Kyūdō

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Kyūdō
Ilustracja
Inagaki Genshiro, 9. Dan Hanshi
Główna organizacja All Nippon Kyudo Federation (Zen-Nippon Kyūdō Renmei)
Charakterystyka
Rodzaj sportu łucznictwo
Popularność
Zasięg geograficzny Japonia, świat
Liczba uprawiających około 500 000[1]

Kyūdō (jap. 弓道 kyūdō, dosł.: droga łuku, łucznictwo japońskie) − dawne japońskie łucznictwo ceremonialne, wywodzące się z tradycji samurajskich i łączące w sobie elementy równowagi walki i opanowania w filozofii zen. Zaliczane do sztuk budō.

Trening łuczników

Filozofia kyūdō[edytuj | edytuj kod]

W czystej formie kyūdō jest praktykowane jako sztuka i jako metoda rozwoju moralnego i duchowego. Kyūdō stawia granicę między zręcznością a przygotowaniem duchowym. Wyraża się to w trzech poziomach trafiania w cel: tōteki (strzała uderza w tarczę), kanteki (strzała przebija tarczę) i zaiteki (strzała tkwi w tarczy). Pierwszy z nich to stawianie wyłącznie na celność, bez dbania o metody oraz o dalszy rozwój, gdy znajdzie się wystarczająco celną technikę. Na drugim poziomie nie polega się wyłącznie na zręczności. Do perfekcji ruchów dochodzi dbałość o postawę duchową, czy kontrolę oddechu. Na poziomie zaiteki to połączenie trzech sfer: umysłu, ciała i łuku. Dla łucznika ważniejszy jest on sam niż cel[2]. Współczesne kyūdō stawia sobie trzy cele: Shin (jap. Prawda), Zen (jap. Dobro), Bi (jap. Piękno)[3][4][2].

W filozofii kyūdō można zauważyć elementy zarówno shintō, jak i buddyzmu zen. Łuk był tradycyjnie używany w obrzędach i uroczystościach shintō. W każdym kyūdōjō wyróżnia się miejsce główne, honorowe, zwane kamiza lub jōza. Również ceremoniał strzelania i ubiór zaczerpnięto z shintō. Z kolei myśl zen stała się podstawą duchowego treningu samurajów w okresie Kamakura[2].

Duży wpływ na dostrzeganie elementów zen w kyūdō, zwłaszcza z europejskiego punktu widzenia, miał niemiecki filozof Eugen Herrigel. W latach 1924–1929 wykładał filozofię na Uniwersytecie Tohoku w Sendai, w tym też okresie praktykował kyūjutsu u mistrza Kenzō Awy. Rezultatem tych praktyk była książka Zen w sztuce łucznictwa wydana w 1948 roku[5][6]. Są jednak przesłanki, że Herrigel z powodu bariery językowej mógł źle zrozumieć wyjaśnienia mistrza lub pod wpływem fascynacji zen celowo przeinaczyć pewne fakty, nadając łucznictwu wymiar bardziej duchowy. Także Kenzō Awa miał o wiele bardziej ekscentryczne i religijne podejście do kyūjutsu niż było to przyjęte wśród ogółu ówczesnych łuczników – spotkał się za to z krytyką ze strony m.in. Toshizane Hondy[5].

Historia kyūdō[edytuj | edytuj kod]

Cesarz Jimmu z łukiem

Łuk był szeroko stosowany już w okresie jōmon jako narzędzie łowów, broń w starciach między plemionami, lecz także pełnił funkcję rytualną. Wraz z okresem yayoi i tworzeniem się struktur państwowych, łuk stał się narzędziem przewagi politycznej i atrybutem władzy. Legendarny pierwszy cesarz Jimmu niemal zawsze był przedstawiany z łukiem i strzałami[1].

Pod wpływem kultury chińskiej Japończycy przejęli etykietę i ceremoniał, popularne stały się zawody łucznicze. Te wpływy utrzymały się nawet po zerwaniu kontaktów z Chinami w IX wieku. W kolejnych trzech wiekach, wraz ze słabnącą władzą centralną, rozwojem prywatnych armii oraz formowaniem się kasty samurajów z oddziałów konnych łuczników[7], zaczęły powstawać pierwsze łucznicze szkoły walki. Za pierwszą prawdziwą szkołę uznaje się Henmi-ryū, założoną przez Kiyomitsu Henmi. Jego potomkowie zaś przyczynili się do powstania Takeda-ryū i Ogasawara-ryū. Za sprawą zarządzenia Yoritomo Minamoto głównym instruktorem łuczniczych oddziałów konnych został Nagakiyo Ogasawara. Ujednolicenie technik konnego łucznictwa przyczyniło się do powstania yabusame[1].

Masatsugu Danjō Heki (1443–1502) i Shigekata Yoshida (1463–1543)

Pod koniec XV wieku półlegendarny Masatsugu Heki (niektórzy negują jego istnienie) opracował nową metodę nauki strzelania, która szybko zyskała popularność. Głównym spadkobiercą jego technik został Shigekata Yoshida, zaś jego potomkowie zakładali własne oparte na Heki-ryū, wśród nich takie jak Heki-ryū Chikurin-ha, Heki-ryū Sekka-ha, Heki-ryū Insai-ha[1].

Wraz z przybyciem do Japonii Portugalczyków w 1543 roku, a tym samym pojawieniem się muszkietów, znaczenie bojowe łuku spadało. Już w 1575 roku, podczas bitwy pod Nagashino pojawiły się pierwsze oddziały muszkieterów. Mimo to samurajowie nie chcieli rozstać się z łuczniczymi tradycjami. Jedną z metod podtrzymywania tej sztuki były turnieje organizowane przy świątyni Sanjūsangen-dō w Kioto. Łucznicy przez 24 godziny strzelali na zewnętrznym korytarzu świątyni na dystans około 120 metrów, ale utrudnieniem były belki sufitowe świątyni, które nie pozwalały strzelać zbyt wysoko. W okresie Edo ośmiuset dwudziestu trzech łuczników podjęło się tej próby, najlepsze wyniki osiągnęli: Kanzaemon Hoshino (8 000 trafień na 10 542 strzały) i Daihachirō Wasa (8 133 trafienia na 13 053 strzały)[1].

W drugiej połowie XVII wieku zaczęto bardziej praktykować ceremonialną formę łucznictwa. Pojawił się wtedy termin kyūdō, w przeciwieństwie do używanego wcześniej kyūjutsu. Za autora tego określenia uważa się Kozana Morikawę, założyciela Yamato-ryū. Jednak znaczenie łuku dalej spadało. Dopiero na przełomie XIX i XX wieku Toshizane Honda, instruktor Uniwersytetu Cesarskiego, połączył szkoły bojowe i ceremonialne, tworząc własną szkołę Honda-ryū, która pozwoliła łucznictwu przetrwać[1].

Na początku lat trzydziestych XX wieku mistrzowie łucznictwa z Dai-Nippon Butoku-kai (Stowarzyszenie Sztuki Wojennej Wielkiej Japonii) podjęli próbę unifikacji szkół łuczniczych. Wysłali zaproszenia do wielu szkół, wstępne porozumienie osiągnięto w 1934 roku. Na przeszkodzie stanęła II wojna światowa – kyūdō jako sztuka walki zostało zakazane przez alianckich okupantów. Pierwszą nieudaną próbę powołania nowej federacji kyūdō podjęto w 1946. Po trzech latach udało się jednak powołać Ogólnojapońską Federację Łucznictwa (Zen-Nihon Kyūdō Renmei), która w 1953 roku opublikowała Kyūdō kyōhan, podręcznik kyūdō, opisujący zasady strzelania[1]. Od 1967 roku dopuszczono łucznictwo jako jeden z przedmiotów w liceach[8].

Ekwipunek[edytuj | edytuj kod]

Yumi[edytuj | edytuj kod]

Yumi i ya

Yumi (japoński łuk) jest wyjątkowo długi (tradycyjna długość to 2,21 m), przewyższając wzrost łucznika (kyūdōjin lub kyūdōka). Dwie trzecie długości jest ponad uchwytem, a jedna trzecia − poniżej[9]. Łuki o podobnej długości pojawiły się już w III w. p.n.e., a wizerunki ich asymetrycznych kształtów pojawiły się w okresie Yayoi. Najstarszy znaleziony łuk odkryto w Narze, datowany jest na V wiek n.e. Przyczyna, dla której japońskie łuki przybrały charakterystyczny kształt nie jest w pełni jasna. Pod koniec X wieku zaczęto konstruować łuki dwuelementowe, z bambusa i drewna. Potem pojawiły się trzyelementowe, aż w XIV lub XV wieku zaczęto konstruować łuki wykonane z drewna, otoczonego czterema bambusowymi listewkami. Od połowy XVI wieku metody wykonywania bambusowych łuków właściwie się nie zmieniły. W czasach nowożytnych zaczęto jednak wytwarzać łuki z materiałów syntetycznych: włókna węglowego lub szklanego. Są one trwalsze od bambusowych łuków i tańsze w produkcji, stąd często korzystają z nich nowicjusze. Nawet zaawansowani kyūdōka mogą posiadać yumi z innych materiałów niż bambus z powodu jego wrażliwości na skrajne warunki klimatyczne[10].

Ya[edytuj | edytuj kod]

Podobnie jak łuki, strzały (ya) również są dłuższe niż w zachodnim łucznictwie, sięgają ponad metr długości. Drzewce (zwane no) tradycyjnie są bambusowe, z lotkami (hane) z piór orła lub jastrzębia. Strzały wykonywane są także z innych materiałów, jak aluminium czy włókno węglowe. Lotki (hane) natomiast wytwarzane są również z piór indyków lub łabędzi. W przypadku orłów i jastrzębi, korzysta się z zewnętrznych piór z ogona, łabędzie i indycze pióra bierze się wyłącznie ze skrzydeł. Zazwyczaj łucznik przystępuje do strzelania z parą strzał, zwanych haya i otoya. Wystrzelona haya obraca się zgodnie z ruchem wskazówek zegara, podczas gdy otoya obraca się przeciwnie do ruchu wskazówek zegara – jest to spowodowane użyciem lotek z różnych stron ciała ptaka, odpowiednio skręconych w lewo i prawo. Pierwsza wystrzeliwana jest haya, po niej otoya. Historyczne groty (yajiri) miewały różne kształty, współczesne (zwane yanone) występują w dwóch głównych wariantach – do strzelania do mato i do makiwary[11].

Yugake[edytuj | edytuj kod]

Łucznicy zakładają na prawą rękę rękawicę zwaną yugake. Około VII wieku, pod chińskim wpływem, zmienił się styl strzelania, do naciągania cięciwy zaczęto używać kciuka. Używane w innych kulturach zekiery w Japonii przybrały postać początkowo opaski ze skóry, która z czasem przekształciła się w pełną rękawicę. Wczesne rękawice dawały możliwość swobodnego posługiwania się mieczem, jednak wraz z popularyzacją strzelania do tarczy, rękawice uległy dalszym przekształceniom, ułatwiającym obsługę łuku. Yugake zazwyczaj produkuje się ze skóry jelenia. Kciuk rękawicy ma bruzdę, której używa się do naciągania cięciwy (tsuru). Funkcjonują trzy główne rodzaje rękawic: trójpalczaste (mitsugake), czteropalczaste (yotsugake) i pięciopalczaste (morogake) – Ogasawara-ryū używa wyłącznie morogake, Heki-ryū preferuje mitsugake, zaś rękawice yotsugake pojawiły się na potrzeby turniejów w Sanjūsangen-dō[12].

Makiwara i mato[edytuj | edytuj kod]

Kyūdōka zazwyczaj rozpoczyna trening strzelając do słomianego celu (makiwara) z bardzo małej odległości (na odległość napiętego yumi trzymanego poziomo względem środka ciała). Ponieważ cel jest tak blisko i strzał raczej nie będzie chybiony, łucznik może skoncentrować się bardziej na poprawieniu techniki niż na tym, gdzie poleci strzała. Niektóre kyūdōjō (strzelnice) z racji małych rozmiarów wyposażone są wyłącznie w makiwary[13]. Makiwara to nie tylko przyrząd dla początkujących, istnieją ceremonialne formy strzelania do niej, zwane makiwara-sharei[14].

Po rozgrzewce łucznik przechodzi do strzelania na większą odległość, strzelając do celu zwanego mato. Wykonany jest on z drewnianego bębna z naklejonym papierem. Rozmiar mato i dystans są różne, ale większość mato mierzy zwykle 36 cm (lub 12 sun (jednostka miary)) średnicy, a strzela się z odległości 28 metrów – dystans zwany kinteki. Na większą odległość (enteki) stosuje się mato półtorametrowe, najmniejsze natomiast mają średnicę 9 centymetrów. Mato wieszane są na wale zwanym azuchi; położone są nisko – ich środek jest 27 centymetrów nad ziemią. Niskie położenie jest rezultatem strzelania podczas bitew, gdzie pierwsze szeregi łuczników klęczały, trzeba było celować niżej, by ich trafić. Stosowane są dwa typy wzorów na mato: kasumi-mato (koncentryczne kręgi), oraz hoshi-mato (jedno koło w środku)[15].

Strój[edytuj | edytuj kod]

Tradycyjny strój treningowy składa się z keikogi, hakamy, pasa obi oraz skarpet tabi. Dodatkowo, częścią kobiecego stroju jest muneate, osłona piersi. Również hakama kobiet różni się nieco od hakamy mężczyzn. Inną typem stroju, wymaganym m.in. na egzaminach na wyższe stopnie, jest kimono[16].

Technika[edytuj | edytuj kod]

Łucznik w kai

Praktykę kyūdō można rozbić na dwa uzupełniające się elementy: strzelanie oraz kihon tai – przemieszczanie się, ukłony, a także siedzenie czy klęczenie[17].

Samo ćwiczenie strzelania oznacza przejście przez osiem faz, noszących nazwę hassetsu. Choć są one skodyfikowane przez ANKF, dopuszczalne są w nich warianty, wynikające z pochodzenia nowoczesnego kyūdō od różnych dawnych stylów. Dwie odmiany hassetsu to wywodzące się z łucznictwa pieszego bushakei oraz pochodzące od łucznictwa konnego, a także ceremonialnej szkoły Ogasawara, reishakei[18].

Kolejne kroki hassetsu to:

  • ashibumi – ustawienie stóp. Jest to stawianie fundamentu pozycji strzeleckiej. Stopy rozstawione są na długość strzały, zwaną yazuka, linia wyznaczona przez duże palce stóp powinna kierować się na środek tarczy. Zarówno zbyt szerokie jak i zbyt wąskie rozstawienie stop oraz nieprawidłowy kąt między nimi (docelowo 60 stopni) wpływa na stabilność i zachowanie się strzały[19][18];
  • dōzukuri – poprawienie pozycji. Łucznik ustawia się zgodnie z zasadą trzech poziomów – linie barków, bioder i stóp powinny być równoległe. Kark i plecy są wyprostowane, łuk opiera się na lewym kolanie. Strzała haya założona jest na cięciwie, otoya trzymana jest pod nią. Prawa dłoń spoczywa na biodrze[19][18];
  • yugamae – przygotowanie łuku. Tu możliwe są dwie wariacje, shamen-no kamae z łukiem ustawionym przed sobą i shomen-no kamae, z łukiem po lewej stronie. Yugamae złożone z trzech ruchów[19][18]:
    • torikake – osadzenie rękawicy na cięciwie,
    • tenouchi – założenie uchwytu na łuk,
    • monomi – spojrzenie na cel,
  • uchiokoshi – podniesienie łuku. Łucznik podnosi łuk nad głowę (przed sobą lub z lewej strony, w zależności od stylu). Strzała utrzymywana jest równolegle do podłoża. Ruch kończy się w momencie, gdy ręce będą ułożone mniej więcej pod kątem 45 stopni[19][18];
  • hikiwake – napinanie łuku. Rozdzielone na dwie fazy, pierwsza nazywana jest daisan. W jej trakcie lewa ręka wypycha łuk, natomiast prawa zgina się w łokciu. Druga faza to właściwe napinanie łuku, powinny przy tym pracować głównie mięśnie pleców, a nie ręce i dłonie[19][18];
  • kai – pełny naciąg. Pozornie kai może wyglądać wyłącznie jak celowanie. Kluczowe jest zgranie dwóch warunków: tsumeai – właściwego ułożenia punktów ciała i nobiai – właściwej ekspansji ciała[19][18];
  • hanare – strzał. Powinien nastąpić samoczynnie, na skutek ześlizgnięcia się cięciwy z rowka rękawicy, wynikającego z pracy mięśni w kai, nie wskutek podjęcia decyzji o zwolnieniu cięciwy. Jeżeli wykonano prawidłowe tenouchi, przy hanare następuje yugaeri – obrót łuku w taki sposób, że cięciwa lekko uderzy zewnętrzną stronę przedramienia lewej ręki[19][18];
  • zanshin – ciągłość. Proces strzelania nie kończy się w chwili wypuszczenia strzały, łucznik pozostaje w stanie czujności, ciało jest silne, ale nie napięte. Strzelanie kończy ruch yudaoshi, opuszczenie łuku[19][18].
Azuchi – cele na strzelnicy

Kyūdō na świecie[edytuj | edytuj kod]

Mistrzostwa Świata Kyūdō, Paryż 2014

Japońską organizacją odpowiedzialną za ustalenie zasad współczesnego kyūdō jest Zen-Nihon Kyūdō Renmei (Wszechjapońska Federacja Kyudo, All-Nippon Kyudo Federation, ANKF), powołana w 1953[1].

Poza granice Japonii kyūdō zaczęło docierać na masową skalę w latach 40 XX wieku[20]. W 2006 powołano Światową Federacja Kyūdō (International Kyudo Federatiom, IKF) z siedzibą w Tokio. Za zadanie stawia sobie promowanie kyūdō poza granicami Japonii, ustalanie reguł międzynarodowych turniejów oraz ich organizację czy wspieranie egzaminów przeprowadzanych przez ANKF[21]. W ramach IKF zrzeszonych jest 28 krajów, z organizacją współpracuje też 19 krajów nie będących członkami federacji[22].

Europejska Federacja Kyudo (European Kyudo Federation, EKF) została założona w 1980 roku, działa pod nadzorem ANKF i IKF[23]. W jej strukturach zrzeszone są 23 kraje, a Chorwacja i Grecja ma status kraju stowarzyszonego[24]. EKF ma uprawnienia do przeprowadzania egzaminów na stopnie od shodan (1. dan) do godan (5. dan), okazjonalnie również na rokudan (6. dan) i stopień instruktorski Renshi[23].

Kyūdō w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Początki kyūdō w Polsce sięgają lat 90 XX wieku. Pierwsze ośrodki zaczęły nabierać formalnego charakteru w 2008 roku, kiedy zarejestrowano jako stowarzyszenia kluby we Wrocławiu[25], Łodzi i Warszawie. Główna organizacja reprezentująca japońskie łucznictwo w Polsce, Polskie Stowarzyszenie Kyūdō, powstała w 2012 roku. Szacuje się, że w Polsce trenuje około 90 osób. Polskie Stowarzyszenie Kyūdō od 2012 jest zrzeszone w Europejskiej Federacji Kyudo, a od 2018 w Międzynarodowej Federacji Kyudo[26]. W lipcu 2019 roku po raz pierwszy zorganizowano w Polsce seminarium i sesję egzaminacyjną Międzynarodowej Federacji Kyudo. Wydarzenie odbyło się w Poznaniu[27].

Główne szkoły[edytuj | edytuj kod]

  • Chozen-ji
  • Heki-ryū Chikurin-ha
  • Heki-ryū Insai-ha
  • Heki-ryū Sekka-ha
  • Honda-ryū
  • Ogasawara-ryū

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h Historia i rozwój kyudo. W: Hideharu Onuma, Dan DeProspero, Jackie DeProspero: Kyudo, japońska sztuka łucznictwa. Bydgoszcz: Diamond Books, 2001, s. 11-20. ISBN 83-915053-7-5. (pol.)
  2. a b c Czym jest kyudo. W: Hideharu Onuma, Dan DeProspero, Jackie DeProspero: Kyudo, japońska sztuka łucznictwa. Bydgoszcz: Diamond Books, 2001, s. 1-19. ISBN 83-915053-7-5. (pol.)
  3. Introduction. W: All Nippon Kyudo Federation: Kyudo Manual (revised edition). Liam O'Brian (tłum. na angielski). T. 1. Tokio: 1971, s. 19-21. (ang.)
  4. Shin Zen Bi, International Kyudo Federation [dostęp 2018-06-30] (ang.).
  5. a b Yamada Shõji, The Myth of Zen in the Art of Archery, „Japanese Journal of Religious Studies”, 28 (1-2), Nanzan Institute for Religion and Culture, 2001, ISSN 0304-1042 [dostęp 2018-07-18] (ang.).
  6. Eugen Herrigel, Zen w sztuce łucznictwa, Micjał Kłobukowski (tłum.), Warszawa: Pusty Obłok, 1987, ISBN 83-00-02390-9 (pol.).
  7. Pojawienie się samurajów. W: Eiko Ikegami: Poskormienie samurajów. Justyn Hunia (tłum.). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2011. ISBN 978-83-233-3032-5. (pol.)
  8. The history of kyudo, International Kyudo Federation [dostęp 2018-06-30] (ang.).
  9. Japan: Profile of a Nation. Tokyo, New York, London: 1995, s. 327. ISBN 4-7700-1892-4. (ang.)
  10. Wyposażenie. W: Hideharu Onuma, Dan DeProspero, Jackie DeProspero: Kyudo, japońska sztuka łucznictwa. Bydgoszcz: Diamond Books, 2001, s. 37-51. ISBN 83-915053-7-5. (pol.)
  11. Wyposażenie. W: Hideharu Onuma, Dan DeProspero, Jackie DeProspero: Kyudo, japońska sztuka łucznictwa. Bydgoszcz: Diamond Books, 2001, s. 52-55. ISBN 83-915053-7-5. (pol.)
  12. Wyposażenie. W: Hideharu Onuma, Dan DeProspero, Jackie DeProspero: Kyudo, japońska sztuka łucznictwa. Bydgoszcz: Diamond Books, 2001, s. 57-58. ISBN 83-915053-7-5. (pol.)
  13. Strzelnica. W: Hideharu Onuma, Dan DeProspero, Jackie DeProspero: Kyudo, japońska sztuka łucznictwa. Bydgoszcz: Diamond Books, 2001, s. 30. ISBN 83-915053-7-5. (pol.)
  14. Principles of shooting (Shahō). W: All Nippon Kyudo Federation: Kyudo Manual (revised edition). Liam O'Brian (tłum. na angielski). T. 1. Tokio: 1971, s. 79, 86-89. (ang.)
  15. Wyposażenie. W: Hideharu Onuma, Dan DeProspero, Jackie DeProspero: Kyudo, japońska sztuka łucznictwa. Bydgoszcz: Diamond Books, 2001, s. 59-61. ISBN 83-915053-7-5. (pol.)
  16. Wyposażenie. W: Hideharu Onuma, Dan DeProspero, Jackie DeProspero: Kyudo, japońska sztuka łucznictwa. Bydgoszcz: Diamond Books, 2001, s. 61-62. ISBN 83-915053-7-5. (pol.)
  17. Technika i trening kyud. W: Hideharu Onuma, Dan DeProspero, Jackie DeProspero: Kyudo, japońska sztuka łucznictwa. Bydgoszcz: Diamond Books, 2001, s. 106-129. ISBN 83-915053-7-5. (pol.)
  18. a b c d e f g h i Hassetsu: osiem faz strzelania. W: Hideharu Onuma, Dan DeProspero, Jackie DeProspero: Kyudo, japońska sztuka łucznictwa. Bydgoszcz: Diamond Books, 2001, s. 65-86. ISBN 83-915053-7-5. (pol.)
  19. a b c d e f g h Principles of shooting (Shahō). W: All Nippon Kyudo Federation: Kyudo Manual (revised edition). Liam O'Brian (tłum. na angielski). T. 1. Tokio: 1971, s. 59-73. (ang.)
  20. O Fundacji, Fundacja Umemi [dostęp 2018-06-30] (pol.).
  21. About the IKF, International Kyudo Federation [dostęp 2018-06-30] (ang.).
  22. IKF Member Nations, International Kyudo Federation [dostęp 2018-06-30] (ang.).
  23. a b About the European Kyudo Federation (EKF), European Kyudo Federation [dostęp 2018-06-30] (ang.).
  24. Member Nations of the EKF, European Kyudo Federation [dostęp 2018-06-30] (ang.).
  25. Stowarzyszenie - O nas, Wrocławskie Stowarzyszenie Kyudo [dostęp 2018-06-30] (pol.).
  26. O nas, Polskie Stowarzyszenie Kyudo [dostęp 2018-06-30] (pol.).
  27. IKYF Kyūdō Seminar, Polskie Stowarzyszenie Kyūdō [dostęp 2019-08-23] (ang.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]