Wersja ortograficzna: Literatura albańska

Literatura albańska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Targi książki w Tiranie, 2018

Literatura albańska (alb. Letërsia shqipe) – literatura tworzona przez autorów narodowości albańskiej lub posługujących się językiem albańskim. Obejmuje nie tylko obszar dzisiejszej Albanii, ale również literaturę Arboreszy i Albańczyków z Kosowa, Macedonii Północnej, Czarnogóry i Grecji. Pierwszy albański tekst powstał w 1210 roku, jednakże jego odnalezienie i istnienie jest podawane w wątpliwość. Pierwszy albański utwór, którego autentyczność nie jest przedmiotem sporów, został napisany w 1462 roku, natomiast pierwszy tekst w języku albańskim pochodzi z 1555 roku. W 1685 roku wydano Cuneus prophetarum, pierwsze dzieło napisane oryginalnie po albańsku. W XVIII i XIX wieku powstawały utwory zapisywane alfabetem arabskim. Rozwój literatury albańskiej spowolniło objęcie władzy przez Envera Hoxhę.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Historię literatury albańskiej można podzielić na pięć okresów: literatura staroalbańska (do 1836), literatura okresu odrodzenia narodowego (1836–1912), literatura niepodległej Albanii (1912–1939)[1], literatura reżimu Envera Hoxhy (1944–1990) oraz literatura po upadku komunizmu (od 1991)[2]; czasem wyodrębnia się także okres walki narodowowyzwoleńczej (1939–1944)[3].

Literatura ludowa[edytuj | edytuj kod]

Albańska literatura ludowa składa się z utworów (wierszowanych i prozatorskich) przekazywanych ustnie z pokolenia na pokolenie. Dzieli się je na epickie pieśni legendarno-heroiczne, epickie pieśni historyczne, ballady, pieśni obrzędowe oraz liryki o charakterze społecznym bądź erotycznym, przysłowia i zagadki oraz baśnie, anegdoty i bajki[3].

Pieśni legendarno-heroiczne powstawały w północnoalbańskich górach. Są to krótkie utwory epickie wychwalające starcia bałkańskich Słowian z albańskimi muzułmanami. Najbardziej rozpowszechnionym utworem tego typu był „Cykl o Mujim i Halilim”, a także, zaliczane do najpiękniejszych utworów albańskiej epickiej twórczości ludowej, utwory, których bohaterem był Gjergj Elez Ali, walczący z zamorskim potworem, tzw. bajlozem[4].

Pieśni historyczne powstawały w związku z wydarzeniami dziejowymi. Z XV wieku, czyli okresu walk Skanderbega, na terenie Albanii zachowały się jedynie szczątki pieśni. Znane są natomiast pieśni z wieków XVIII i XIX, wychwalające Kara Mahmuda Buszatlię i Alego z Tepeleny[5].

Ballady były tworzone na podstawie legend związanych z miejscowościami lub zdarzeniami, np. ballada „Rozafati” opiera się na legendzie o kobiecie zamurowanej w nowo budowanej twierdzy lub kościele[5].

Pieśni liryczne wyrażały uczucia nurtujące lud albański. Rozpowszechniły się szczególnie pieśni obrzędowe, np. zaręczynowe czy weselne, a także związane z uroczystościami pogrzebowymi, wykonywane do dziś[5]. Pieśni o charakterze społecznym opisywały natomiast walkę i cierpienie[5].

Liryka miłosna była zróżnicowana – niektóre utwory były pełne humoru i radości, zaś inne były smutne i melancholijne, czasem nawet pełne rozpaczy[5].

Baśnie, bajki i anegdoty były najpospolitszym przejawem prozy ludowej. Pojawiały się w nich stworzenia fantastyczne, np. smoki, potwory czy uskrzydlone konie. Jedną z popularniejszych baśni była „Najpiękniejsza”, opowiadająca o zaklętej królewnie, ukazującej się pod postacią różnych zwierząt[6].

W drugiej połowie XIX wieku Jeronim De Rada zaczął gromadzić ludowe pieśni Arboreszów, które następnie opublikował w zbiorze pt. „Rapsody poematu albańskiego”[7] (1866)[8]. Innym ważnym zbiorem folklorystycznym była „Pszczoła albańska” (alb. Bleta shqiptare) Thimiego Mitko[7] wydana w Aleksandrii w 1878 roku[9][10]. Pierwszym większym zbiorem pieśni północnoalbańskich były „Gegijskie pieśni ludowe” (alb. Kangë popullore gegnishte) wydane przez Wincentego Prennushi w 1911 roku[7] w Sarajewie[10]. W 1871 roku w Trieście niewielką część swoich zbiorów wydał też Zef Jubani[9]. Po uzyskaniu przez Albanię niepodległości, zbieraniem i publikowaniem twórczości ludowej zajmowały się czasopisma „Gwiazda Zaranna” i „Szczyt”[11]. Również w dawnej Jugosławii działali zbieracze albańskiego folkloru, m.in. Anton Çeta czy Gjergj Hasanaj[10].

Literatura staroalbańska[edytuj | edytuj kod]

Strona mszału Buzuku

Pierwsze znane dzieło literatury albańskiej to manuskrypt Teodora ze Szkodry z 1210 roku, odnaleziony w 1998 w archiwach Watykanu[12] (zdaniem niektórych badaczy, odkrycie było oszustwem, a archiwa watykańskie nie dysponują manuskryptem)[13]. Do momentu jego odkrycia, najstarszym znanym albańskim tekstem była formuła chrztu z roku 1462, autorstwa Paulusa Angelusa[14], arcybiskupa Durrës[12]. Kolejne znane utwory są datowane na drugą połowę XV wieku[12]. Niektórzy albańscy twórcy, jak np. Mesihi z Prisztiny czy Yahya bey Dukagjini, byli popularnymi autorami dywanów tureckich[15].

Okładka pracy Barletiego o Skanderbegu

W XVI wieku w Albanii pisano głównie po łacinie. Jednym z ważniejszych autorów był Marin Barleti, którego głównymi dziełami były „Historia życia i czynów Skanderbega, księcia Epirotów” oraz „O oblężeniu Szkodry przez Turków…”[16]. W 1555 roku opublikowano pierwszy tekst w języku albańskim, a konkretnie w dialekcie północnogegijskimmszał napisany przez księdza Gjona Buzuku[17][18][19]. Innym ważnym dziełem literatury staroalbańskiej jest katechizm „E mbsuame e krështerë” autorstwa Lekë Matrëngi, prawosławnego księdza społeczności Arboreszy na Sycylii[20]; był to pierwszy drukowany zabytek piśmiennictwa albańskiego we Włoszech[21]. 30 maja 1635 wydano słownik łacińsko-albański napisany przez Franga Bardhiego, będący jednocześnie pierwszą pracą w języku albańskim, która nie zawierała treści religijnych[22][23]. W słowniku, oprócz 5 000 słów, znalazło się również wiele zwrotów i przysłów zaczerpniętych z żywego języka albańskiego[16]. Kolejnym istotnym tekstem Bardhiego była apologia Skanderbega, zatytułowana „Jerzy Kastriota, Epirota, zwany Skanderbegiem…”, w której autor udowadniał albańskość Skanderbega, w co ówcześni pisarze powątpiewali[16].

Strona tytułowa „Cuneus prophetarum”

18 października 1685 opublikowano „Çeta e profetëve” („Cuneus prophetarum”, pol. „Grono proroków”[24]), pierwszą książkę napisaną oryginalnie w języku albańskim, której autorem był Pjetër Bogdani[25]. Innym autorem tekstów religijnych był Pjetër Budi. Do jego ważniejszych przekładów należą Nauka chrześcijańska (religijny traktat Roberta Bellarmina), Liturgika obrządku rzymskiego i Zwierciadło spowiedzi, wszystkie wydane w Rzymie[19]. Do przekładów dołączył dwa, skierowane do albańskiego kleru, listy-przedmowy własnego autorstwa oraz 23 wiersze religijne (po łacinie i albańsku), z których część również była jego autorstwa[19].

Kościół prawosławny w Imperium Osmańskim dążył do grecyzacji prawosławnych Albańczyków. Reakcją na te działania były starania o wprowadzenie języka albańskiego do liturgii cerkiewnej, co doprowadziło do prób przetłumaczenia Biblii na ten język. W pierwszej połowie XVII wieku tzw. Anonim z Elbasanu przełożył fragmenty Nowego Testamentu. Cały tekst Biblii przetłumaczył Theodor Haxhifilipi, jednak z owego przekładu zachowały się tylko fragmenty. W latach 1824–1827 Grigor Gjirokastriti i Vangjel Meksi przełożyli Nowy Testament na dialekt toskijski i wydali ów przekład na Korfu, co miało spory wpływ na dalszy rozwój literackiego języka albańskiego[26].

W XVII i XVIII wieku wraz z ożywieniem życia kulturalnego Arboreszy, rozwijała się również ich literatura[27] (w latach 30. XVIII wieku w Kalabrii otwarto dwa kolegia albańskie kształcące duchownych, w których uczono greki, łaciny i języka albańskiego)[28], natomiast życie kulturalne na terenie Albanii skupiało się głównie na północy kraju – w przypadku literatury gegijskie piśmiennictwo religijno-dydaktyczne autorstwa księży z lokalnych klasztorów[29]. W tej grupie znajdowało się wielu poetów poruszających tematy religijne, m.in. Nikollë Brankati, Nikollë Filja czy Nikollë Keta[27]. Ten ostatni był autorem pierwszego sonetu w języku albańskim[30][31]. Innym ważnym poetą arboreskim był Jul Variboba[27][28], uważany przez wielu Albańczyków za pierwszego prawdziwego albańskiego poetę[32]. Jego poezja opierała się na piśmiennictwie ludowym[29], a jego pieśni nabożne wciąż są śpiewane przez Arboreszów[28]. W 1762 roku opublikował on długi poemat „Żywot Najświętszej Marii Panny”[28] („Ghiella e Shën Mëriis Virghiër”). Była to jedyna książka autorstwa Arboreszy wydana w XVIII wieku[33]. Po albańsku pisali także włoscy misjonarze, a Francesco Da Lecce wydał w 1702 roku pierwszy słownik włosko-albański oraz pierwszą gramatykę języka albańskiego (1716)[34].

W XVIII wieku zaczęła rozwijać się poezja mieszczańska w języku albańskim, zapisywana alfabetem arabskim[26]. Twórców tej poezji nazywano bejtedżinami[29]. Byli oni popularni wśród muzułmańskiej warstwy feudalnej, duchowieństwa i zamożnego mieszczaństwa[26]. Bejtedżinowie byli pod dużym wpływem literatury orientalnej i język ich utworów zawiera wiele orientalizmów[26], głównie tureckich, arabskich i perskich[35]. Twórczość ta była często przekazywana ustnie lub w odpisach rękopiśmiennych; niektóre utwory stały się anonimowe i zostały częścią poezji ludowej. Poezja mieszczańska podzieliła się na dwa nurty: świecki i religijny. Po raz pierwszy w albańskiej poezji zaczęto opisywać miłość, przyjaźń, piękno przyrody i kobiet[26]. Rozwinęła się również poezja muzułmańska, którą zajmowali się głównie bektaszyci w XIX wieku; były to głównie hymny na cześć proroka i ody[26]. Głównym przedstawicielem nurtu religijnego był Dalip Frashëri, autor wierszowanej historii islamu, zatytułowanej „Hadikaja” (1842)[36]. Literatura bejtedżinów pozostaje najsłabiej poznanym etapem historii literatury albańskiej, ponieważ większość dzieł nie zachowała się do dzisiejszych czasów, a także ze względu na brak specjalistów, mogących odczytać ich teksty, gdyby zostały one odnalezione[37].

Autorem pierwszego znanego tekstu (ok. 1725 roku) w języku albańskim zapisywanym alfabetem arabskim jest Muçi Zade[38]. Ponadto stosowali go także Nezim Ibrahim Frakulla[39][40][41], Hasan Zyko Kamberi[36][42] czy Muhamet Kyçyku[43], który napisał pierwsze w albańskiej literaturze poematy poetyckie: „Erveheja” i „Józef i Zulejka”[36] (alb. „Jusufi e Zelihaja”)[44][45]. Innym ważnym przedstawicielem tej grupy był Zenel Bastari, który jako pierwszy w literaturze bejtedżinów przedstawił ideologiczną ekspresję świadomości społecznej[46].

Literatura odrodzenia narodowego[edytuj | edytuj kod]

Naim Frashëri
Jeronim De Rada

Odrodzenie narodowe to okres dążenia Albańczyków do wyzwolenia spod panowania osmańskiego oraz odradzania się piśmiennictwa w języku albańskim, wcześniej zdominowanego przez wpływy osmańskie. Jego początek jest datowany na 1836 rok, kiedy Naum Bredhi (znany pod pseudonimem Naum Veqilharxhi) wystosował do prawosławnych Albańczyków list otwarty w języku greckim, w którym nakreślił zadania albańskiego ruchu narodowego w dziedzinie oświaty i kultury[47]. Niedługo później Bredhi stworzył alfabet dla języka albańskiego i w 1844 opracował elementarz[47]. W okresie odrodzenia rozwinęła się publicystyka, proza polityczna, poezja liryczna i epicka oraz powstała proza powieściowa i nowelistyczna[48], a także powstawały liczne stowarzyszenia i organizacje kulturalne, gazety i czasopisma w języku albańskim (najważniejsze z nich to „Albania” wydawana w latach 1897–1909 w Brukseli, a następnie w Londynie, „Światło”, tygodnik „Naród”, dwumiesięcznik satyryczny „Błyskawica” oraz tygodnik „Czas”); kultywowano język również przez otwieranie szkół z językiem albańskim (pierwsza w Korczy w 1887)[49][50]. Z inicjatywy wielu działaczy patriotycznych, na czele których stał Sami Frashëri, w 1879 roku w Stambule założono Towarzystwo do Publikacji Książek Albańskich, zwane Towarzystwem Stambulskim. Jeszcze w tym samym roku wydało ono w 20 tys. egzemplarzy „Elementarz języka albańskiego”, wprowadzając przy okazji ujednolicony alfabet dla tego języka[51]. Ze względu na trudności ze strony władz tureckich, towarzystwo utworzyło wiele filii poza granicami Turcji: Światło (później Wiedza) w Bukareszcie (1881), Pragnienie w Sofii (1896), Braterstwo w Egipcie, Ognisko w Bostonie. Na przełomie XVIII i XIX wieku zaczęto również otwierać filie towarzystwa w Albanii: Zjednoczenie (1899) i Świt (1901) w Szkodrze, Braterstwo w Elbasanie i Postęp w Korczy[51]. Deklaracją programową ruchu odrodzeniowego stała się broszura Frashëriego pt. „Albania, czym była, czym jest i czym będzie”[52].

W okresie odrodzenia dominowała literatura patriotyczna oparta na wątkach historycznych[29]. Powstał również pierwszy w historii dramat w języku albańskim, „Emira” autorstwa Antona Santoriego[53], którego 3 akty opublikował w latach 1883–1884 w swoim miesięczniku „Sztandar Arboreszów” Jeronim De Rada[54]. Pierwsze próby konstrukcji dramatycznej podejmował Andon Zako Çajupi, uznawany za jednego z twórców dramatu w Albanii i jego komedia obyczajowa „Czternastoletni narzeczony” (1902). Stworzył również tragedię „Bohater kraju” (1908) i komedię polityczną pisaną prozą pt. „Po śmierci” (1910)[55][56], a także zbiór liryków i satyr „Ojciec Tomorri”[57]. W Szkodrze działali Pjetër Zarishi i Leonardo de Martino, którzy również pisali wiersze o tematyce religijnej i narodowej, a także zajmowali się tłumaczeniem z włoskiego na albański. De Martino odniósł się do sytuacji politycznej w swoim alegorycznym wierszu „Ptak w klatce skąpca”, w którym Albania była tytułowym ptakiem, a Turcja – skąpcem[9]. Głównym twórcą powieści był natomiast Ndoc Nikaj, uznawany za ojca powieści albańskiej[58].

Duży wkład w rozwój literatury i idei narodowowyzwoleńczej mieli Naim Frashëri, bektaszyta, autor poematu „Trzody i rolnictwo” (1882) oraz, w końcowym okresie twórczości, dwóch utworów epickich: „Qerbelaja” (1898) dotyczący walk politycznych i religijnych wśród muzułmanów oraz „Historia Skanderbega” (1898), który stał się najbardziej poczytnym utworem wśród ówczesnych Albańczyków[59] i Jeronim De Rada[60], najwybitniejszy poeta Arboreszów w tym okresie[61], którego głównym dziełem jest „Pieśni Milosao” (1836)[47], romantyczna ballada z elementami patriotycznymi[62], od której datuje się odrodzenie literatury Arboreszów[63]. Był też założycielem pierwszego albańskiego czasopisma[62], miesięcznika polityczno-literackiego „Sztandar Arboreszów”, wydawanego w latach 1883–1887[64] oraz autorem poematów „Pieśni Serafiny Topii” i „Zwierciadło życia ludzkiego” (nowa wersja poprzedniego) oraz złożonego z pięciu ksiąg poematu „Nieszczęsny Skanderbeg”[65]. De Rada jest uważany za twórcę nowoczesnej albańskiej literatury pięknej[66]. Wydawał również w Neapolu gazetę „Gli Albanesi d’Italia”[67].

Nowy Testament w dialekcie gegijskim w tłumaczeniu Konstandina Kristoforidhiego

Początkiem nowelistyki albańskiej jest opowiadanie Kostandina Kristoforidhiego pt. „Góralskie polowanie”[52]. Był on również autorem „Słownika albańsko-nowogreckiego”. Przetłumaczył także Nowy Testament na dialekt gegijski (1869) i toskijski (1879), których język stał się podstawą prozy okresu odrodzenia oraz wywarł ogromny wpływ na jej rozwój. Napisał również w języku nowogreckim gramatykę dialektu toskijskiego[52]. Ponadto oczyścił język albański z barbaryzmów[52]. Innym pionierem albańskiej nowelistyki był także Mihal Grameno. Do jego najważniejszych dzieł należą „Dobry ród”, „Pocałunek” i „Chrzcielny grób”[68]. Był on także redaktorem czasopism „Liga Prawosławna” i „Czas”. Próbował również tworzyć dramaty – jest autorem tragedii „Śmierć Pyrrusa” oraz komedii „Klątwa na język albański”, jednakże akcja dramatyczna jest w nich słabo rozwinięta[55].

Innymi znaczącymi twórcami tamtego okresu byli m.in. Zef Sqiro, Gavril Dara[54], Filip Shiroka, Aleksander Stavre Drenova[69], Ndre Mjeda, Hil Mosi[70][71] i Zef Serembe[29], który jest autorem wierszy „Za wolność Wenecji” i „Do pani Heleny”, a także zbioru wierszy, zatytułowanego po prostu „Wiersze” (wydane w 1926 roku przez jego wnuka), który zawierał treści patriotyczne, religijne i refleksyjne[54].

Kolejne lata[edytuj | edytuj kod]

Fan Noli
Faik Konica

W 1908 roku na kongresie albańskich działaczy narodowych w Monastirze uchwalono, że teksty w języku albańskim będą zapisywane w alfabecie łacińskim. Cztery lata później Albańczycy ogłosili we Wlorze Deklarację Niepodległości[29]. Pojawiły się tłumaczenia literatury światowej na język albański[72], w tym także wydany w 1933 roku w Szkodrze przekład powieści „Quo vadisHenryka Sienkiewicza[73], a w Szkodrze zaczęto wydawać pierwsze gazety[74]. Na przełomie lat 20. i 30. zaczęła powstawać krytyka literacka[10], której początek jest związany z Faikiem Konicą i czasopismem „Albania”[75]. W gronie najwybitniejszych twórców okresu międzywojennego warto wymienić Konicę[62], Gjergja Fishtę i Fana Nolego, który w 1924 roku został premierem kraju[76][77][78][79].

Noli pisał głównie wiersze polityczne, np. „Chrystus z biczem”, „Marsz Barabasza”, „Marsz ukrzyżowania” i „Pieśń sułtana Salepa”, które były ironicznym i gniewnym protestem przeciwko ruchowi opozycyjnemu Ahmeda Zogu; był także autorem „Dziejów Skanderbega” (1921)[80]. Tłumaczył również powieści Szekspira (m.in. „Hamlet”, „Makbet” i „Otello”), Cervantesa („Don Kichot”), Chajjama („Rubajjaty”)[80], Ibsena i Poego[62][80]. Fishta był założycielem i redaktorem miesięcznika „Gwiazda Polarna”[81], który ukazywał się w latach 1914–1944[82] i odegrał ważną rolę w życiu kulturalnym kraju po odzyskaniu niepodległości[81]; wydawał także gazetę „Poczta Albanii” (1901–1940) oraz czasopismo „Leka” (1929–1944)[82]. Do jego ważniejszych utworów zalicza się cykl ballad epickich „Lutnia gór”, zbiór satyr „Osy Parnasu” oraz zbiór tekstów lirycznych „Sjesta muz”. Przetłumaczył także „Ifigenię w Aulidzie” oraz „Chorego z urojenia[81]. Innym poetą tamtego okresu był przedstawiciel symbolizmu, Lasgush Poradeci, który również był tłumaczem (przekładał m.in. twórczość Puszkina i Majakowskiego)[83]. Jest on często nazywany najwybitniejszym albańskim poetą XX wieku[84], a w swoich dziełach często opisywał Jezioro Ochrydzkie[85].

Fatos Lubonja
Musine Kokalari podczas procesu w 1946 roku
Ismail Kadare

Po objęciu władzy przez Envera Hoxhę, wielu pisarzy opuściło Albanię, m.in. Ernest Koliqi, Mehdi Frashëri czy Midhat Frashëri wyjechali do Włoch, Branko Merxhani – do Turcji, a Tajar Zavalani – do Wielkiej Brytanii[86]. Inni twórcy, jak np. Ndre Zadeja, Lazër Shantoja, Bernardin Palaj, Anton Harapi, Gjon Shllaku czy Terenc Toçi, zostali rozstrzelani, a Wincenty Prennushi i Ndoc Nikaj zmarli po torturach[86]. Literatura w kraju została podporządkowana stylistyce socrealizmu, dlatego też rozwijała się w izolacji od literatury światowej. Tematyka narodowo-patriotyczna była głównym nurtem literatury tamtego okresu[87]. Twórcom stojącym w opozycji do reżimu zakazywano pisania, skazując na długoletnie kary więzienia[88][89], np. Fatos Lubonja spędził w więzieniu 17 lat (1974–1991)[90], a Lazër Radi aż 46 lat[91]. Również Musine Kokalari, która zaangażowała się w działalność polityczną (współtworzyła Albańską Partię Socjaldemokratyczną), a jej bracia zostali rozstrzelani, uznano za „sabotażystkę oraz wroga ludu” i skazano na 20 lat więzienia. Ostatecznie spędziła 18 lat w osławionym więzieniu w Burrel, a następnie przydzielono ją do zamiatania ulic w Rreshën[92]. W 1945 roku powołano Związek Pisarzy i Artystów Albanii, który wydawał czasopisma „Listopad” i „Światło”[87]. Głównymi autorami byli poeci Dhimitër Shuteriqi, Shefqet Musaraj i Llazar Siliqi[93] oraz prozaicy: wspomniany wcześniej Shuteriqi, Fatmir Gjata i Zihni Sako[94]. Jednym z ważniejszych twórców socrealistycznych był też Dritëro Agolli (1931–2017), długoletni przewodniczący Związku Pisarzy i Artystów Albanii (1973–1992). Zadebiutował w 1958 roku; pisał zarówno opowiadania i powieści, jak i utwory poetyckie oraz dramaty. W latach 70. był krytykowany za ironię, którą uważano za krytykę systemu Hoxhy[95]. Innymi ważnymi twórcami tamtego okresu byli Kolë Jakova, Sterjo Spasse, Fatmir Gjata i Fatos Arapi[10]. W międzyczasie literatura albańska rozwijała się na terytorium Kosowa, gdzie w 1941 roku otwarto pierwsze szkoły z albańskim językiem nauczania. Do ważniejszych pisarzy albańskich w dawnej Jugosławii zalicza się m.in. Esada Mekuliego, Envera Gjerqeku, Eqrema Bashę, Florę Brovinę, Qerima Ujkaniego, Marka Krasniqiego i Alego Podrimję[10], a także działającego w Macedonii Luana Starovę[96]. W 1953 roku w Prisztinie wydano pierwszy po II wojnie światowej tom poezji albańskiej, Një fyell ndër male Martina Camaja. Rok później ukazał się kolejny tom jego autorstwa, Kanga e vërrinit[97].

Po upadku komunizmu ponownie zaczęto tłumaczyć literaturę światową i współczesną. Powstały nowe czasopisma literackie, a swoje utwory zaczęli tworzyć pisarze eliminowani przez komunistyczne władze oraz byli więźniowie polityczni (m.in. Lubonja, który często w swoich tekstach poruszał motyw komunistycznych obozów pracy)[90]. Najbardziej znanymi poza granicami Albanii współczesnymi pisarzami są m.in. Ismail Kadare (zdobywca pierwszej w historii Man Booker International Prize w 2005 roku[98][99] oraz tłumacz wierszy Adama Mickiewicza na język albański[100], który w swojej twórczości wykorzystuje elementy mitologii greckiej oraz albańskich legend[101]), Ylljet Aliçka[102], Fatos Kongoli[103], laureatka nagrody Kristal Vilenice – Luljeta Lleshanaku[104][105], Ben Blushi – laureat Nagrody Literackiej Unii Europejskiej z 2014 roku[106][107][108], Ridvan Dibra[102][109] oraz Ornela Vorpsi[110][111].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Cimochowski 1991 ↓, s. 611-612.
  2. Dienes 2008 ↓, s. 12.
  3. a b Cimochowski 1991 ↓, s. 612.
  4. Cimochowski 1991 ↓, s. 612-613.
  5. a b c d e Cimochowski 1991 ↓, s. 613.
  6. Cimochowski 1991 ↓, s. 613-614.
  7. a b c Cimochowski 1991 ↓, s. 614.
  8. Десницкая 1991 ↓, s. 535.
  9. a b c Десницкая 1991 ↓, s. 532.
  10. a b c d e f Albanci – Književnost (chorw.). W: Hrvatska enciklopedija [on-line]. Leksikografski zavod Miroslav Krleža. [dostęp 2019-12-23].
  11. Cimochowski 1991 ↓, s. 615.
  12. a b c Elsie 2005 ↓, s. 5.
  13. Albert Ramaj. «Zbulimi» i dorëshrimit të Teodor Shkodranit. „Iliria Post”, s. 20, 2007-02-24 (alb.). 
  14. Bihiku 1980 ↓, s. 11.
  15. Десницкая 1988 ↓, s. 353.
  16. a b c Cimochowski 1991 ↓, s. 616.
  17. Elsie 2005 ↓, s. 9.
  18. Elsie 2010 ↓, s. 65.
  19. a b c Cimochowski 1991 ↓, s. 617.
  20. Elsie 2005 ↓, s. 14.
  21. Cimochowski 1991 ↓, s. 621.
  22. Elsie 2005 ↓, s. 24-25.
  23. Elsie 2010 ↓, s. 32.
  24. Cimochowski 1991 ↓, s. 617-619.
  25. 18 tetor 1685 botohet “Çeta e profetëve” vepër e imzot Pjetër Bogdanit (alb.). Radio Watykańskie, 2015-10-18. [dostęp 2018-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-06-22)].
  26. a b c d e f Cimochowski 1991 ↓, s. 619.
  27. a b c Bihiku 1980 ↓, s. 17.
  28. a b c d Cimochowski 1991 ↓, s. 622.
  29. a b c d e f Albania. Literatura, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2018-04-29].
  30. Elsie 2010 ↓, s. 80.
  31. Polski przekład: Marcin Ciura: Farie së ndeerme…. 2015-11-28. [dostęp 2019-04-26].
  32. Elsie 2010 ↓, s. 464.
  33. Elsie 2010 ↓, s. 465.
  34. Sawicka 2013 ↓, s. 98.
  35. Elsie 1992 ↓, s. 4.
  36. a b c Cimochowski 1991 ↓, s. 620.
  37. Elsie 1992 ↓, s. 16.
  38. Norris 1993 ↓, s. 67.
  39. Cimochowski 1991 ↓, s. 619-620.
  40. Bihiku 1980 ↓, s. 18-19.
  41. Elsie 2010 ↓, s. 275.
  42. Norris 1993 ↓, s. 70.
  43. Elsie 1997 ↓, s. 58.
  44. Bihiku 1980 ↓, s. 22.
  45. Elsie 1997 ↓, s. 59.
  46. Elsie 1992 ↓, s. 10.
  47. a b c Cimochowski 1991 ↓, s. 623.
  48. Cimochowski 1991 ↓, s. 625.
  49. Cimochowski 1991 ↓, s. 623-625.
  50. Bihiku 1980 ↓, s. 28-29.
  51. a b Cimochowski 1991 ↓, s. 624.
  52. a b c d Cimochowski 1991 ↓, s. 630.
  53. Elsie 1997 ↓, s. 89.
  54. a b c Cimochowski 1991 ↓, s. 628.
  55. a b Cimochowski 1991 ↓, s. 634.
  56. Эйнтрей 1994b ↓, s. 511.
  57. Cimochowski 1991 ↓, s. 632-633.
  58. Elsie 2004 ↓, s. 96.
  59. Cimochowski 1991 ↓, s. 631-632.
  60. Bihiku 1980 ↓, s. 32-33.
  61. Bihiku 1980 ↓, s. 77.
  62. a b c d Albanian literature (ang.). Encyklopedia Britannica. [dostęp 2019-04-10].
  63. Cimochowski 1991 ↓, s. 623, 627.
  64. Cimochowski 1991 ↓, s. 626.
  65. Cimochowski 1991 ↓, s. 626-627.
  66. Cimochowski 1991 ↓, s. 627.
  67. Десницкая 1989 ↓, s. 549.
  68. Cimochowski 1991 ↓, s. 630-631.
  69. Cimochowski 1991 ↓, s. 633.
  70. Bihiku 1980 ↓, s. 36, 48, 72.
  71. Cimochowski 1991 ↓, s. 633-634.
  72. Cimochowski 1991 ↓, s. 634-635.
  73. Federowicz 2016 ↓, s. 37.
  74. Sawicka 2013 ↓, s. 101.
  75. Hamiti 2009 ↓, s. 433.
  76. Cimochowski 1991 ↓, s. 632, 635-636.
  77. Elsie 2005 ↓, s. 117.
  78. Elsie 2010 ↓, s. 276.
  79. Bihiku 1980 ↓, s. 101-109.
  80. a b c Cimochowski 1991 ↓, s. 636.
  81. a b c Cimochowski 1991 ↓, s. 632.
  82. a b Эйнтрей 1994a ↓, s. 510.
  83. Saneja 2008 ↓, s. 40.
  84. Elsie 2010 ↓, s. 362.
  85. Elsie 2010 ↓, s. 363.
  86. a b Elsie 1997 ↓, s. 259.
  87. a b Cimochowski 1991 ↓, s. 638.
  88. Elsie 2005 ↓, s. 162.
  89. Elsie 2010 ↓, s. 277.
  90. a b Elsie 2010 ↓, s. 285.
  91. Elsie 1997 ↓, s. 260.
  92. Elsie 1997 ↓, s. 241.
  93. Cimochowski 1991 ↓, s. 638-639.
  94. Cimochowski 1991 ↓, s. 640.
  95. Literatura albańska w żałobie - zmarł Dritëro Agolli (1931–2017). Towarzystwo Polsko-Albańskie, 2017-02-04. [dostęp 2019-10-16].
  96. Aliu 2012 ↓, s. 17.
  97. Aliu 2012 ↓, s. 6.
  98. The Man Booker International Prize 2005 (ang.). The Man Booker Prize for Fiction. [dostęp 2018-04-24].
  99. Ismail Kadare wins first Man Booker International Prize (ang.). The Sydney Morning Herald, 2005-06-02. [dostęp 2018-04-24].
  100. Cimochowski 1991 ↓, s. 641.
  101. Sawicka 2013 ↓, s. 109.
  102. a b Robert Elsie: Freedom and chaos – contemporary Albanian literature (ang.). Robert Elsie, 2005. s. 7. [dostęp 2019-04-15].
  103. Elsie 2010 ↓, s. 238.
  104. Kristal Vilenica (słoweń.). W: O Vilenici [on-line]. Nagroda Vilenica. [dostęp 2018-04-29].
  105. Senad Guraziu. Luljeta Lleshanaku fiton “Crystal Vilenica Award – 2009”. „Ars Poetica”. 23, s. 7, 2009-09 (alb.). 
  106. Winners of 2014 European Union Prize for Literature announced at Frankfurt Book Fair (ang.). Komisja Europejska, 2014-10-08. [dostęp 2019-12-23].
  107. Sonila Mehmeti: Ben Blushi wins European Union Prize of Literature (ang.). Agjencia Telegrafike Shqiptare, 2014-10-08. [dostęp 2019-12-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-12-23)].
  108. Lediona Braho: Ben Blushi fiton çmimin “European Union Prize of Literature” (alb.). Shekulli, 2014-10-08. [dostęp 2019-12-23].
  109. Ridvan Dibra (ang.). W: Albanian Books [on-line]. Ministria e Kulturës. [dostęp 2020-10-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-05-24)].
  110. Rrëfimi i Ornela Vorpsit: Si jetonte nëna ime, një grua e bukur, në diktaturë. Pse u dashurova me Ramën (alb.). Panorama, 2018-04-14. [dostęp 2021-07-01].
  111. Ornela Vorpsi (ang.). Center for Openness and Dialogue. [dostęp 2021-07-01].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Literatura dodatkowa[edytuj | edytuj kod]