Luizjana

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy amerykańskiego stanu. Zobacz też: Luizjana jako kolonia oraz inne znaczenia tego słowa.
Luizjana
State of Louisiana
État de Louisiane
stan
18. stan od 30 kwietnia 1812
Pieczęć Flaga
Pieczęć Flaga
Dewiza: Union, justice, and confidence
Państwo  Stany Zjednoczone
Stolica Baton Rouge
Kod ISO 3166-2 US-LA
Gubernator John Bel Edwards (D)
Powierzchnia 135 659[1] km²
Populacja (2017)
• liczba ludności

4 684 333[2]
• gęstość 40,5 os./km²
Strefa czasowa UTC-6:00
UTC-5:00
Języki urzędowe angielski i francuski
Położenie na mapie USA
Położenie na mapie
Strona internetowa
Portal Portal Stany Zjednoczone

Luizjana (ang. Louisiana; wym. /luːˌiːziˈænə/ i) – stan na południu Stanów Zjednoczonych, nad Zatoką Meksykańską.

Luizjana graniczy na północy z Arkansas, na wschodzie z Missisipi, a na zachodzie z Teksasem. Jej stolicą jest Baton Rouge, a największym miastem z ponad 1 milionem mieszkańców w obszarze metropolitalnymNowy Orlean[3].

Nad Zatoką Meksykańską rozpościerają się obszary nizinne. W części południowo-wschodniej duży obszar zajmuje delta Missisipi. Na wybrzeżu występują liczne jeziora i bagna.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Przed przybyciem Europejczyków terytorium Luizjany było zamieszkane przez liczne plemiona Indian i do dzisiaj wiele miejscowości ma nazwy pochodzące od nazw indiańskich. Rejony dzisiejszej Luizjany były odwiedzane przez hiszpańskich poszukiwaczy El Dorado w pierwszej połowie XVI wieku, niedługo po odkryciu Ameryki przez Krzysztofa Kolumba. Po daremnych poszukiwaniach bogactw i rozwiniętych państw indiańskich, Hiszpania nie założyła stałych kolonii w rejonie. Po podboju dużo bogatszych terytoriów w Meksyku zagospodarowanych przez stosunkowo wysoko rozwiniętą cywilizację Azteków, Hiszpanie nie widzieli potrzeby osiedlenia się na dziewiczym terytorium nad północnymi wybrzeżami Zatoki Meksykańskiej.

Rejon pozostawał w dziewiczym stanie przez następne 200 lat, aż do końca XVII wieku, kiedy zainteresowała się nim Francja. W 1682 Robert de La Salle dotarł od północy do ujścia rzeki Missisipi i prawem odkrywcy objął ogromne tereny przylegające do niej we władanie Francji. Pierwszą stałą francuską kolonię założył w 1699 Pierre Le Moyne d’Iberville. Otrzymała ona nazwę Luizjana na cześć króla Francji Ludwika XIV (fr. Louis). Swoim zasięgiem obejmowała o wiele większy obszar niż terytorium dzisiejszego stanu, choć jej granice długo nie były jasno zdefiniowane, teoretycznie obejmując wszystkie ziemie leżące przy rzece Missisipi.

W Luizjanie w latach 1717–1720 przymusowo osadzano tzw. „fałszywych solarzy”, osoby bezrobotne i bez stałego miejsca zamieszkania, kobiety lekkich obyczajów i „młodych libertynów”[4].

W 1718 niedaleko ujścia Missisipi założone zostało miasto Nowy Orlean, dokąd w 1722 przeniesiono stolicę kolonii.

Francuzi liczyli, że kolonia będzie rozwijać się szybko i w stosunkowo krótkim czasie zacznie przynosić znaczne korzyści dla Francji. Z wielu względów tak się jednak nie stało i rozwój kolonii był bardzo powolny. Niewielu Francuzów miało ochotę przenieść się do Luizjany i pracować w tamtejszym klimacie, tak więc francuscy właściciele plantacji zaczęli sprowadzać do kolonii niewolników z Afryki.

Mapa zakupu Luizjany w 1803 r.

Po klęskach poniesionych z rąk Anglików podczas wojny siedmioletniej, w wyniku manewrów dyplomatycznych pod koniec wojny, Francja oddała Luizjanę pod panowanie Hiszpanii w 1763. Minęło jednak kilka lat zanim do kolonii dotarli hiszpańscy zarządcy, i przez ten czas rządy sprawowali tam starzy administratorzy francuscy. Nawet po przybyciu władzy hiszpańskiej język i kultura francuska dominowały w kolonii. Liczba ludności wzrosła w wyniku osiedlenia się w Luizjanie wielu Francuzów, którzy zostali wygnani z Akadii, czyli dzisiejszej atlantyckiej części Kanady (Nowa Szkocja i okolic).

Do końca XVIII wieku była ważnym centrum handlowym kontynentu, dzięki wykorzystaniu do transportu drogi wodnej Missisipi i Zatoki Meksykańskiej. Za Luizjanę w tym czasie uznawano 1/3 środkowej części dzisiejszego USA oraz część Kanady. Po rewolucji amerykańskiej i francuskiej niewolnicy murzyńscy z wyspy Haiti (dzisiejsze państwa Haiti i Dominikana) zbuntowali się, obalając władzę białych właścicieli niewolników. Napoleon utracił tym samym ważną bazę na kontynencie i stojąc przed wizją utraty całej Luizjany (której fizycznie nie był w stanie bronić) zdecydował się sprzedać ją Stanów Zjednoczonych za 15 milionów dolarów (czyli 80 milionów franków). Środki na ten cel pożyczył Amerykanom (z 6% oprocentowaniem) angielski Barings Bank, pomimo tego, że Wielka Brytania znajdowała się wówczas w stanie wojny z Francją. Kupno terenów otworzyło drogę do podboju zachodnich terenów dzisiejszych Stanów Zjednoczonych (Dziki Zachód).

Mapa Luizjany z 1814 r.

Ważniejsze daty z historii[edytuj | edytuj kod]

  • 1682 rok – do ujścia rzeki Missisipi dotarł Robert de La Salle. Terytorium zostało uznane za należne Francji.
  • 1718 rok – zostało założone miasto Nowy Orlean.
  • 1762 rok – tereny położone na zachód od rzeki Missisipi Francja przekazała Hiszpanii.
  • 1800 – tereny dzisiejszego stanu Luizjana powróciły pod zwierzchnictwo Francji.
  • 30 kwietnia 1803 rok – zakup Luizjany przez Stany Zjednoczone.
  • 20 grudnia 1803 rok – po zakupieniu obszaru Luizjany od Francji została ona przyłączona do Stanów Zjednoczonych.
  • 30 kwietnia 1812 rok – przyjęcie Luizjany do Unii (18. stan).
  • 1815 rok – zwycięska bitwa wojsk amerykańskich pod dowództwem generała Andrew Jacksona z wojskami brytyjskiego korpusu inwazyjnego.
  • 2005 rok – huragan Katrina nawiedził Luizjanę i zalał Nowy Orlean, największe miasto.
  • 2010 rok – katastrofa ekologiczna spowodowana wyciekiem ropy naftowej.
Parafie cywilne Luizjany
Regiony Luizjany

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Większe miasta[edytuj | edytuj kod]


Nowy Orlean
Nowy Orlean
Baton Rouge
Baton Rouge

L.p. Miasto Parafia cywilna Liczba mieszkańców (2017)[5]

Shreveport
Shreveport
Lake Charles
Lake Charles

1 Nowy Orlean Orlean 393 292
2 Baton Rouge East Baton Rouge 225 374
3 Shreveport Caddo i Bossier 192 036
4 Lafayette Lafayette 126 848
5 Lake Charles Calcasieu 77 117
6 Bossier City Bossier 68 554
7 Kenner Jefferson 67 451
8 Monroe Ouachita 48 371
9 Alexandria Rapides 47 334
10 Houma Terrebonne 33 278

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Spis ludności z roku 2010 stwierdza, że stan Luizjana liczy 4 533 372 mieszkańców, co oznacza wzrost o 64 396 (1,4%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2000. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 6,7% populacji, 23,7% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 14,9% to osoby mające 65 i więcej lat. 51,1% ludności stanu stanowią kobiety[6].

Język[edytuj | edytuj kod]

Najpowszechniej używanymi językami są[7]:

Rasy i pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Według spisu z 2010 roku, 63,0% mieszkańców stanowiła ludność biała (58,7% nie licząc Latynosów), 32,6% to Afroamerykanie, 1,9% to Azjaci, 1,7% miało rasę mieszaną, 0,8% to rdzenna ludność Ameryki, 0,1% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 5,2% ludności stanu[6].

Największe grupy stanowią osoby pochodzenia francuskiego (15,2%), amerykańskiego (8,2%), niemieckiego (7,0%), irlandzkiego (7,0%), angielskiego (5,1%) i włoskiego (4,6%). Obecne są także duże grupy osób pochodzenia meksykańskiego, afrykańskiego i szkockiego. Liczbę Polaków oszacowano na 23,5 tys.[8].

Religia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Protestantyzm w Luizjanie.

Dane z 2014 r.[9]:

Symbole stanu[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Produkt krajowy brutto Luizjany w 2015 roku osiągnął wartość 214,05 mld USD[11], co uplasowało stan 24. miejscu w Stanach Zjednoczonych[11]. Roczny wzrost PKB w 2016 roku był ujemy -0,6%, i był to pod tym względem trzeci od końca stan w Stanach Zjednoczonych (średnia dla wszystkich stanów w 2016 roku wyniosła 1,5%)[12]. W przeliczeniu na głowę mieszkańca w 2016 roku PKB wyniósł 43 917 USD co uplasowało stan na 34. miejscu spośród amerykańskich stanów (średnia krajowa w 2016 wyniosła 50 577USD)[13].

Rolnictwo[edytuj | edytuj kod]

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

  • chemiczny, spożywczy, środków transportu, elektroniczny, odzieżowy, petrochemiczny, wydobywczy (ropa naftowa, sól, siarka)
  • Główny port: Nowy Orlean – wywóz ropy naftowej i jej produktów, bawełny i surowców chemicznych – głównie siarki

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. State Area Measurements and Internal Point Coordinates (ang.). U.S. Census Bureau. [dostęp 2018-04-09].
  2. U.S. Census Bureau QuickFacts: Louisiana, www.census.gov [dostęp 2018-01-04] (ang.).
  3. Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps, citypopulation.de [dostęp 2019-01-25].
  4. J. Grabowski, Historia Kanady, Warszawa 2001, s. 86.
  5. Biggest Cities in Louisiana, www.biggestuscities.com [dostęp 2019-01-25].
  6. a b U.S. Census Bureau QuickFacts: Louisiana; UNITED STATES, www.census.gov [dostęp 2019-01-25] (ang.).
  7. Data Center Results, apps.mla.org [dostęp 2019-01-25].
  8. U.S. Census Bureau, 2016 American Community Survey 1-Year Estimates, factfinder.census.gov [dostęp 2019-01-25] (ang.).
  9. Adults in Louisiana. Pew Research Center, 2014. [dostęp 2019-01-15].
  10. State Membership Report. The ARDA. [dostęp 2019-01-15].
  11. a b Lam Cao and Robert P. Tate: Gross Domestic Product by State, Annual Statistics for (ang.). U.S. Bureau of Economic Analysis. [dostęp 2017-10-30].
  12. Gross Domestic Product by State: Fourth Quarter and Annual 2016 (ang.). U.S. Bureau of Economic Analysis. [dostęp 2017-10-30].
  13. Per capita Real Gross Domestic Product (GDP) of the United States in 2016, by state (ang.). The Statistics Portal. [dostęp 2017-10-30].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]