Mikalojus Konstantinas Čiurlionis

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Mikalojus Konstantinas Čiurlionis
Mikołaj Konstanty Czurlanis
ilustracja
Data i miejsce urodzenia 22 września 1875
Stare Orany
Data i miejsce śmierci 10 kwietnia 1911
Pustelnik
Narodowość litewska
Język polski
Alma Mater * Instytut Muzyczny w Warszawie
* Konserwatorium Muzyczne w Lipsku
* Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie
Dziedzina sztuki malarstwo, grafika, muzyka poważna
Epoka symbolizm, secesja
Muzeum artysty Narodowe Muzeum Sztuki im. Čiurlionisa w Kownie
Ważne dzieła
Strona internetowa

Mikalojus Konstantinas Čiurlionis, pol. Mikołaj Konstanty Czurlanis (ur. 22 września 1875 w Starych Oranach, zm. 10 kwietnia 1911 w Pustelniku) – litewski kompozytor, malarz i grafik, najwybitniejsza postać kultury litewskiej przełomu XIX i XX wieku. Jego dorobek artystyczny, który powstał w przeciągu zaledwie dekady, wywarł ogromny wpływ na sztukę i kulturę Litwy, gdzie uznawany jest za narodowego wieszcza[1].

Artysta epoki fin de siècle’u, czołowy przedstawiciel środkowoeuropejskiego symbolizmu, uznawany również za jednego z prekursorów abstrakcjonizmu i surrealizmu[2]. Jako kompozytor był równie nowatorski jak malarz. Starał się przy tym dokonać syntezy malarstwa i muzyki: nadawał obrazom tytuły muzyczne (hymny, sonaty, symfonie, fugi), przenosił muzyczne struktury na płótno, szukał wizualnych odpowiedników dla muzycznych form, jak polifonia, kontrapunkt czy tempo[3]. Twierdził, że: „Nie ma granic pomiędzy sztukami. Muzyka łączy poezję i malarstwo, ma swoją architektonikę. Malarstwo może posiadać takąż architektonikę jak muzyka i w farbach wyrażać dźwięki[4].

W czasie swojego krótkiego życia skomponował ok. 400 utworów muzycznych (w tym dwa poematy symfoniczne i kwartety smyczkowe) i namalował ok. 300 obrazów. Poza tym pisał też wiersze i poematy prozą, pozostawił po sobie ponad 250 listów[3]. Niemal wszystkie jego obrazy znajdują się w zbiorach Narodowego Muzeum Sztuki im. Čiurlionisa w Kownie[5].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

W Warszawie z kompozytorem Eugeniuszem Morawskim-Dąbrową (1899).

Dzieciństwo[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w miasteczku Stare Orany, położonym w południowo-wschodniej części Litwy przy trasie kolejowej z Warszawy do Wilna i Petersburga. Był najstarszym z dziewięciorga dzieci organisty kościelnego Konstantinasa Čiurlionisa i Adelė Radmanaitė (Radmann), pochodzącej z ewangelickiej rodziny o korzeniach bawarskich. Rok po jego narodzinach rodzina przeprowadziła się do Rotnicy, by wreszcie w 1878 osiąść na stałe w Druskiennikach, znanym uzdrowisku, w którym ojciec objął posadę miejscowego organisty[2]. Od tej pory Druskienniki stały się ukochanym miejscem Mikalojusa, do którego później zawsze chętnie powracał[6]. Jak większość aspirujących społecznie Litwinów w owych czasach, rodzina Čiurlionisów posługiwała się na co dzień językiem polskim. Mikalojus rozpoczął naukę języka litewskiego dopiero pod wpływem spotkania z narzeczoną w 1907[7].

Już we wczesnym dzieciństwie Čiurlionis ujawnił swoje muzyczne uzdolnienia. Podobno w wieku lat trzech potrafił imitować na klawiaturze zasłyszane melodie, a jako pięcio-sześciolatek sprawnie grał już na fortepianie i organach[8]. Jego muzyczny talent odkrył hrabia Michał Mikołaj Ogiński, który ściągnął młodzieńca na swój dwór w Płungianach i dał zatrudnienie w książęcej orkiestrze. W latach 1889-1893 Mikalojus uczył się w szkole orkiestrowej gry na różnych instrumentach, m.in. na flecie[9].

Studia[edytuj | edytuj kod]

Z żoną Sofiją Kymantaitė (1908).

Dzięki pomocy finansowej Ogińskiego młody Čiurlionis mógł wyjechać do Warszawy, gdzie kształcił się w klasie fortepianu i kompozycji w tamtejszym Instytucie Muzycznym (1894-1899) pod kierunkiem m.in. Antoniego Sygietyńskiego i Zygmunta Noskowskiego. W latach 1901-1902 kontynuował studia muzyczne w konserwatorium w Lipsku w klasie Carla Reinecke[6].

W 1902 wrócił do Warszawy i dokonał w swoim życiu niespodziewanej wolty - podjął naukę rysunku. W latach 1904-1906 studiował na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych pod kierunkiem m.in. Ferdynanda Ruszczyca i Konrada Krzyżanowskiego. Serdecznie zaprzyjaźnił się wtedy z kolegą ze studiów Eugeniuszem Morawskim-Dąbrową, który - podobnie jak on – był kompozytorem i malarzem[8]. Wraz z nim oraz rodziną Wolmanów wybrał się w 1905 do nadmorskiej Anapy i na Kaukaz. Do czasów dzisiejszych przetrwały wykonane przez Čiurlionisa fotografie z tej wyprawy[10].

Świadomość narodowa[edytuj | edytuj kod]

Mikalojus Čiurlionis (nie używał tej wersji imienia, bo została stworzona kilka dziesięcioleci po jego śmierci) nie znał języka litewskiego, w jego językiem rodzinnym był polski. Przez całe swoje życie prowadził dzienniki w języku polskim, całokształt jego twórczości literackiej stworzony został w języku polskim, jak i większość jego listów[11].

Po rewolucji 1905 roku zaczął identyfikować się jako Litwin. W tym czasie kierował chórem warszawskiego Towarzystwa Litewskiego Wzajemnej Pomocy. W 1907 wyjechał do Wilna, gdzie przebywał dwa lata. Współorganizował tam pierwszą Wystawę Sztuki Litewskiej i był jednym z 19 współzałożycieli Litewskiego Towarzystwa Artystycznego - założył w nim sekcję muzyczną.

W 1907 poznał krytyczkę sztuki, dziennikarkę i absolwentkę Uniwersytetu Jagiellońskiego Sofiję Kymantaitė, pod której wpływem rozpoczął naukę nieznanego mu wcześniej języka litewskiego. Jak sugeruje kuratorka wystawy o artyście Rasa Žukienė, innym motywem do nauki litewskiego mogły być również jego osobiste urazy. Gdy w Polsce nie chciano wykonać na koncercie jego symfonii W lesie tylko dlatego, że jej autor nie był Polakiem, Mikalojus musiał poczuć się dogłębnie zraniony[7]. Ostatecznie poślubił Sofiję na początku 1909.

Załamanie nerwowe[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec 1909 wyjechał do Petersburga, gdzie wystawił swoje prace i zdobył rozgłos w kręgu artystów rosyjskiego Srebrnego Wieku[5]. Nawiązał też kontakt z grupą malarską „Świat Sztuki”. Jednakże właśnie wtedy nastąpiło nagłe załamanie stanu zdrowia artysty: przestał reagować na otoczenie, całymi godzinami siedział nieruchomo i odczuwał silny ból głowy. Lekarz stwierdził załamanie nerwowe w wyniku stresu i przepracowania oraz zalecił pobyt w zakładzie dla nerwowo chorych

Błąd w przypisach: Brak znacznika zamykającego </ref> po otwartym znaczniku <ref>
BŁĄD PRZYPISÓW

– czekał na pierwsze wykonanie prawie 30 lat.

Jego dorobek obejmujący ok. 300 utworów muzycznych tworzą przede wszystkim:

  • kantata De profundis na chór i orkiestrę (1899)
  • poematy symfoniczne W lesie (1901) i Morze (1903-07)
  • uwertura symfoniczna Kejstutis (1902)
  • około 200 utworów fortepianowych (głównie preludiów)
  • utwory organowe
  • utwory kameralne
  • opracowania pieśni ludowych
  • szkice do opery Jürate oraz poematu symfonicznego Stworzenie świata.

Autorem pierwszej monografii twórczości Čiurlionisa (wyd. w Leningradzie, 1975) i wybitnym znawcą jego dorobku był późniejszy prezydent Litwy Vytautas Landsbergis[5].

Malarstwo[edytuj | edytuj kod]

Čiurlionis najbardziej znany na świecie jest jako malarz. Był przedstawicielem symbolizmu, a zarazem jednym z prekursorów abstrakcjonizmu. Jako grafik tworzył fluoroforty, plakaty, ilustracje do książek. Od około 1905 tworzył na wpół abstrakcyjne obrazy malowane techniką tempery o muzycznych tytułach (np. dyptyk Preludium i Fuga z ok. 1907-1908).

Namalował ok. 300 obrazów, z których wiele wystawionych jest w Muzeum Čiurlionisa w Kownie. Ulegał wpływom Arnolda Böcklina, Aubreya Beardsleya i swego nauczyciela Ferdynanda Ruszczyca. W abstrakcyjnych układach kompozycji starał się zawrzeć impresje muzyczne. Trzyczęściowe prace malowane temperą układał w cykle niejednokrotnie wzorowane na cyklach muzycznych. Są wśród nich m.in.:

  • cykle sonat: Sonata Węża, Sonata morza, Sonata piramid, Sonata słońca, Sonata wiosenna, Sonata letnia, Sonata jesienna
  • dyptyk Preludia i fuga
  • Symfonia żałobna

Związki z Polską[edytuj | edytuj kod]

  • Językiem rodzinnym Čiurlionisa był polski, nie mówił on po litewsku. Wychował się w kulcie literatury polskiej. Czytał Mickiewicza, ale zachwycał się zwłaszcza Słowackim, którego poezja miała duży wpływ na jego własne próby literackie[7]. Za Litwina uznał się dopiero w 30. roku życia[12].
  • Čiurlionis korespondował po polsku, tymczasem do lat 70. XX wieku na Litwie dostępny był wyłącznie litewski przekład jego listów[13].
  • Twórczość Čiurlionisa była w dużym stopniu związana ze środowiskiem warszawskim, w którym spędził wiele lat życia. Jego mistrzami byli Ferdynand Ruszczyc i Kazimierz Stabrowski. Čiurlionis znał się z Bolesławem Leśmianem i Zenonem Przesmyckim[3].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Już w 1911, czyli roku śmierci artysty, odbyły się w Wilnie i Kownie pierwsze pośmiertne wystawy jego obrazów. W tym samym roku jego prace pokazano też w Moskwie, a w 1912 - w Petersburgu.

Na Litwie[edytuj | edytuj kod]

W Kownie otwarto w 1921 najstarsze na Litwie Narodowe Muzeum Sztuki. Przyjęło ono imię artysty.

W Druskiennikach Muzeum Pamięci Čiurlionisa zostało otwarte w 1963. Muzeum znajduje się w domu, w którym artysta mieszkał niegdyś wraz z rodziną. Można w nim zobaczyć informacje biograficzne, zdjęcia i reprodukcje obrazów Čiurlionisa. Główna ulica w Druskiennikach nazwana jest również na cześć artysty. W mieście znajduje się też jego pomnik.

W Wilnie Narodowa Szkoła Sztuki, która powstała w 1945, ma od 1965 w swojej nazwie imię artysty. Jest to jedyna szkoła artystyczna na Litwie z pełnym 12-letnim cyklem nauczania. Od 1965 co cztery lata młodzi pianiści i organiści z Litwy i krajów sąsiednich biorą udział w organizowanym w Wilnie Konkursie Muzycznym im. Čiurlionisa. Przy ulicy Savičiaus gatve 11 działa także w Wilnie centrum kulturalne Dom M.K. Čiurlionisa. Utworzono je w budynku, w którym artysta mieszkał w latach 1907-1908. Otwarcie miało miejsce w 1995 na 120-tą rocznicę urodzin Čiurlionisa. Siedzibę w budynku ma również Towarzystwo im. Čiurlionisa, utworzone w 1987.

Poza Litwą[edytuj | edytuj kod]

W Chicago litewska społeczność doprowadziła do otwarcia w 1957 Galerii Sztuki im. Čiurlionisa.

W Mińsku i Grodnie na Białorusi znajdują się ulice Čiurlionisa.

W Sankt-Petersburgu przy prospekcie Rimskiego-Korsakowa 65/11 znajduje się tablica pamiątkowa poświęcona artyście. Umieszczono ją na domu, w którym mieszkał Čiurlionis.

W podwarszawskim Pustelniku, który obecnie jest częścią Marek, na budynku dawnego szpitala psychiatrycznego „Czerwony Dwór” znajduje się tablica pamiątkowa ku czci Čiurlionisa. Jest to miejsce śmierci artysty.

Imię Čiurlionisa nadano w 1913 górze na rosyjskiej Wyspie Hoockera, położonej w arktycznym archipelagu Ziemi Franciszka Józefa. Imieniem artysty uhonorowano także szczyt górski w azjatyckim Pamirze oraz asteroidę nr 2420, odkrytą przez rosyjskiego astrofizyka Nikołaja Czernycha.

Galeria obrazów[edytuj | edytuj kod]

Stworzenie świata (1906-07)[edytuj | edytuj kod]

Sonata wiosenna (1907)[edytuj | edytuj kod]

Sonata letnia (1908)[edytuj | edytuj kod]

Sonata słoneczna (1907)[edytuj | edytuj kod]

Sonata morza (1908)[edytuj | edytuj kod]

Sonata piramid (1908)[edytuj | edytuj kod]

Sonata gwiazd (1908)[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Litewska opowieść w Krakowie (pol.). Tygodnik Powszechny. [dostęp 2018-12-02].
  2. a b Dzieła - miejsca - ludzie (pol.). Tygodnik Powszechny. [dostęp 2018-12-02].
  3. a b c Piotr Sarzyński: Unia sztuk. Polityka, 6 lutego 2018. [dostęp 2018-12-13].
  4. B. Weber Čiurlionis, Encyklopedia Muzyczna PWM. Część biograficzna, Kraków 1984, s. 207.
  5. a b c Malarz niepodobny do kogokolwiek innego (pol.). Tygodnik Powszechny. [dostęp 2018-12-02].
  6. a b Čiurlionis – sztandarowa postać kultury litewskiej (pol.). Krakow.pl. [dostęp 2018-12-02].
  7. a b c Litewska opowieść Mikolajusa Konstantinasa Čiurlionisa (pol.). Culture.pl. [dostęp 2018-12-02].
  8. a b Projekt niedokończony: kompozytor (pol.). Tygodnik Powszechny. [dostęp 2018-12-02].
  9. „Pejzaż jak muzyka” Monika Małkowska, artykuł w cyklu „Księga Kresów Wschodnich”, nr 33, s. 15, wydawanym przez „Rzeczpospolitą”.
  10. Rajgród, dźwięk dzwonów (pol.). Tygodnik Powszechny. [dostęp 2018-12-02].
  11. O twórczości literackiej Čiurlionisa
  12. Mateusz Puszczyński: Krótka historia pewnej litewskiej rodziny. 2010-02-16. [dostęp 2014-09-21].
  13. http://podkowianskimagazyn.pl/nr45/ciurlonis.htm Anna Baranowa Spotkania z Čiurlionisem.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]