Moralność pani Dulskiej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy dramatu Gabrieli Zapolskiej. Zobacz też: inne hasła odnoszące się do tego tytułu.
Moralność pani Dulskiej
Ilustracja
Przedstawienie w Teatrze Miejskim w Wilnie, 1935
Autor Gabriela Zapolska
Typ utworu komedia satyryczna
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Warszawa
Język polski
Data wydania 1907

Moralność pani Dulskiejdramat Gabrieli Zapolskiej, którego prapremiera odbyła się w 1906 r. w Krakowie, a wydany został w Warszawie w 1907 r.[1] Jedno z najważniejszych dzieł autorki[2].

Pierwsza część cyklu „Moralność pani Dulskiej”, z kontynuacjami Pani Dulska przed sądem i Śmierć Felicjana Dulskiego[3]. Sztuka grana także z podtytułem tragifarsa kołtuńska[1][2].

Bohaterowie utworu[edytuj | edytuj kod]

  • Aniela Dulska – tytułowa pani Dulska,
  • Felicjan Dulski – mąż Dulskiej,
  • Zbyszko – syn Dulskich romansujący z Hanką,
  • Hesia i Mela – córki Anieli i Felicjana,
  • Hanka – służąca w domu Dulskich,
  • Juliasiewiczowa – radczyni, krewna Dulskiej,
  • Tadrachowa – matka chrzestna Hanki.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Moralność pani Dulskiej powstała w ciągu kilkunastu dni na przełomie października i listopada 1906 roku. Premiera odbyła się w grudniu w Teatrze Miejskim w Krakowie.

Pomysł utworu podsunął Zapolskiej jej mąż. Przyjęto, że przy poszukiwaniu wzorców postaci Zapolska zasugerowała się sugestią swojego redakcyjnego kolegi, Leopolda Szenderowicza, który podsunął pisarce postać swojej kamieniczniczki Gołąbowej i jej rodziny[4].

Pierwowzorem Anieli Dulskiej jest znana z kołtuństwa lwowska mieszczka, niejaka pani Gołąbowa. Nazwisko bohaterki łączy się również ze lwowianką – niejaką Czesławą Dulską, która w odpowiedzi na ankietę ogłoszoną w 1905 roku przez popularny lwowski dziennik „Wiek Nowy” opisała swój system gospodarowania w domu, oparty na egoizmie, skąpstwie i wyzysku służącej.

Wątek najstarszego syna Dulskich, Zbyszka, ma swoje źródło w romansie syna krewnych, pp. Pertaków, stanisławowskich znajomych męża pisarki. Młodzieniec ów romansował – za przyzwoleniem matki i całej rodziny – ze służącą.

Czas i miejsce akcji[edytuj | edytuj kod]

Akcja utworu rozgrywa się na początku XX wieku we Lwowie (bądź w Krakowie – w zależności od adaptacji), w salonie państwa Dulskich. Autorka w didaskaliach informuje o umeblowaniu wnętrza: „Dywany, meble solidne… Rogi obfitości, sztuczne palmy, landszaft haftowany za szkłem… Stara piękna serwantka mahoniowa i empirowy ekranik. Lampa z abażurem z bibuły, stoliki, a na nich fotografie”. Sztuka bywa także wydawana i wystawiana na scenie z realiami krakowskimi[1].

Problematyka dzieła[edytuj | edytuj kod]

Sztuka Zapolskiej jest tragifarsą, czyli połączeniem elementów komedii z elementami tragedii. Główna bohaterka – Aniela Dulska – jest postacią obłudną, dwulicową, fałszywą, chciwą, nie potrafi okazać życzliwości, gardzi ludźmi biednymi, słabymi i wrażliwymi. Wszystko co robi, robi na pokaz. Jej postawa, nazywana dulszczyzną, prezentuje pozorną moralność; życie w zakłamaniu i obłudzie. Przymyka oko na romans jej syna z Hanką, aby tylko ten nie włóczył się nocami po lokalach (w rzeczywistości Dulska nie wyobraża sobie małżeństwa Zbyszka z Hanką, uważałaby to za hańbę dla jej rodziny i splamienie honoru). Problem pojawia się, gdy Hanka zachodzi w ciążę.

Miejsca akcji: Kraków lub Lwów[edytuj | edytuj kod]

Pierwotnie akcja utworu została umieszczona we Lwowie, ponieważ tam pierwotnie miała nastąpić premiera (problemy z obsadą związane z chorobą jednej aktorki spowodowały takie opóźnienie, że premiera została przeniesiona do Krakowa). Jednakże na potrzeby przedstawienia premierowego w Krakowie (i na prośbę ówczesnego dyrektora Teatru Miejskiego w Krakowie – Ludwika Solskiego) autorka przeniosła akcję utworu do tego miasta (dotyczyło to odniesień do rozmaitych miejsc – np. w wersji „lwowskiej” Felicjan Dulski odbywa „spacer” na Wysoki Zamek, a przy ulicy Teatyńskiej musi przyspieszyć, bo „tunel rozbijają”, podczas kiedy w „krakowskiej” celem „spaceru” jest Kopiec Kościuszki, a przyspieszyć musi koło Parku Jordana, bo „zaczepiają”). Później sztukę wystawiano w innych miastach i w zależności od tego, z którą wersją miał reżyser do czynienia (do 1907 roku sztuka krążyła tylko w postaci odpisów), miejscem akcji był Lwów lub Kraków. Dramat został wydany drukiem przez wydawnictwo Orgelbrandów w 1907 roku i była to wersja „lwowska”. Kolejne wydanie (wydawnictwo Lektor) z 1921 roku oparte zostało na jednym z odpisów wykonanych dla potrzeb krakowskiego teatru – akcja umieszczona została w Krakowie. Z uwagi na to, że użyto odpisu prawdopodobnie przeznaczonego dla suflera, wydanie to odznaczało się pominięciem większości didaskaliów; ponadto było dość niechlujne (liczne błędy językowe). Późniejsze wydania aż do 1987 roku wywodziły się przeważnie z tego wydania, z tym że usuwano z nich błędy językowe oraz w mniejszym lub większym stopniu uzupełniano didaskalia. Wszystkie ekranizacje dramatu dzieją się w Krakowie. W 1988 roku wydany został tekst pochodzący z Orgelbranda z akcją we Lwowie. Obecne wydaje się obie wersje, zależnie od pochodzenia źródła.

Ekranizacje[edytuj | edytuj kod]

Sztuka Gabrieli Zapolskiej była wystawiana nie tylko na scenach teatrów, ale też adaptowana na potrzeby filmowe. W 1930 roku na jej podstawie powstał pierwszy film pod tytułem Moralność pani Dulskiej w reżyserii Bolesława Newolina. Był to pierwszy w Polsce film dźwiękowy. W późniejszym okresie sztuka była pięciokrotnie adaptowana na potrzeby Teatru Telewizji w latach 1968, 1970, 1992, 2006 i 2013[5][6].

W roku 1975 powstał film pod tytułem Dulscy w reżyserii Jana Rybkowskiego[7], wykorzystujący wątki z tej sztuki. Wątki z Moralności pani Dulskiej wykorzystano też w serialu Z biegiem lat, z biegiem dni... Andrzeja Wajdy[8] (odcinek 7, "Kraków 1907"). 2 października 2015 odbyła się premiera filmu (komedii nieobyczajowej) Panie Dulskie w reżyserii Filipa Bajona z Krystyną Jandą, Katarzyną Figurą i Mają Ostaszewską w rolach głównych[9]. Jest to kontynuacja wątków dramatu, dziejąca się w latach 1954 i 1994.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Czachowska 1984 ↓.
  2. a b Zapolska Gabriela, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2020-06-24].
  3. BiblioNETka » książki w cyklu „Moralność pani Dulskiej” (pol.). [dostęp 2013-03-02].
  4. Stanisław Nicieja: Cmentarz Łyczakowski we Lwowie w latach 1786–1986. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1988, s. 234. ISBN 83-04-02817-4.
  5. Moralność pani Dulskiej, reż. M. Wrona, teatrtv.vod.tvp.pl [dostęp 2020-07-03] (pol.).
  6. Encyklopedia, Moralność pani Dulskiej, Encyklopedia teatru polskiego [dostęp 2020-07-03] (pol.).
  7. Dulscy. [dostęp 2020-07-03].
  8. Z biegiem lat, z biegiem dni.... [dostęp 2020-07-03].
  9. Panie Dulskie. [dostęp 2020-07-03].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jadwiga Czachowska: Moralność pani Dulskiej. W: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny. Red. Julian Krzyżanowski. T. I: A–M. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 687. ISBN 83-01-05368-2.
  • Jadwiga Czachowska, Gabriela Zapolska. Monografia bio-bibliograficzna, Kraków 1966. s. 334-374.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]