Murzyn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zobacz też: inne znaczenia haseł „Murzyn” i „murzyn”.

Murzyn – określenie osoby czarnoskórej w języku polskim. Wyraz ten funkcjonuje także w znaczeniu osoby ciężko pracującej nie na swoje nazwisko, osoby wykorzystywanej do ciężkiej pracy lub osoby bardzo mocno opalonej (por. wieloznaczność) i jest wówczas zapisywany małą literą[1][2]. W tym drugim znaczeniu wyraz ten używany jest także w utartych związkach frazeologicznych, np. „być sto lat za murzynami”[a], „robić za murzyna”, „murzyn zrobił swoje, murzyn może odejść”, „biały murzyn” czy „opalić się na murzyna”[2][4][5].

Określenie kontrowersyjne, przez część użytkowników języka uznawane za pejoratywne. W 2020 Rada Języka Polskiego zarekomendowała zaprzestanie używania tego określenia w komunikacji o charakterze publicznym.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Etymologia słowa nie jest jednoznacznie ustalona, może wywodzić się od niem. słowa Mohr, co z kolei wywodzi się od łac. maurus (-a, -um) plur. mauri (-orum) oznaczającego czarny i będącego rzymskim określeniem mieszkańców dzisiejszego Maghrebu[6]. To samo źródło może mieć staropolskie „murzyć” (czernić coś)[7], a to z kolei z łac. maurus poprzez dodanie -in.

Kontrowersyjny status[edytuj | edytuj kod]

Jeszcze w czerwcu 2020 Słownik Języka Polskiego PWN uznawał słowo „Murzyn” za neutralne i nie było ono opatrzone żadnymi kwalifikatorami czy notami o użyciu[8] (w przeciwieństwie do słowa „czarnuch” – ang. nigger – które oznaczone było jako „pogardliwe”[9][10]). Aktualnie zarówno Słownik Języka Polskiego PWN, jak i Wielki Słownik Języka Polskiego notują, że współcześnie wyraz ten jest uznawany za obraźliwy[1][4]. Starsze słowniki często nie zawierają informacji o negatywnych skojarzeniach związanych ze słowem[11].

Wyraz jest uważany za pejoratywny przez część użytkowników języka, w tym niektórych czarnoskórych, m.in. ze względu na związaną z nim frazeologię[12][13][14][15][16][17][18][19]. Polski poseł Killion Munyama zapytany, czy uważa słowo „Murzyn” za obraźliwe, odpowiedział twierdząco, dodając, że „Murzyn kojarzy się ze złymi powiedzeniami typu »sto lat za Murzynami« i jest obraźliwym określeniem”[20]. Bianka Nwolisa, która zasłynęła na warszawskiej manifestacji transparentem Stop calling me Murzyn („Przestań nazywać mnie Murzynem”), pojawiła się na okładce „Vogue” jako znak nadziei i walki z dyskryminacją[21]. Pięć Polek zainicjowało akcję #DontCallMeMurzyn, w której stwierdziły, że określenie to „kojarzy się im z upokorzeniem, bólem czy strachem”; „wielu Polaków myśli, że jeśli uznają Murzyna za słowo obraźliwe, to stracą sposób na ukryte poniżanie drugiego człowieka”[19].

Niekiedy jest zwracany uwagę fakt, że w Polsce nie ma konotacji historycznych związanych z niewolnictwem osób czarnoskórych wzorem krajów anglojęzycznych, w których wyraz „Nigger” jest jednoznacznie kojarzony z niewolnictwem, oprócz tego Polacy, którzy osiedlili się na Haiti, pierwotnie zesłani przez Napoleona w celu pacyfikacji powstania, lecz ostatecznie zasymilowani z tamtejszym czarnoskórym ludem, zostali nazwani przez marszałka Jeana-Jacquesa Dessalinesa „honorowymi białymi Murzynami Europy”[22].

Jednocześnie argumentem za neutralnością wyrazu jest możliwość jego łączenia z wyrazami oznaczającymi cechy pozytywne, np. „piękna Murzynka”, „przystojny Murzyn”, w odróżnieniu od określeń o wydźwięku pejoratywnym, w przypadku których takie połączenia budziłyby przeciwstawne odczucia, np. „miły czarnuch”[23]. Opinię o neutralności tego słowa podzielają m.in. dwaj językoznawcy: profesorowie Jerzy Bralczyk[24] i Jan Miodek[25].

Do nazwy „Murzyn” przychylnie odniósł się inny czarnoskóry mieszkaniec Polski, dziennikarz Brian Scott, który nazwał siebie „pierwszym Murzynem Rzeczypospolitej”, a także wydał książkę o tym tytule[26][27].

Początkowo opinię o neutralności rzeczownika „Murzyn” podzielał też czarnoskóry były poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej John Godson, który w 2011 stwierdził, że nie widzi nic złego w tym słowie dodając, że nie obraża się, jeśli słyszy je od osoby, która czuje szacunek do czarnoskórych[28]. Jednak w czerwcu 2020 Godson wyraził krytyczny stosunek wobec używania słowa „Murzyn”, pisząc na Twitterze: „(...) Podobnie jest do słowa Murzyn. Ewoluował. Skoro zainteresowani nie chcą być nazwani murzynami – proszę ich tak nie nazywać”[29].

W badaniu CBOS z 2007 19% Polaków stwierdziło, że słowo to jest obraźliwe lub krzywdzące, 12% – że czasem jest, a czasem nie jest, a 68% że nie jest obraźliwe[30][31].

Opinia Rady Języka Polskiego[edytuj | edytuj kod]

W sierpniu 2020 członek Rady Języka Polskiego Marek Łaziński, w odpowiedzi na list dotyczący słowa „Murzyn”, który został nadesłany do organu, wydał opinię, w której stwierdził m.in.[11][32]:

Odbiór słów „Murzyn” i „Murzynka” (…), niegdyś neutralnych i podstawowych wśród możliwych nazw oznaczających osoby czarnoskóre, dziś niewątpliwie jest obarczony bagażem negatywnych konotacji. (…) Osoby, które używały go w latach osiemdziesiątych czy dziewięćdziesiątych, nie mają w żadnym razie powodu do wyrzutów sumienia. Jednak słowa zmieniają skojarzenia i wydźwięk w toku naturalnych zmian świadomości społecznej. Dziś słowo „Murzyn” jest nie tylko obarczone złymi skojarzeniami, jest już archaiczne. (…)

Słowo „Murzyn” w języku polskim obrosło wyjątkowo silną frazeologią obraźliwą, jak „100 lat za Murzynami”. (…) Czarno- i ciemnoskórzy Polacy (…) oraz mieszkający w Polsce czasowo czarnoskórzy Amerykanie w zdecydowanej większości traktują to słowo jako obraźliwe. (…) Określa [ono] nie narodowość ani pochodzenie geograficzne, tylko kolor skóry, a ta cecha podobnie jak kolor włosów, wzrost, typ figury nie musi być istotna w opisie człowieka. (…)

[Zalecam więc], by słowa „Murzyn” nie używać inaczej niż na prawach historycznego cytatu (…). Ponieważ trudno jest zmienić przyzwyczajenia mówiących, ograniczam swoją rekomendację do komunikacji publicznej: mediów, administracji, szkoły. (…) Osoby przyzwyczajone do języka sprzed lat będą dalej używać słowa „Murzyn” w rozmowach prywatnych w przekonaniu, że słowo to jest neutralne. Taką opinię podziela część językoznawców. Dlatego nie zachęcam do poprawiania wszystkich i w każdej sytuacji.

Opinia spotkała się zarówno z wyrazami poparcia, jak i krytyki, przede wszystkim ze strony środowisk konserwatywnych, które zarzuciły Łazińskiemu zbytnią poprawność polityczną[33]. Opinię skrytykował czarnoskóry Polak Bawer Aondo-Akaa, który nazwał ją „motywowaną politycznie”, dodając, że w kulturze polskiej „słowo „Murzyn” nie ma obraźliwych konotacji, na przykład tak, jak ma to miejsce w Stanach Zjednoczonych, we Francji czy w Wielkiej Brytanii”[34]. Jeszcze w tym samym miesiącu do opinii Łazińskiego ustosunkowała się RJP, która w wydanym oświadczeniu podkreśliła, iż nie jest to oficjalne stanowisko organu oraz że „Rada Języka Polskiego nie ma kompetencji, by zakazywać używania jakiegokolwiek słowa lub wyrażenia, ani też, by nakazywać posługiwanie się jakimkolwiek wyrazem. (…) Rada bowiem nie decyduje o nacechowaniu słów, a jedynie analizuje i opisuje to, jak są one używane przez społeczeństwo”[35].

Ostatecznie w październiku 2020 na 55. posiedzeniu plenarnym Rada Języka Polskiego jednogłośnie przyjęła opinię Marka Łazińskiego jako swoje oficjalne stanowisko[33][36]. Decyzja ta po raz kolejny spotkała się z licznymi, zróżnicowanymi komentarzami[37][38][39][40][41].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Zapisywane również jako „być sto lat za Murzynami”[3].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Murzyn – definicja, synonimy, przykłady użycia. Słownik Języka Polskiego PWN. [dostęp 2021-03-08].
  2. a b murzyn. Wielki Słownik Języka Polskiego. [dostęp 2021-03-08].
  3. ktoś jest sto lat za Murzynami. Wielki Słownik Języka Polskiego. [dostęp 2021-03-08].
  4. a b Murzyn. Wielki Słownik Języka Polskiego. [dostęp 2021-03-06].
  5. Słownik języka polskiego pod red. Witolda Doroszewskiego, hasło: Murzyn.
  6. A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa, Wiedza Powszechna 1993, ISBN 83-214-0410-3, s. 348.
  7. Afrykańczyk nie jest Murzynem, Afryka.org, 7 sierpnia 2008 [dostęp 2020-06-12] (pol.).
  8. Murzyn – definicja, synonimy, przykłady użycia. sjp.pwn.pl. [dostęp 2021-03-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-06-27)].
  9. Czarnuch – definicja, synonimy, przykłady użycia. Słownik języka polskiego PWN. [dostęp 2020-05-04].
  10. Murzyn, „PolskieRadio.pl” [dostęp 2017-03-30].
  11. a b Marek Łaziński: „Murzyn” i „Murzynka”. rjp.pan.pl. [dostęp 2021-03-06].
  12. „Murzyn” dyskryminuje. afryka.org, 31 stycznia 2012. [dostęp 2021-03-08].
  13. Julian Jeliński: Czy „Murzyn” odejdzie wreszcie na emeryturę?. natemat.pl, 4 lipca 2014. [dostęp 2021-03-08].
  14. Katarzyna Kłosińska, Kłopotliwy Murzyn – Poradnia językowa PWN, Poradnia językowa Wydawnictwa Naukowego PWN, 31 stycznia 2017 [dostęp 2020-05-04], Cytat: „Zdaję sobie jednak sprawę z tego, że część czarnoskórych Polaków uważa ją za niestosowną, obraźliwą czy wręcz raniącą. Wiedząc o tym, staram się jej przy nich nie używać – nie w imię politycznej poprawności, lecz zwykłej ludzkiej życzliwości.” (pol.).
  15. Edyta Gietka, Nie mów do mnie Murzyn, Przegląd, 7 sierpnia 2005 [dostęp 2020-05-04], Cytat: „Polak myśli, że jest sympatyczne, jak w waszym wierszyku dla dzieci. Ale gdy ktoś mówi do mnie »Murzynka«, nie czuję, że to coś dobrego. Nie brzmi tak, jakby powiedział »piękna«. W Kamerunie też jest takie jedno słowo na białych. Po polsku znaczy »świnia«.” (pol.).
  16. Michał Nogaś, Rusinek: Słowo „Murzyn” deprecjonuje, Podcast 8:10. Gazeta Wyborcza, 10 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-15] (pol.).
  17. Dorota Wysocka-Schnepf, Stop calling me MURZYN. Rozmowa z mamą młodej aktywistki, Podcast 8:10. Gazeta Wyborcza, 11 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-15] (pol.).
  18. Magda Fjołek, Czy słowo „Murzyn” jest obraźliwe? „Tu nie chodzi o cenzurę języka, lecz o empatię” – mówi prof. Kłosińska, 12 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-15], Cytat: „Zaryzykuję tezę, że to nie musi być wyłącznie kwestia słowa „Murzyn” (choć, trzeba to jasno powiedzieć, niebagatelną rolę odgrywa tu to słowo, które – jak mówiłam – w odczuciu wielu osób jest obraźliwe).” (pol.).
  19. a b #DontCallMeMurzyn. Afropolki tłumaczą dlaczego to słowo boli, Noizz, 11 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-15] (pol.).
  20. Anna Śmigulec-Odorczuk: Jeśli nie Murzyn, to kto?. wyborcza.pl, 2012-08-21. [dostęp 2019-05-06].
  21. Młoda aktywistka Bianka Nwolisa na okładce „Vogue Polska”, Noizz, 27 sierpnia 2020 [dostęp 2021-03-05] (pol.).
  22. https://plus.polskatimes.pl/polscy-legionisci-na-haiti-jak-nasi-pacyfikowali-powstanie-niewolnikow-na-santo-domingo/ar/13490729
  23. Pomagamy, Problem z Murzynem.
  24. BezMaskiVideo: Bez Maski odc 10 Profesor Jerzy Bralczyk. YouTube. [dostęp 2020-05-04].
  25. Gusła, odc. 177. Słownik polsko@polski. [dostęp 2020-05-04].
  26. https://www.znak.com.pl/autor/Brian-Scott.
  27. Brian Scott „Pierwszy murzyn RP. Brian Scott o Polsce, mediach i polityce”, WAM 2016, ​ISBN 978-83-277-1217-2​.
  28. Godson: Nie obrażam się na słowo „Murzyn”, jeśli..., classic.wyborcza.pl, 26 stycznia 2012 [dostęp 2021-03-08].
  29. John Abraham Godson, Wpis Johna Abrahama Godsona na Twitterze, Twitter, 21 czerwca 2020 [dostęp 2021-03-05] (pol.).
  30. Michał Feliksiak, Społeczna percepcja przemocy werbalnej i mowy nienawiści. Komunikat z badań., Warszawa: CBOS, maj 2007, Tabela 3 [dostęp 2020-05-04].
  31. Wojciech Tymowski: Afrykanin to nie Murzyn. Jak mówić, by nie obrażać. Gazeta Wyborcza, 2010-06-11. [dostęp 2020-02-28].
  32. Rada Języka Polskiego: słowo Murzyn jest archaiczne i nacechowane negatywnie, Noizz, 12 sierpnia 2020 [dostęp 2021-03-05] (pol.).
  33. a b Wiktor Ferfecki: „Murzyn” oficjalnie odradzany przez Radę Języka Polskiego. rp.pl. [dostęp 2021-03-06].
  34. Słowo „Murzyn” obraźliwe? Czarnoskóry Polak dr Aondo-Akaa odpowiada RJP: „Decyzja motywowana ideologicznie”. WPolityce.pl. [dostęp 2021-01-09].
  35. Oświadczenie Prezydium RJP ws. opinii językowej o słowie „Murzyn”. rjp.pan.pl. [dostęp 2021-03-06].
  36. Komunikat o opiniach RJP wydanych w okresie od 15 XI 2019 do 15 X 2020 r.. rjp.pan.pl. [dostęp 2021-03-06].
  37. Pawłowicz oburzona opinią Polskiej Rady Językowej ws. słowa „Murzyn”. Burzliwa dyskusja w sieci. natemat.pl, 6 marca 2021. [dostęp 2021-03-06].
  38. Rada Języka Polskiego „odradza” używania słowa „Murzyn”. Internauci: „‘Dziady’ też były zakazane. Śpieszmy się czytać dzieciom”. wpolityce.pl, 5 marca 2021. [dostęp 2021-03-06].
  39. Były szef MSZ kpi z decyzji RJP ws. słowa „Murzyn”. Waszczykowski pyta o kolejne rady. wprost.pl, 5 marca 2021. [dostęp 2021-03-06].
  40. Sebastian Łupak: Co zamiast „Murzyna”? Czarnoskóry Polak wskazuje konkretne słowo. ksiazki.wp.pl, 5 marca 2021. [dostęp 2021-03-08].
  41. Warzecha: Lewica próbuje nam wyznaczać, które słowa mają negatywne zabarwienie. dorzeczy.pl, 5 marca 2021. [dostęp 2021-03-08].