Obóz Narodowo-Radykalny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy przedwojennej organizacji. Zobacz też: inne znaczenia.
Obóz Narodowo-Radykalny
Ilustracja
Lider Jan Mosdorf
Data założenia 14 kwietnia 1934
Data rozwiązania 10 lipca 1934
Ideologia polityczna szowinizm, narodowy radykalizm, faszyzm
Poglądy gospodarcze korporacjonizm
dystrybucjonizm
Liczba członków 2000-5000[1][potrzebny przypis]

Obóz Narodowo-Radykalny (ONR) – skrajnie prawicowe[2] ugrupowanie polityczne o charakterze faszystowskim[3][4][5][6][7], założone 14 kwietnia 1934 r. przez młodzieżowych działaczy organizacji Obóz Wielkiej Polski, rozwiązane 10 lipca 1934 po 3 miesiącach działalności przez sanacyjne władze państwowe. W późniejszym okresie ONR działało nielegalnie. W 1935 rozpadło się na RNR „Falangę” i ONR „ABC”[8]. Nazwy ONR „ABC” i ONR „Falanga” są umowne i zostały nadane frakcjom przez historyków od nazw pism, wokół których koncentrowało się życie intelektualne tych dwóch frakcji, odpowiednio dziennika „ABC” i czasopisma „Falanga”.

Geneza

Powstanie ONR było rezultatem rozłamu w warszawskim okręgu Stronnictwa Narodowego. Przyczyną rozłamu był konflikt pomiędzy grupą działaczy wywodzących się z Ruchu Młodych Obozu Wielkiej Polski, umownie grupa ta jest określana jako "młodzi", a przywódcami Stronnictwa Narodowego, umownie określani jako "starzy"[9][10].

Konflikt wynikał z różnych koncepcje taktyki obozu narodowego wobec rządzącej sanacji i różnic programowych.

Różnice taktyczne wynikały z odmiennej koncepcji zdobycia władzy. Od przewrotu majowego w 1926 roku II RP była krajem rządzonym autorytarnie przez tzw. sanacje. "Starzy" opowiadali się za strategią legalnego dążenia do władzy. Reprezentujące w parlamencie obóz narodowy Stronnictwo Narodowe było legalną partią polityczną, która startowała w wyborach. Parlament miał jednak charakter wyłącznie fasadowy, nie miał realnej władzy a wybory nie były uczciwe, co szczególnie jasno uwidoczniło się przy okazji organizacji tzw. wyborów brzeskich, gdy przywódcy partii opozycyjnych zostali aresztowani a prasa opozycyjna czy ulotki były konfiskowane przez władze[11].

Wywodzący się z OWP "młodzi" krytycznie oceniali legalistyczną strategię "starych" i byli nastawieni znacznie bardziej bojowo wobec sanacji[12]. Według raportów policyjnych na zebraniach OWP publicznie deklarowano chęć obalenia sanacji przemocą, drogą tzw. "rewolucji narodowej"[13]. W nielegalnych komunikatach wydawanych przez młodych krytykowano "starych" za zbyt ugodowe, tchórzliwe wręcz, postawy wobec władzy[9]. Podczas demonstracji OWP dochodziło do częstych starć z policją, przykładem jest zjazd OWP w Ryczywole, gdzie podczas walk z policją rannych zostało dwóch policjantów i trzech członków OWP[14].

Na nastroje w obozie narodowym mocno wpłynęło zdobycie władzy przez Hitlera w Niemczech. "Młodzi" byli w tym okresie zafascynowani hitleryzmem[15][16][17][18] (w kolejnych latach ich stanowisko wobec nazizmu będzie podlegać ewolucji[19]). "Młodym" imponował przede wszystkim antysemityzm[20] a także skuteczność ruchu hitlerowskiego w zdobywaniu władzy[19]. Starsi, bardziej liberalnie nastawieni politycy endecji bardziej sceptycznie podchodzili do hitleryzmu, nie chcieli imitować hitlerowskich metod zdobycia władzy i demagogii w kwestiach socjalnych, choć Roman Dmowski, nieformalny lider całego obozu narodowego, uważał nazizm za niemiecką formę ruchu narodowego i omawiał sukcesy Hitlera z dużą dozą sympatii[19].

Przykładowo pismo Awangarda Państwa Polskiego (redagowane przez młodych narodowców z Poznania) jasno stwierdza, że hitleryzm wywarł decydujący wpływ na poglądy ONR[21]. Gdy w Warszawie rozwieszono ulotki: "Hitler - endek - dwa bratanki" pismo ONR "Sztafeta" chwaliło akcje jako "dobrą robotę propagandową"[22][23]. W tym samym piśmie 7 czerwca 1934 napisano o państwie Hitlera: "cieszymy się, że znalazł się w Europie wielki kraj, który wymierzył żydowstwu cios tak potężny!"[24].

"Młodzi" i "starzy" mieli także odmienne stanowiska wobec mniejszości żydowskiej w II RP. Endecja jeszcze od czasów przedwojennych odwoływała się do antysemityzmu. Główny ideolog obozu Roman Dmowski uważał, że Żydzi są wrogo nastawieni do Polaków, że wywierają szkodliwy wpływ na kulturę i gospodarkę, odrzucał asymilacje, negował możliwość istnienia państwa wielokulturowego, jego ideałem było państwo narodowe, w którym mniejszości mają ograniczone prawa polityczne[25]. Program SN w tej kwestii propagował bojkot ekonomiczny pod hasłem "swój do swego po swoje", na uniwersytetach numerus clausus[26].

Dla "młodych" ten program nie był jednak wystarczająco radykalny. W 1932 roku Jan Mosdorf podczas obrad Rady Naczelnej Młodzieży Wszechpolskiej (będącej akademickim oddziałem OWP[10]) rzucił hasło całkowitego pozbawienia Żydów praw obywatelskich[12]. Będące pierwowzorem programu ONR Wytyczne w sprawach żydowskiej, mniejszości słowiańskich, niemieckiej, zasad polityki gospodarczej postulowały całkowitą separację Żydów i Polaków, proponowano na przykład zakaz małżeństw mieszanych, a w kwestii edukacji nie numerus clausus a numerus nullus. Zasada numerus nullus oznaczała, że Żydzi mieliby całkowity zakaz pobierania nauki wspólnie z Polakami na uniwersytetach. Mieliby posiadać swoje własne szkoły niższe i średnie, nie uznawane jednak przez państwo[27]. Ponadto Żydzi, jako pozbawieni obywatelstwa „przynależni”, nie mieliby praw wyborczych, nie mogliby też służyć w wojsku, zajmować stanowisk państwowych i samorządowych ani pełnić funkcji publicznych[28]. Rozwiązania podobne do tych z Wytycznych znalazły się później w hitlerowskich ustawach norymberskich[29].

"Młodzi" nie poprzestawali na samych tylko hasłach i dyskusji programowej na temat Żydów. W ramach OWP aktywnie organizowali ekscesy antysemickie[30][31] a już po delegalizacji OWP "młodzi" narodowcy związani z Piaseckim byli na przykład podejrzewani o pobicie profesora Marcelego Handelsmana, który sprzeciwiał się dyskryminacji Żydów na uczelniach[32].

Michał Howorka jako lider ONR w Poznaniu w maju 1934 stwierdził, że należy pozbawić Żydów majątku (tak jak w Rosji komuniści wywłaszczyli kapitalistów) i że trzeba bez skrupułów odebrać wszystko Żydom a następnie wyrzucić ich z kraju[33]. Postawił także tezę o konieczności "aryjskiej solidarności" w celu usunięcia z narodu tych, którzy są "obcy rasowo"[34].

"Młodzi" i "starzy" mieli odmienne koncepcje ustrojowe. SN formalnie propagowało ustrój demokratyczny, choć formułowano zastrzeżenia co do wartości demokracji[35]. "Młodzi" znacznie bardziej krytycznie niż "starzy" oceniali demokrację jako formę ustrojową. Uważali, że instytucja wyborów jest szkodliwa i niebezpieczna. W rządach sanacji nie przeszkadzał im bynajmniej brak demokracji a jedynie niedostatecznie prawicowa ideologia rządzących[12]. Postulowali raczej budowę ustroju hierarchicznego, w którym władzy nie sprawowałby demokratycznie wybierany parlament a rodzaj elity narodowej (sposób wyboru tej elity nie był jednak jasny)[35][36].

Przykładowo w piśmie Awangarda Państwa Polskiego z maja 1934 młodzi narodowcy stwierdzili, że "starzy" bronią demokracji i są liberałami[37]. Dla "młodych" coś takiego jak demokracja nie miało żadnego znaczenia[37]. Określenie "stary liberał" było dla nich pogardliwe[37].

Istotne różnicę dzieliły także "młodych" i "starych" w kwestiach gospodarczych. Początek lat 30. to w Polsce czas kryzysu gospodarczego. Produkcja przemysłowa w 1934 roku stanowiła jedynie 79% produkcji z 1929 roku, obniżył się poziom życia, wzrosło bezrobocie[38]. Program SN był konserwatywny w kwestiach społecznych i gospodarczych, przeciwny interwencji państwa a gospodarkę, niechętny reformom społecznym. SN sprzeciwiało się bardziej radykalnej reformie rolnej, sprzeciwiało się także zmianom mającym na celu np. skrócenie czasu pracy robotników[39]. "Młodzi" uważali, że w celu zdobycia władzy należy stworzyć partię masową, a to było wówczas niemożliwe bez pozyskania robotników i chłopów. W związku z tym poglądy "młodych" były bardziej lewicowe w kwestiach ekonomicznych. W drukach propagandowych młodych potępiano kapitalizm jako ustrój niemoralny, oparty na wyzysku, dający korzyści jedynie Żydom, bankierom i przemysłowcom, postulowano nacjonalizacje zakładów przemysłowych kontrolowanych przez kapitał zagraniczny, rozważano przymusowe wywłaszczenie Żydów[40].

Do zaostrzenia konfliktu pomiędzy "młodymi" i "starymi" doszło po rozwiązaniu OWP w marcu 1933 roku[12]. Działacze OWP zostali wcielani do Sekcji Młodych Stronnictwa Narodowego. W Sekcjach Młodych "młodzi" mieli znacznie mniejsze możliwości działania, byli podporządkowani "starym" działaczom, których oceniali krytycznie. "Młodzi" chcieli więc uzyskać większy wpływ na program i strategie stronnictwa[41]. Napięcia pomiędzy "młodymi" i "starymi" narastały w ciągu 1933 i 1934 roku. W obozie narodowym dochodziło do rozłamów, których efektem było wyłonienie się Związku Młodych Narodowców na terenie Poznania czy Stronnictwa Wielkiej Polski[41].

Sytuacja w warszawskim okręgu SN stawała się coraz bardziej napięta. Próby znalezienia kompromisu nie przyniosły jednak skutku. "Młodzi" chcieli pozyskać Romana Dmowskiego. Jesienią 1933 roku do przywódcy endecji udała się delegacja "młodych" z Warszawy z żądaniem reformy stronnictwa i usunięcia szefa Sekcji Młodych SN Tadeusza Bieleckiego i komisarza filii młodych na dzielnice warszawską Aleksandra Dębskiego. Dmowski nie odpowiedział na postulaty "młodych", obiecał, że rozważy ich postulaty, nie podjął jednak żadnej decyzji[42]. Po niepowodzeniu delegacji podjęto decyzję o dokonaniu rozłamu i rozpoczęto przygotowania organizacyjne[42].

Decydującym impulsem, który doprowadził do powstania ONR było usunięcie Henryka Rossmana, Jan Mosdorfa i Mieczysława Prószyńskiego nieformalnych przywódców "młodych" w Warszawie, z zajmowanych w stronnictwie stanowisk, miało to miejsce w marcu 1934 roku[41][36].

Program

Deklaracja programowa Obozu Narodowo-Radykalnego (ONR) opublikowana 15 kwietnia 1934 roku w czasopiśmie "ABC".

Deklaracja programowa ONR ukazała się 15 kwietnia 1934 roku w dzienniku "ABC" i tygodniku "Sztafeta". Program był rezultatem kilkumiesięcznej pracy. Pierwszy projekt przedstawił Jan Mosdorf latem 1933 roku, alternatywne propozycje złożyli: Bolesław Piasecki, Wojciech Wasiutyński, Marian Reutt oraz Olgierd Szpakowski. Na podstawie różnych wersji programu w wyniku dyskusji opracowano finalną wersję[9]. Prace nad programem toczyły się także w czasopiśmie "Akademik Polski", którego redaktorem naczelnym od 1933 roku był Bolesław Piasecki[8]. Pod ostateczną wersją programu widnieją podpisy następujących osób: Władysław Dowbor, Tadeusz Gluziński, Jan Jodzewicz, Mieczysław Prószyński, Tadeusz Todtleben, Wojciech Zaleski, Jerzy Czerwiński.

Deklaracja stwierdza, że ONR kontynuuje tradycję ruchu narodowego a zwłaszcza rozwiązanego przez władze w 1933 roku Obozu Wielkiej Polski. Deklarowano, że ONR "stoi na gruncie zasad katolickich" a przyszły ustrój społeczny i gospodarczy ma być oparty na podstawie moralności katolickiej.

Punkt pierwszy programu stwierdzał, że państwo polskie powinno objąć swym zasięgiem wszystkie ziemie zamieszkane przez Polaków. Oznaczało to w praktyce postulat odzyskania terenów zamieszkałych przez Polaków a znajdujących się w granicach innych państw (np. Prusy Wschodnie). Punkt drugi stwierdzał, że państwo powinno być organizacją zbrojną narodu, a służba wojskowa powinna być obowiązkowym i najważniejszym etapem edukacji (militaryzm).

Tak zwaną "kwestię żydowską" regulował punkt trzeci programu. Deklaracja postuluje odebranie praw obywatelskich Żydom i usunięcie ich z Polski, a dopóki mieszkają oni w kraju, powinni być traktowani jedynie jako „przynależni do państwa”[43].

Punkty 4-8 dotyczą kwestii gospodarczych. ONR twierdził, że kapitalizm jest ustrojem opartym na niesprawiedliwości i musi zostać obalony. Własność prywatna jest określona jako "funkcja społeczna", która nie może być źródłem wyzysku i nadużyć (faszystowski model gospodarczy). Nowy ustrój gospodarczy powinien być oparty na "nowym człowieku, (...) świadomym swych obowiązków wobec narodu". Postulowano likwidację żydowskiego pośrednictwa w handlu, a także nacjonalizację i wywłaszczenie przedsiębiorstw kontrolowanych przez kapitał międzynarodowy działających w branżach: górniczej, hutniczej, sektorze usług publicznych, a także elektrowni. Opowiadano się za parcelacją wielkich obszarów rolnych (reforma rolna). Punkt 5 stwierdzał, że celem polityki gospodarczej powinna być niezależność od rynków światowych, a wszystkie potrzeby ekonomiczne powinna zaspokajać krajowa produkcja (autarkia).

Punkt dziewiąty deklaruje, że ustrój państwa ma być oparty na zasadzie hierarchii. Władzę ma sprawować "hierarchiczna organizacja Narodu" (monopartia). Odrzucano ustrój demokratyczny.

W zakończeniu deklaracja stwierdza, że ONR będzie zdecydowanie zwalczał międzynarodowe organizacje "komunistyczne, masońskie i kapitalistyczne"[43].


Kalendarium

Rok 1934

  • 14 kwietnia – podpisanie deklaracji Obozu Narodowo-Radykalnego w gmachu Politechniki Warszawskiej[44]
  • 3 maja – z okazji święta 3 Maja ulicami Warszawy przemaszerował 2,5-tysięczny pochód członków ONR[8]
  • 3 maja – tygodnik "Sztafeta" ogłasza przystąpienie Stronnictwa Wielkiej Polski do ONR[45]
  • 12 maja – zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych Bronisława Pierackiego zalecające rozwiązywanie kół i oddziałów ONR-u i innych organizacji jeśli policja stwierdzi, że członkowie organizacji organizują ekscesy antysemickie[46]
  • 14 maja – tygodnik „Sztafeta” przekształcony został w dziennik o nakładzie 8 tys. egzemplarzy[47]
  • 29 maja – bojówka ONR ostrzelała lokal Komitetu Dzielnicowego PPS na Woli w Warszawie, raniąc 7 osób, aresztowano 45 członków ONR, skonfiskowano rewolwery. Napad doprowadził do akcji odwetowych młodzieży socjalistycznej na lokale ONR w dzielnicach robotniczych[48][49]
  • 14 czerwca – zamknięcie drukarni „Sztafety”[50]
  • 15 czerwca – zabójstwo ministra spraw wewnętrznych Bronisława Pierackiego przez ukraińskich nacjonalistów z organizacji OUN, o zamach obwiniono ONR (podejrzewano, że jest to zemsta za represje wobec ONR), aresztowanie liderów ONR[51]
  • 30 czerwca – ukazał się pierwszy numer nielegalnie wydanej „Nowej Sztafety”[52]
  • 6-7 lipca – osadzenie czołowych działaczy ONR w obozie w Berezie Kartuskiej[53]
  • 10 lipca – oficjalna delegalizacja Obozu Narodowo-Radykalnego, jako oficjalny powód delegalizacji podano napad na Woli z 29 maja i organizowanie ekscesów ulicznych[9][54]

Rok 1935

  • rozpad ONR na Ruch Narodowo-Radykalny „Falanga” i Obóz Narodowo-Radykalny „ABC”

Struktura organizacyjna

Struktura organizacyjna władz ONR była stosunkowo skomplikowana. Na czele struktur organizacyjnych Obozu stał Komitet Organizacyjny, któremu przewodniczył Jan Mosdorf. Z kolei organem władczym Komitetu był Wydział Wykonawczy, który składał się z czterech referatów: organizacyjnego, propagandowego, finansowego i ogólnego[55].

Poza jawnymi strukturami funkcjonowały także struktury tajne, dzielące się ze względu na stopień wtajemniczenia, którymi prawdopodobnie kierował Henryk Rossman[36]; niektóre źródła podają, że kierował nimi trzyosobowy komitet, w skład którego wchodzili: Tadeusz Gluziński, Jan Jodzewicz i Jan Mosdorf[potrzebny przypis]. Na niejawne struktury składały się najprawdopodobniej cztery poziomy tajnej struktury nazywanej „Organizacją Polską”, określanej też jako Organizacja Wewnętrzna[56], które od najniższego począwszy były następujące:

  1. Poziom S – Sekcja,
  2. Poziom C – Stefan Czarniecki,
  3. Poziom Z – Zakon Narodowy,
  4. Poziom A – Komitet Polityczny.

Należy zauważyć, że w ramach struktur ONR funkcjonowała także autonomiczna grupa związana wcześniej z Oddziałem Akademickim OWP pod przywództwem Bolesława Piaseckiego. Wobec takiej sytuacji Jan Mosdorf pełnił rolę pośrednika między Henrykiem Rossmanem a Bolesławem Piaseckim[57][58]. Powstanie Obozu spotkało się z największym odzewem w Warszawie, Poznaniu (z którego przyłączyło Stronnictwo Wielkiej Polski Michała Howorki) oraz z mniejszym w Wilnie. Duże znaczenie w strukturach organizacyjnych odgrywali studenci, którzy w liczbie około 5 tysięcy zasilili szeregi partii narodowo-radykalnej[59][58].

Po delegalizacji

W 1935 roku, po delegalizacji, na skutek sporów pomiędzy działaczami ONR rozpadł się na dwie konkurujące ze sobą frakcje[60].

ONR ABC

 Osobny artykuł: Obóz Narodowo-Radykalny ABC.

RNR Falanga

 Osobny artykuł: Ruch Narodowo-Radykalny.

Członkowie ONR nie stworzyli nigdy takiej koncepcji ustroju gospodarczego i politycznego, która byłaby na tyle spójna i jednorodna, żeby zaakceptowali ją wszyscy działacze[61]. W czasie okupacji działacze ONR tworzyli zakonspirowane organizacje wojskowe, jak Konfederacja Narodu czy Związek Jaszczurczy, włączony później w skład Narodowych Sił Zbrojnych. Wielu z przedwojennych działaczy ONR, jak Jan Mosdorf, Stanisław Piasecki czy Paweł Musioł, zginęło z rąk hitlerowców.

Członkowie

Członkami ONR byli m.in. Jan Mosdorf, Henryk Rossman, Bolesław Piasecki, Paweł Musioł, Stanisław Piasecki, Wojciech Wasiutyński, Tadeusz Todtleben, Jerzy Kurcyusz, Jan Korolec[62], Tadeusz Gluziński.

 Z tym tematem związana jest kategoria: Członkowie Obozu Narodowo-Radykalnego.

Zobacz też

Przypisy

  1. B. Grott, Nacjonalizm chrześcijański. Narodowo-katolicka formacja ideowa w II Rzeczypospolitej na tle porównawczym, wyd. 3 uzup., Krzeszowice 1999, s. 102 ​ISBN 83-88020-05-6​.
  2. Obóz Narodowo-Radykalny, [w:] „Wielka Encyklopedia Oxford“, t. 13, Warszawa 2009, s. 201.
  3. The appeal of fascism and of anti-Semitism was most pronounced among young radical NDs, who in 1934 formed the ‘National Radical Camp’ (ONR), from which emerged the distinctly totalitarian ONR-Falanga under Bolesław Piasecki – Lukowski, J., Zawadzki, H., A Concise History of Poland, s. 217–218.
  4. Istotniejsze znaczenie miało podjęcie 14 kwietnia 1934 r. działalności przez Obóz Narodowo-Radykalny (ONR), wzorujący się, zarówno jeśli chodzi o program, jak i działalność, na rozwiązaniach faszystowskich – Czesław Brzoza, Polska w czasach niepodległości i II wojny światowej (1918–1945), wyd. Fogra, Kraków 2001, s. 207.
  5. C.P. Blamires: World Fascism: A Historical Encyclopedia, ABC-Clio, 2006, s. 523.
  6. National Radical Camp, Encyclopædia Britannica (dostęp: 16 maja 2017).
  7. M. Szymaniak, Polscy naśladowcy Hitlera, Fokus. Historia, 2017, Nr 2, s. 46.
  8. a b c Szymon Rudnicki: Falanga. Ruch narodowo-radykalny. Warszawa: 2018. ISBN 978-83-7545-820-6.
  9. a b c d Szymon Rudnicki: Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. Czytelnik, 1985, s. 252. ISBN 978-83-07-01221-6.
  10. a b Marek J. Chodakiewicz, Jolanta Mysiakowska-Muszyńska, Wojciech J. Muszyński: Polska dla Polaków! : kim byli i są polscy narodowcy. Poznań: 2015, s. 164. ISBN 978-83-7785-747-2.
  11. Andrzej Ajnenkiel: Polska po przewrocie majowym : zarys dziejów politycznych Polski 1926-1939. Warszawa: 1980, s. 200-201. ISBN 83-214-0047-7.
  12. a b c d Roman Wapiński: Narodowa Demokracja 1893-1939 : ze studiów nad dziejami myśli nacjonalistycznej. Wrocław: 1980, s. 285-298. ISBN 83-04-00008-3.
  13. Jerzy Janusz Terej: Idee, mity, realia : szkice do dziejów narodowej demokracji. Warszawa: 1971, s. 130.
  14. Szymon Rudnicki: Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. Czytelnik, 1985, s. 149. ISBN 978-83-07-01221-6.
  15. "propagowano określony przykład i wzór. Ruch nie musiał zresztą odwoływać się jedynie do wyobraźni społecznej. Za granicami zachodnimi istniał już wzorzec, na który można się było powołać" - Jerzy Janusz Terej: Idee, mity, realia : szkice do dziejów narodowej demokracji. Warszawa: 1971, s. 142.
  16. "Jak oceniać zachwyty Tadeusza Gluzińskiego nad panującą w Niemczech - tak typową dla fasady totalitarnego państwa - atmosferę radości 'powszechnej', 'entuzjazmu', 'ciągłego święta narodowego'? - Krzysztof Kawalec: Narodowa Demokracja wobec faszyzmu 1922-1939. Warszawa: 1989, s. 183. ISBN 83-06-01728-5.
  17. "Byliśmy zafascynowani faszyzmem we Włoszech i dynamiką dochodzącego do władzy hitleryzmu" - twierdził po latach Bolesław Piasecki, cytat za - Jacek M. Majchrowski: Geneza politycznych ugrupowań katolickich. Kraków: 1986, s. 95.
  18. "Wielki wpływ na endecje (...) wywarł przewrót hitlerowski w Niemczech. (...) "Młodzi" wcale się nie wypierali tego, że stanowią polski odpowiednik hitleryzmu i ruchów mu pokrewnych, podkreślali jednak zawsze swoje odrębne tradycje" - Szymon Rudnicki: Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. Czytelnik, 1985, s. 188. ISBN 978-83-07-01221-6.
  19. a b c Krzysztof Kawalec: Narodowa Demokracja wobec faszyzmu 1922-1939. Warszawa: 1989, s. 179-184. ISBN 83-06-01728-5.
  20. Szymon Rudnicki: Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. Czytelnik, 1985, s. 188. ISBN 978-83-07-01221-6.
  21. Warszawska secesja. Kronika polityczna, „Awangarda Państwa Polskiego”, Poznań , maj 1934, s. 46.
  22. Ekspozytury już działają, „Sztafeta”, 23 października 1933.
  23. Szymon Rudnicki. Rozbicie ruchu młodzieżowego "obozu narodowego". „Dzieje Najnowsze : [kwartalnik poświęcony historii XX wieku]”, 1977. Wrocław [etc.]: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich. Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk; Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk. [zarchiwizowane z adresu]. 
  24. Idziemy Naprzód, Wizyta ministra Goebbelsa, „Sztafeta”, 7 czerwca 1934.
  25. Grzegorz Krzywiec: Szowinizm po polsku : przypadek Romana Dmowskiego (1886-1905). Warszawa: 2009, s. 232-270. ISBN 978-83-7543-072-1.
  26. Jerzy Janusz Terej: Idee, mity, realia : szkice do dziejów narodowej demokracji. Warszawa: 1971, s. 122-123.
  27. "Był to program jawnie rasistowski" - Szymon Rudnicki: Równi, ale niezupełnie. Warszawa: 2008, s. 146. ISBN 978-83-926515-5-0.
  28. Szymon Rudnicki: Obóz Narodowo Radykalny: geneza i działalność. Warszawa: Czytelnik, 1985, s. 141. ISBN 978-83-07-01221-6.
  29. Alina Cała: Polacy jako naród nie zdali egzaminu. Rzeczpospolita, 2009-05-25. [dostęp 2020-02-15]. Cytat: W programie Obozu Wielkiej Polski już w 1932 roku zawarto postulaty podobne do tych, które później się znalazły w ustawach norymberskich.
  30. "Burdy antyżydowskie, napady polityczne i awantury wywoływane w całym kraju z inicjatywy OWP, spowodowały akcje represyjne ze strony władz" - Jerzy Janusz Terej: Idee, mity, realia : szkice do dziejów narodowej demokracji. Warszawa: 1971, s. 130.
  31. "W marcu 1933 roku przeszła przez kraj fala rozruchów antysemickich, organizowanych przez OWP" - Szymon Rudnicki: Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. Czytelnik, 1985, s. 160. ISBN 978-83-07-01221-6.
  32. "Prawdopodobnie dziełem jednej z tych bojówek był napad na prof. Marcelego Handelsmana, który walczył z próbami wprowadzenia paragrafu 'aryjskiego' w kole naukowym historyków. 'Sztafeta' nigdy się do tego nie przyznała, ale sugerowała, że sprawców należy szukać w jej kręgu" - Szymon Rudnicki: Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. Czytelnik, 1985, s. 214. ISBN 978-83-07-01221-6.
  33. Michał Howorka, Walka o Wielką Polskę, 1934, s. 10.
  34. Michał Howorka, Walka o Wielką Polskę, 1934, s. 8.
  35. a b Krzysztof Kawalec: Narodowa Demokracja wobec faszyzmu 1922-1939. Warszawa: 1989, s. 99-111. ISBN 83-06-01728-5.
  36. a b c Antoni Dudek, Grzegorz Pytel: Bolesław Piasecki: próba biografii politycznej. Londyn: 1990, s. 26-35. ISBN 0-906601-74-6.
  37. a b c Źródła rozdźwięków. Kronika polityczna, „Awangarda Państwa Narodowego. 1934, nr 5”, Poznań , maj 1934, s. 45.
  38. Andrzej Ajnenkiel: Polska po przewrocie majowym : zarys dziejów politycznych Polski 1926-1939. Warszawa: 1980, s. 222-227. ISBN 83-214-0047-7.
  39. Andrzej Friszke: O kształt niepodległej. Warszawa: 1989, s. 169-178. ISBN 83-7006-014-5.
  40. Szymon Rudnicki: Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. Czytelnik, 1985, s. 175. ISBN 978-83-07-01221-6.
  41. a b c Marek J. Chodakiewicz, Jolanta Mysiakowska-Muszyńska, Wojciech J. Muszyński: Polska dla Polaków! : kim byli i są polscy narodowcy. Poznań: 2015, s. 176-178. ISBN 978-83-7785-747-2.
  42. a b Jacek M. Majchrowski: Geneza politycznych ugrupowań katolickich. Kraków: 1986, s. 95.
  43. a b Deklaracja programowa Obozu Narodowo-Radykalnego. „ABC”. nr 102, 15-04-1934. Warszawa. 
  44. Szymon Rudnicki: Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. Czytelnik, 1985, s. 222. ISBN 978-83-07-01221-6.
  45. J.M. Majchrowski, Obóz Narodowo-Radykalny – okres działalności legalnej, s. 66.
  46. Szymon Rudnicki: Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. Czytelnik, 1985, s. 244. ISBN 978-83-07-01221-6.
  47. Szymon Rudnicki: Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. Czytelnik, 1985, s. 243. ISBN 978-83-07-01221-6.
  48. Szymon Rudnicki: Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. Czytelnik, 1985, s. 251. ISBN 978-83-07-01221-6.
  49. Krwawe walki między socjalistami a nar.-radykalnymi. „Kurjer Poranny”. nr 148, 30 maja 1934. 
  50. Andrzej Garlicki, Andrzej Ajnenkiel (red.), Encyklopedia historii Drugiej Rzeczypospolitej, Warszawa: „Wiedza Powszechna”; „Bellona”, 1999, s. 263, ISBN 83-214-1101-0, OCLC 830242096.
  51. Andrzej Ajnenkiel: Polska po przewrocie majowym : zarys dziejów politycznych Polski 1926-1939. Warszawa: 1980, s. 313-314. ISBN 83-214-0047-7.
  52. Szymon Rudnicki: Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. Czytelnik, 1985, s. 252. ISBN 978-83-07-01221-6.
  53. Szymon Rudnicki: Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. Czytelnik, 1985, s. 253. ISBN 978-83-07-01221-6.
  54. Obóz Narodowo Radykalny rozwiązany - dziś zapadła decyzja władz. „ABC”, 10 lipca 1934. 
  55. W. Wasiutyński: Prawą stroną labiryntu. Fragmenty wspomnień. opr. i red. W. Turek. Gdańsk: 1996, s. 99.
  56. Lucyna Kulińska: Organizacja Wewnętrzna (Organizacja Polska) 1945-1946. magnapolonia.wroc.pl. [dostęp 17 listopada 2014].
  57. J.M. Majchrowski: Obóz Narodowo-Radykalny – okres działalności…. s. 60.
  58. a b B. Grott: Nacjonalizm chrześcijański. Narodowo-katolicka…. s. 102.
  59. J.M. Majchrowski: Obóz Narodowo-Radykalny – okres działalności…. s. 67.
  60. Rudnicki 2018 ↓, s. 63.
  61. Mariusz Bechta: Między bolszewia a Niemcami. Warszawa: „Rytm”-IPN, 2009, s. 56. ISBN 978-83-7629-017-1.
  62. Szymon Rudnicki, Walka gospodarcza czy antysemityzm, „Nigdy Więcej”, nr 22, 2016, ISSN 1428-0884.

Bibliografia

  • Juliusz Sas-Wisłocki: Wizja Wielkiej Polski (fragmenty ustrojowe), Warszawa 1934.
  • Tadeusz Gluziński: Odrodzenie idealizmu politycznego, Warszawa 1935.
  • Henryk Rolicki [Tadeusz Gluziński]: Zmierzch Izraela, Warszawa 1936.
  • Jan Korolec: Ustrój polityczny narodu, wyd. II, Biblioteka społeczno-polityczna ABC, Warszawa 1938.
  • Szymon Rudnicki: Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność, Czytelnik, Warszawa 1985.
  • Stanisław Bóbr-Tylingo: Ugrupowania prawicowe Dwudziestolecia w świetle badań krajowych, Polskie Towarzystwo Historyczne w Wielkiej Brytanii, Londyn 1988–1989 (= „Teki historyczne”, t. XIX).
  • Marek Jabłonowski, Jerzy Jarski: Kalendarium II Rzeczypospolitej, Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, 1990.
  • Jacek Majchrowski: Szkice z historii polskiej prawicy politycznej lat drugiej Rzeczypospolitej. [w:] „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace z nauk politycznych”, zeszyt 27, Uniwersytet Jagielloński, Kraków.
  • Jacek Majchrowski: Polska myśl polityczna XIX i XX wieku, cz. III, Nacjonalizm: myśl „potomstwa obozowego”, Uniwersytet Jagielloński, Kraków 1993.
  • Bogumił Grott: Religia, kościół etyka w ideach i koncepcjach prawicy polskiej, Kraków 1993.
  • Marek Jan Chodakiewicz: Ciemnogród o lewicy i prawicy, Ronin, Warszawa 1996.
  • Bogumił Grott: Nacjonalizm Chrześcijański, „Ostoja”, Kraków 1998.
  • Andrzej Friszke: O kształt niepodległej, Więź, Warszawa 1999.
  • Wojciech Muszyński: Narodowe Siły Zbrojne: propaganda i zaplecze polityczne, Warszawa 2000.
  • Miłosz Sosnowski: Krew i Honor. Działalność bojówkarska ONR w Warszawie w latach 1934–1939, Warszawa 2000.
  • Wojciech Muszyński: Duch młodych. Organizacja Polska i Obóz Narodowo-Radykalny w latach 1934–1944. Od studenckiej rewolty do konspiracji niepodległościowej, Warszawa 2011.
  • Szymon Rudnicki: ABC ONR. [w:] „Polityka”, 2016, nr 46, s. 57–59 (Encyklopedyczny zarys historii i działalności ONR.)