Olsztyn

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta Olsztyn. Zobacz też: inne miejscowości o tej nazwie.
Olsztyn
miasto na prawach powiatu
Ilustracja
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  warmińsko-mazurskie
Aglomeracja olsztyńska
Prawa miejskie 31 października 1353
Prezydent Piotr Grzymowicz
Powierzchnia 88,33[1] km²
Wysokość 87,7-154,4 m n.p.m.
Populacja (31.12.2019)
• liczba ludności
• gęstość

171 979[2]
1947 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 89
Kod pocztowy 10-001 do 11-041
Tablice rejestracyjne NO
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Olsztyn
Olsztyn
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Olsztyn
Olsztyn
Ziemia53°46′23″N 20°28′34″E/53,773056 20,476111
TERC (TERYT) 2862011
SIMC 0964465
Urząd miejski
pl. Jana Pawła II 1
10-101 Olsztyn
Strona internetowa
BIP

Olsztyn (niem.  Allenstein i, łac. Allenstenium, Holstin[3]) – miasto na prawach powiatu, stolica województwa warmińsko-mazurskiego, siedziba władz ziemskiego powiatu olsztyńskiego, kurii archidiecezji warmińskiej i luterańskiej diecezji mazurskiej. Główny ośrodek gospodarczy, edukacyjny i kulturowy, siedziba władz i instytucji regionu, a także węzeł kolejowy i drogowy. Miasto centralne aglomeracji olsztyńskiej. Największe miasto na Warmii.

Według danych GUS na dzień 31 grudnia 2019 populacja Olsztyna wynosiła 171 979 mieszkańców[2].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Olsztyn położony jest w środkowej części województwa warmińsko-mazurskiego nad rzeką Łyną, w granicach Pojezierza Olsztyńskiego, które wchodzi w skład makroregionu Pojezierza Mazurskiego i jest podprowincją Pojezierzy Wschodniobałtyckich. Od południowej strony miasto sąsiaduje z Puszczą Napiwodzko-Ramucką.

Miasto sąsiaduje z gminami: Dywity, Barczewo, Purda, Stawiguda, Gietrzwałd oraz Jonkowo. Jedynym powiatem, z którym graniczy Olsztyn, jest powiat olsztyński (ziemski).

Olsztyn leży 87 km od granicy z Rosją, 131 km od Kaliningradu i 408 km od stolicy LitwyWilna.

Według Google Maps odległości drogowe do stolic sąsiednich województw wynoszą:

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Osiedle Kościuszki – aleja Niepodległości

Olsztyn podzielony jest na 23 osiedlajednostki pomocnicze gminy[4]. Stanowią one najniższy, pomocniczy, szczebel samorządu miejskiego. Do zakresu ich działania należą sprawy publiczne o zasięgu lokalnym.

Osiedla olsztyna.svg

Legenda

     granice osiedli

     wybrane ulice

     tory kolejowe

     wody

W Olsztynie funkcjonuje również co najmniej kilkanaście mniejszych osiedli, nieposiadających rad osiedli. Nie stanowią one oficjalnego podziału administracyjnego, ale zostały wyodrębnione (np. ze względu na swoje położenie) i posiadają nazwy powszechnie używane przez mieszkańców. Jest to 17 osiedli bez rad osiedli: Jakubowo, Karolin, Kolonia Jaroty, Kortowo II, Łupstych, Mleczna, Niedźwiedź, Piękna Góra, Podlesie, Pozorty, Skarbówka Poszmanówka, Słoneczny Stok, Stare Kieźliny, Stare Miasto, Stare Zalbki, Stary Dwór, Track, Zacisze, Tęczowy Las.

Zmiana granic miasta[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza powojenna zmiana granicy Olsztyna odbyła się w 1965 r. na podstawie Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1965 r[5]. Rozporządzenie zawiera m.in. szczegółowy opis przebiegu granicy.

Kolejna zmian granicy odbyła w 1977 r. na podstawie Rozporządzenia Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 6 lipca 1977 r[6]. Szczegółowy opis przebiegu granicy znajduje się w Zarządzeniu Nr 31 Wojewody Olsztyńskiego z dnia 13 września 1977 r[7]. W ramach zmiany włączono do miasta obszar o powierzchni 16,48 km2 (1648 ha) gruntu.

Kolejna zmiana granicy odbyła się w 1987 r. na podstawie Uchwały Nr XXII/147/87 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie 9 października 1987 r[8]. Szczegółowy opis przebiegu granicy znajduje się w Zarządzeniu Nr 55 Wojewody Olsztyńskiego z dnia 14 listopada 1987 r[9]. W ramach zmiany włączono do miasta obszar o powierzchni 12,96 km2 (1295,57 ha) gruntu.

Obecna granica miasta funkcjonuje od 1 stycznia 1988 r. i obejmuje obszar o powierzchni 88,33 km2.

Rok Obszar włączany do miast Powierzchnia obszaru
1966 Gromada Bartąg obszar Rolniczego Zespołu Doświadczalnego Pozorty b.d.
1966 Gromada Dajtki obszar wsi Dajtki b.d.
1966 Gromada Dajtki części obszaru wsi Łupstych b.d.
1966 Gromada Dajtki części obszaru lasów państwowych Nadleśnictwa Kudypy b.d.
1966 Gromada Dywity część obszaru wsi Dywity b.d.
1966 Gromada Dywity część obszaru wsi Wadąg b.d.
1966 Gromada Dywity część obszaru wsi Kieźliny b.d.
1966 Gromada Dywity część obszaru wsi Zalbki b.d.
1966 Gromada Dywity część obszaru państwowego gospodarstwa rolnego Track b.d.
1966 Gromada Gutkowo części obszarów wsi Gutkowo b.d.
1966 Gromada Gutkowo części obszarów wsi Likusy b.d.
1966 Gromada Klebark Wielki części obszarów wsi Ostrzeszewo b.d.
1966 Gromada Klebark Wielki części obszarów wsi Szczęsne b.d.
1977 Gmina Barczewo część obszaru sołectwa Nikielkowo 287 ha
1977 Gmina Dywity część obszaru sołectwa Kieźliny 86 ha
1977 Gmina Dywity część obszaru sołectwa Zalbki 139 ha
1977 Gmina Jonkowo część obszaru sołectwa Gutkowo 181 ha
1977 Gmina Purda część obszaru sołectwa Ostrzeszewo 146 ha
1977 Gmina Purda część obszaru sołectwa Szczęsne 96 ha
1977 Gmina Stawiguda część obszaru sołectwa Jaroty 713 ha
1988 Gmina Dywity część obszaru wsi Dywity 25,80 ha
1988 Gmina Dywity część obszaru wsi Kieźliny 83,14 ha
1988 Gmina Dywity część obszaru wsi Redykajny 319,16 ha
1988 Gmina Gietrzwałd część obszaru wsi Łupstych 21,43 ha
1988 Gmina Jonkowo część obszaru wsi Gutkowo 291,73 ha
1988 Gmina Jonkowo część obszaru wsi Likusy 321,93 ha
1988 Gmina Stawiguda część obszaru wsi Jaroty 232,38 ha

Polityka i administracja[edytuj | edytuj kod]

Nowy Ratusz, siedziba władz miasta

Miasto jest członkiem Federacji Miast Kopernikowskich oraz Nowej Hanzy.

Mieszkańcy Olsztyna wybierają posłów na Sejm z okręgu wyborczego nr 35, senatora z okręgu nr 86, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu nr 3.

Rada miasta[edytuj | edytuj kod]

W dawnym Olsztynie rada miejska organizowała życie w mieście m.in. poprzez ustanawianie przepisów porządkowych zwanych wilkierzami. Pierwszy wilkierz olsztyński datowany jest na 1568. Samorząd Olsztyna kontrolowała kapituła, a właściwie jej przedstawiciel kanonik administrator komornictwa olsztyńskiego. Jego rezydencją był zamek.

Po rozbiorach, w ramach wielkich reform państwa pruskiego w latach 1806–1807, wprowadzono w życie nową ordynację miejską. Władza ustawodawcza należała do rady miejskiej, wybieranej przez obywateli w bezpośrednim głosowaniu. W Olsztynie wybierano wówczas 24 członków rady. Władza wykonawcza należała do magistratu, wybieranego przez radę miejską, a zatwierdzanego przez rejencyjną władzę państwową.

Obecnie Rada Miasta Olsztyna jest organem stanowiącym i kontrolnym Miasta, w skład którego wchodzi 25 członków, wybieranych na 4-letnią kadencję.

Burmistrzowie i prezydenci miasta[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Prezydenci Olsztyna.

Prezydent Miasta Olsztyn jest organem wykonawczym gminy, wybieranym na 4-letnią kadencję w wyborach bezpośrednich. Obecnym prezydentem Olsztyna jest Piotr Grzymowicz, zaprzysiężony na tym stanowisku 9 marca 2009[10]. Został on wybrany w przedterminowych wyborach prezydenta miasta, zarządzonych w wyniku odwołania poprzedniego prezydenta Czesława Małkowskiego w referendum gminnym[11]. Uzyskiwał następnie reelekcję w 2010, 2014 i 2018. Prezydenta Grzymowicza wspomagają wiceprezydenci Ryszard Kuć, Halina Zaborowska-Boruch i Ewa Kaliszuk[12].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Olsztyn i okolice na mapie Warmii z 1755 roku

Niemiecka nazwa Allenstein dosłownie oznacza „kamień nad Łyną, łyński kamień”[13][14] a w przenośni "zamek nad Łyną". Została użyta w przywileju lokacyjnym miasta z 1353 roku. Pochodzi ona od nazwy rzeki Łyna, która po niemiecku brzmiała Alle, lecz pochodziła od staropruskiej nazwy Alne (1251, 1308 r.) lub wcześniejszej nazwy Alina oznaczającej „łanię”[15]. Końcówka -stein (dosł. kamień) często była używana jako poetyckie lub symboliczne określenie zamku lub twierdzy. Bardziej dosłowna nazwa Allenburg w momencie zakładania Olsztyna była już zajęta przez zbudowany wcześniej zamek nad dolną Łyną, późniejsze miasto Alembork.

Polska nazwa Olsztyn jest spolszczeniem pierwotnej nazwy niemieckiej i była używana już w średniowieczu, prawdopodobnie przez podobieństwo do Olsztyna koło Częstochowy. Już w XV wieku Jan Długosz notuje polskie odpowiedniki nazwy - Holsten i Olsten. Pod koniec XV wieku występują formy Olsthin i Olstin, a od XVII wieku w dokumentach powszechna staje się nazwa Olsztyn[16].

Spis geograficzno-topograficzny miejscowości leżących w Prusach z 1835 roku, którego autorem jest J.E. Muller notuje obecnie używaną, polską nazwę miejscowości Olsztyn oraz niemiecką Allenstein[17].

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Kalendarium historii Olsztyna.

Osadnictwo w południowej Warmii[edytuj | edytuj kod]

Mapa historyczna Warmii
Herb kapituły warmińskiej, jednocześnie pierwszy herb Olsztyna: półkrzyż i brama z trzema wieżami

Terytorium późniejszego Olsztyna i jego okolic we wczesnym średniowieczu znajdowało się w lesistej krainie Galindia leżącej w południowej części Prus. Obejmowało ono terytoria osadnicze: ziemię Bertingen nad górną Łyną, ziemię Gudikus nad rzeką Giłwą oraz ziemię Gunlauken nad jeziorem Wadąg. Od południa otulały je gęste lasy Wielkiej Puszczy, zwanej Wildnis lub Puszczą Galindzką[18].

Od roku 1230 do 1283 zakon krzyżacki dokonał podboju całości ziem Prusów i Jaćwingów, jednak pod koniec XIII wieku Galindia była już niemal całkowicie wyludnioną krainą. Nie jest pewne, jakie były tego przyczyny i kiedy to nastąpiło. Historycy uważają, że przyczyną mogły być najazdy jaćwieskie, litewskie i polskie lub ekspansja zakonu. Przypuszczalnie jednak plemię Galindów wyginęło jeszcze przed przybyciem do Prus Krzyżaków[19]. Nowe osadnictwo w wyludnionych południowych Prusach było utrudnione przez częste najazdy Litwinów.

W roku 1243 biskup warmiński otrzymał na swoje utrzymanie 1/3 terytorium z zajętych w przyszłości ziem swojej diecezji. W ten sposób powstała Warmia, która swą nazwę wzięła od krainy położonej nad Zalewem Wiślanym. W 1260 biskup powołał przy katedrze kapitułę, która miała otrzymać trzecią część Warmii.

W miarę podboju Prus i zajmowania pruskiego interioru, rozszerzało się również osadnictwo warmińskie posuwając się od Zalewu Wiślanego w kierunku południowym, zajmując ziemie na wschód od rzeki Pasłęki. Zakładaniem nowych miast i wsi zajmował się warmiński wójt krajowy. W latach 20-tych XIV wieku kolonizacja warmińska dotarła do północnych granic Galindii. W roku 1325 wójt Fryderyk von Liebenzell założył w ziemi Gunlauken pierwszą strażnicę o nazwie Wartenburg (dziś Barczewko).

W 1334 roku kolejny warmiński wójt krajowy Henryk von Luter założył na terenie ziemi Bertingen kolejną drewniano-ziemną strażnicę, która miała chronić osadników przed najazdami litewskimi. Zameczek ten znajdował się prawdopodobnie między obecnymi wsiami Bartążek i Bartąg lub na terenie pobliskiego majątku Kielary[20]. Decyzja ta umożliwiała wójtowi krajowemu sprawniejsze sprowadzanie osadników oraz lokacje nowych wsi i majątków rycerskich. Pierwszymi założonymi tam osadami były Bartążek (1335), Wadąg i Brąswałd (1337), Jaroty (1342), Warkały, Jonkowo, Bartąg i Tomaszkowo (1345) oraz Wołowno (1346). Wsie miały stanowić zaplecze dla przyszłego miasta. W wielu z nich większość osadników była Prusami.

Założenie miasta[edytuj | edytuj kod]

Zamek kapituły warmińskiej z połowy XIV wieku
Najstarsza pieczęć mniejsza Olsztyna. W środku widoczny herb kapituły
Dawna pieczęć większa Olsztyna. W środku postać św. Jakuba, patrona kościoła parafialnego

Prawdopodobnie około 1345 roku wójt warmiński rozpoczął budowę nowego murowanego zamku[21], który zlokalizowano w zupełnie nowym miejscu, około 9 km na północ od starej strażnicy[22], w dogodnym pod względem obronnym zakolu Łyny, na pograniczu Bertingen i Gudikus. W pobliżu nowego zamku rozpoczęto również poszukiwania miejsca pod nowe miasto.

Krótko potem, w roku 1346 lub 1347, ustalono dokładnie granice południowej ("galindzkiej") Warmii i podzielono jej terytorium między kapitułę warmińską (komornictwo olsztyńskie) a biskupa warmińskiego (komornictwo barczewskie). Ziemia Bertingen wokół zameczku oraz ziemia Gudikus utworzyły komornictwo olsztyńskie należące do fromborskiej kapituły, a pozostała część Bertingen oraz ziemia Gunlauken komornictwo barczewskie podległe biskupowi[23]. Kapituła kontynuowała budowę nowego zamku nad Łyną i poszukiwania miejsca pod założenie miasta.

Po pokonaniu sił litewskich w bitwie nad Strawą na początku 1348 roku, otwarły się większe możliwości bezpiecznego zagospodarowania ziem południowej Warmii. W maju 1348 roku odbyła się narada w zameczku w Bertingen, w której wzięli udział trzej najwyżsi dostojnicy kapituły: prepozyt Hartmut z Krzyżborka (Hartmut Kreuzburg), dziekan Jan Franck (Johannes von Meissen, późniejszy biskup warmiński) oraz kustosz Jan Stryprock (Johannes Stryprock, późniejszy kolejny biskup), a towarzyszyli im również pleban Bartąga Ditmar, tłumacz Mikołaj i komornik Sanglade. Dostojnicy wystawili wówczas dokumenty lokacyjne dla kolejnych wsi: Linowo, Gągławki, Gronity i Cegłowo oraz przekazali majątek między jeziorami Ukiel i Kortowskie Prusowi o imieniu Jomen (założycielowi wsi Jaroty). Na naradzie tej podjęli również decyzję o wyznaczeniu granic nowego miasta w pobliżu budowanego murowanego zamku nad Łyną oraz szczegóły związane z dalszą kolonizacją komornictwa[24].

Na nowe miasto wyznaczono teren na południe od zamku, w zakolu Łyny, która na więcej niż połowie obwodu zapewniała miastu naturalną ochronę. Dodatkową obronność miały mu zapewnić otaczające go jeziora: Długie, Ukiel (Krzywe), Kortowskie i Fajferek oraz tereny bagniste i lasy.

Budowa miasta rozpoczęła się jeszcze w tym samym roku, o czym świadczy dokument lokacyjny wystawiony dla wsi Kieźliny dnia 31 grudnia 1348 roku, który wspomina, iż wieś leży w pobliżu "nowego miasta" (nova civitas), jeszcze wówczas bez nazwy. Miasto powstawało na surowym korzeniu, czyli wcześniej nie znajdowała się tam żadna osada[25]. Na zasadźcę miasta kapituła wyznaczyła niemieckiego osadnika z północnej Warmii Jana z Łajs (Johannes von Leysen), późniejszego pierwszego sołtysa Olsztyna.

31 października 1353 kapituła warmińska we Fromborku, w imieniu której działali prepozyt Hartmut z Krzyżborka, dziekan Hermann (który zastąpił na tym stanowisku Jana Francka wybranego w 1350 roku biskupem warmińskim), kustosz Jan Stryprock oraz kantor Tylo, nadała miastu przywilej lokacyjny na prawie chełmińskim oraz nazwę Allenstein (dosł. kamień nad Łyną), która była synonimem „zamku nad Łyną”. Dziedzicznym sołtysem ustanowiono Jana z Łajs. Miasto otrzymało łącznie 178 łanów gruntu (2990,4 ha) w tym rozległy las miejski[26].

Olsztyn w czasach Warmii[edytuj | edytuj kod]

Wysoka Brama (dawn. Brama Górna) wybudowana na przełomie XV i XVI wieku na miejscu starszej
Tzw. Dom Burmistrza, najstarszy murowany budynek mieszkalny w Prusach

Dogodne położenie miasta oraz zamek zapewniały nowemu miastu bezpieczne warunki rozwoju.

Już w roku 1354 Litwini pod wodzą Kiejstuta i Olgierda zdobyli i zniszczyli zamek w Barczewku (siedzibę komornictwa barczewskiego[27]) wybijając całą jego załogę oraz pustosząc ziemię Gunlauken. Olsztyn pozostał jedynym obronnym miejscem na południowej Warmii. Dnia 21 stycznia 1356 - jak opisuje Kronika Wiganda - "potężne wojsko" pod wodzą Kiejstuta, Olgierda i Patryka z Grodna[28] najechało i złupiło komornictwo olsztyńskie (ziemię Allenstein). Litwini bezskutecznie próbowali zdobyć miasto i zamek w Olsztynie. Spalili i wymordowali wówczas 17 podolsztyńskich wsi i udali się w kierunku Dobrego Miasta[29][30]. Ponieważ najazdy litewskie powtarzały się często aż do końca XIV wieku, miasto było dalej umacniane, a na zamku zlokalizowano magazyny żywności.

Szybki rozwój młodego miasta skłonił kapitułę do wydania drugiego przywileju z 4 maja 1378 r. ("nowe miasto"). Powiększono obszar Olsztyna w kierunku wschodnim i nadano dodatkowy „las miejski” nad jezioro Kielarskim z leśniczówką Binduga (niem Wienduga). Wówczas powstała najstarsza Brama Górna, której pozostałości odsłonili archeolodzy. Olsztyn stał się wówczas trzecim - po Braniewie i Ornecie - największym miastem na Warmii.

Władzę zwierzchnią nad miastem i nad całym komornictwem sprawowała bezpośrednio kapituła warmińska we Fromborku. Siostrzanym miastem Olsztyna w północnej Warmii był Melzak (dziś Pieniężno), który również należał do kapituły. Oba miasta ze sobą współpracowały gospodarczo i wspierały się militarnie. Kapituła warmińska posiadała wyższe uprawnienia sądownicze, a władzę sprawowała poprzez swojego wójta oraz administratora dóbr, którym był jeden z kanoników.

Od swojego założenia miasto w imieniu kapituły zarządzane było przez dziedzicznego sołtysa (Jana z Łajs i jego następców), w którego gestii znajdowało się też niższe sądownictwo. Źródłem utrzymania sołtysa była wieś Różnowo i część dochodów z czynszów miejskich. Co najmniej od XV wieku istniała już rada miejska (pierwsza wzmianka pochodzi z 1404 roku), jednak nie miała ona pełnej samodzielności.

W roku 1500 (lub nieco wcześniej) rada miejska wykupiła dziedziczny urząd sołtysa i od tamtej pory mogła wybierać burmistrza. Dnia 22 lutego 1500 roku administrator kapitulny zatwierdził na to stanowisko Piotra Rotenburga. Rada uzyskała też wówczas niższe prawa sądownicze. W związku usamorządowieniem miasta krótko po roku 1500 na Rynku, na miejscu ław i bud handlowych, wybudowano późnogotycki ratusz miejski[31]. Być może wówczas powstał stojący naprzeciw ratusza Dom Burmistrza (Rynek nr 11) z gotyckimi ostrołukami, wspomniany już w roku 1507. Był to pierwszy murowany dom mieszkalny w mieście, a może i w całych Prusach.

Miasto posługiwało się dwoma pieczęciami: mniejszą, która była tożsama z pieczęcią komornictwa olsztyńskiego i zawierała herb kapituły - półkrzyż i bramę z trzema wieżami - oraz większą, która zawierała postać św. Jakuba patrona kościoła parafialnego[32].

Duży obszar komornictwa, dobre położenie na szlaku handlowym oraz zapewnienie bezpieczeństwa przyczyniły się do szybkiego rozwoju gospodarczego Olsztyna. Miasto i zamek połączono murami i otoczono szeroką fosą, połączoną z rzeką. Wyznaczono rynek oraz podzielono miasto na kwartały i parcele. Obywatele Olsztyna mogli korzystać z dwóch lasów miejskich, przywileju połowu ryb w jeziorach i młynów nad rzeką Łyną. Kapituła dbała również o spławność rzeki.

W drugiej połowie XIV wieku (lata 13701380) wzniesiono kościół pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła, który uchodzi za jeden z najwybitniejszych przykładów gotyku ceglanego w Polsce (ostatecznie ukończono go w 1569). Do dziś przetrwała wytyczona w XIV wieku sieć ulic i część murów obronnych, a wiele istniejących dziś na obszarze Starego Miasta domów wspiera się o średniowieczne fundamenty. Aż do połowy XIX wieku teren Olsztyna nie wychodził poza obszar wyznaczony w XIV wieku.

Chorągiew miasta Olsztyna (i całej kapituły warmińskiej) w bitwie pod Grunwaldem. Barwy nawiązują do herbu kapituły
Pomnik Mikołaja Kopernika, kanonika kapituły warmińskiej we Fromborku i min. administratora dóbr kapituły w Olsztynie i okolicach.
Pieczęć administratora dóbr kapituły warmińskiej (pocz. XVI w) używana przez Mikołaja Kopernika

W czasach przynależności Warmii do państwa zakonu krzyżackiego, była ona wbudowana w krzyżacki system obronny. W bitwie pod Grunwaldem w 1410 Olsztyn wystawił chorągiew (wraz z Pieniężnem, prawdopodobnie więc była to chorągiew całej kapituły warmińskiej[33]), co opisał Jan Długosz w dziele Banderia Prutenorum, samo zaś miasto po klęsce grunwaldzkiej poddało się królowi polskiemu Władysławowi Jagielle.

Dnia 8 sierpnia 1414, w trakcie kolejnej wojny tzw. wojny głodowej, Olsztyn został zdobyty przez wojska Jagiełły i Witolda, a zamek wydany dzięki zdradzie jednego z rycerzy. Miasto zostało przez oddziały polsko-litewskie doszczętnie spalone, podobnie jak wszystkie podolsztyńskie wsie, gospodarstwa, majątki i młyny oraz dwa kościoły parafialne. Pozostałe kościoły zostały splądrowane. Zginęło wówczas 535 osób w komornictwie olsztyńskim. Straty komornictwa oszacowano na kwotę 90.625 marek, a straty całej Warmii na 5,5 miliona marek[34]. Z tego okresu pochodzą znaleziska archeologiczne, min. odkryty w 1951 r. przy Rynku skarb ponad 600 monet krzyżackich oraz 23 monety znalezione przy ul. Lelewela w 2006 r[35].

W 1454 miasto przystąpiło do Związku Pruskiegokonfederacji szlachty i miast pruskich skierowanej przeciw Krzyżakom. Mieszczanie opanowali zamek, uznając zwierzchnictwo króla polskiego, jednak rok później miasto ponownie zajął zakon krzyżacki. W czasie wojny miasto kilkakrotnie uległo pożarowi. Na mocy traktatu pokojowego zawartego w 19 października 1466 w Toruniu, Olsztyn wraz z całym Księstwem Warmińskim przeszedł pod zwierzchnictwo Polski. Aż do roku 1772 Olsztyn znajdował się w granicach Prus Królewskich Korony Królestwa Polskiego.

Wojna trzynastoletnia (1454-1466) i wojna popia (1478-1479) dokonały na Warmii zniszczeń i znacznie nadwerężyły stan obwarowań miejskich. Dlatego pod koniec XV i na początku XVI wieku mieszczanie olsztyńscy zastąpili kamienne mury obronne ceglanymi znacznie je podwyższając i łącząc z murami zamku. Wówczas zbudowano też obecną Wysoką Bramę oraz prawdopodobnie Stary Ratusz i Dom Burmistrza[36].

Ostatnia wojna polsko-krzyżacka (1519–1521) również spustoszyła Warmię, lecz miasto i zamek dzięki wcześniejszej przebudowie fortyfikacji pozostały bezpieczne. Ówczesnym administratorem dóbr kapituły warmińskiej był kanonik fromborskiMikołaj Kopernik. W roku 1521 kierował on olsztyńskim zamkiem przed spodziewanym atakiem Krzyżaków (atak na zamek nie nastąpił, oddział krzyżacki jedynie bezskutecznie próbował pokonać mur miejski). Ponadto Kopernik podjął wielką akcję zasiedlania rejonu, sprowadzając min. mówiących po polsku osadników z Mazowsza. Na olsztyńskim zamku, gdzie znajdowało się mieszkanie administratora, prowadził też obserwacje astronomiczne, czego pozostałością jest fragment oryginalnej tablicy astronomicznej Kopernika, którą można obejrzeć w zamkowym krużganku[37].

Kolejny wiek to rozkwit miasta, korzystnie położonego na ruchliwym szlaku KrólewiecWarszawa. Mieszkańcy utrzymywali się z handlu i rzemiosła. Pośredniczyli też w wymianie handlowej między Polską a portami Bałtyku. Rozwój został powstrzymany przez wojny północne w XVII i XVIII wieku, a wielka zaraza lat 1709–1712 wyludniła miasteczko niemal całkowicie. Dzięki wsparciu kapituły Olsztyn w ciągu XVIII wieku zdołał poprawić swe położenie.

W roku 1772 podczas I rozbioru Polski Warmia została wcielona do Królestwa Prus. Nastąpiła jej sekularyzacja i likwidacja jako organizmu państwowego. Dobra kapituły warmińskiej, więc również miasto Olsztyn i zamek olsztyński stały się własnością króla pruskiego.

W państwie pruskim[edytuj | edytuj kod]

Używany do 1939 roku herb Olsztyna łączący w sobie postać świętego Jakuba (herb rady miejskiej) oraz herb kapituły warmińskiej (godło zamku olsztyńskiego) rys. Otto Hupp w Wappen und Siegel der deutschen Städte, Flecken und Dörfer

W czasie wojen napoleońskich miasto zostało po raz kolejny obrabowane. 3 lutego 1807 w Olsztynie zatrzymał się cesarz Francuzów – Napoleon Bonaparte. Po wojnach napoleońskich w Prusach utworzono samorząd terytorialny, a w 1818 roku powstał powiat olsztyński.

Po 1818 zabudowa miejska opuściła mury Starego Miasta. Druga połowa XIX wieku to dynamiczny rozwój pod rządami burmistrza Roberta Zakrzewskiego (Sakrzewskiego), a następnie Oskara Beliana. W 1867 – powstał nowoczesny jak na owe czasy szpital, w latach 1872–1873 przeprowadzono przez Olsztyn magistralę kolejową, łączącą Toruń z Królewcem, w 1877 powstało gimnazjum (obecnie w jego budynku mieści się I Liceum Ogólnokształcące). Liczba mieszkańców w tym okresie wzrosła z 4 tys. w 1846, poprzez 6 tys. w 1875 do 25 tys. w 1895. W 1900 przeszło 35% mieszkańców Olsztyna stanowili Polacy[38]. W tym samym okresie Olsztyn stał się jednym z ośrodków polskiego ruchu narodowego na Warmii. W kwietniu 1886 ukazał się pierwszy numer „Gazety Olsztyńskiej”, polskiego pisma wydawanego bez przerwy do 1939 roku przez rodziny Liszewskich i Pieniężnych. W 1891 powstało Polsko-Katolickie Towarzystwo Ludowe „Zgoda”. Dzięki pomocy działaczy z Wielkopolski i Pomorza polscy Warmiacy w wyborach do sejmu pruskiego zaczęli wysuwać swoich kandydatów.

Budynek Rejencji,
obecnie Urząd Marszałkowski oraz Wojewódzki Sąd Administracyjny
Widok Olsztyna z Nowego Ratusza w kierunku południowo-zachodnim

Pod koniec XIX wieku do Olsztyna doprowadzono kolej. Miasto zaczęło rozwijać się w kierunku dworca, położonego wówczas na obrzeżach. W ostatnich latach XIX i na początku XX wieku wzniesiono nowe gmachy publiczne, między innymi nowy ratusz w stylu holenderskiego renesansu, neogotycki kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa i neoromański św. Józefa, siedzibę rejencji, zbudowano też nowoczesne dzielnice mieszkaniowe. W 1890 położono instalację gazową, a w 1892 zadzwonił pierwszy telefon, sześć lat później doszedł nowoczesny wodociąg i kanalizację, a w 1907 – elektryczność. Na ulicach pojawiły się tramwaje, a niewiele później otwarto lotnisko.

Budynek dawnego Konsulatu Rzeczypospolitej Polskiej (plac Konsulatu Polskiego 5)

W 1914 miasto zostało na krótko zajęte przez wojska rosyjskie, które wycofały się z miasta po klęsce w bitwie pod Tannenbergiem. Po I wojnie światowej o przyszłej przynależności państwowej południowej części Prus Wschodnich zadecydował plebiscyt z 11 lipca 1920. 97,8% głosujących w Olsztynie opowiedziało się za pozostaniem miasta przy Niemczech. 1 stycznia 1923 ukonstytuowała się w Olsztynie 4. dzielnica Związku Polaków w Niemczech. Reprezentowała interesy Polaków z Warmii, Mazur i Powiśla. W latach 1921–1932 na skutek ruchu budowlanego, obszar zwartej zabudowy w Olsztynie wydatnie się rozszerzył. W owych latach zabudowę chaotyczną i nieuporządkowaną poddano znacznym zmianom zgodnie z założeniami urbanistycznymi ustalanymi w pracowniach architektów miejskich. Ruch budowlany wzrósł gwałtownie po 1933. Budowano wtedy tak dużo, że liczby oddawanych corocznie do użytku mieszkań stanowiły rekord w dotychczasowych dziejach Olsztyna. W tym czasie zostały zabudowane ulice w centrum i na Zatorzu m.in. obecne ulice Kościuszki, Wojska Polskiego, Okrzei, Wyspiańskiego, Głowackiego, czy Emilii Plater. Pod rządami Hitlera wokół miasta powstał krąg osiedli powiązanych ze śródmieściem terenami zielonymi. W 1939 mieszkało tu ponad 50 tys. osób.

Powrót do Polski i współczesność[edytuj | edytuj kod]

22 stycznia 1945 Olsztyn zajęła Armia Czerwona. Zajęcie umocnionego miasta było efektem improwizowanej akcji kawaleryjskiego korpusu dowodzonego przez generała Nikołaja Oslikowskiego działającego z rozkazu dowódcy 2 Frontu Białoruskiego marszałka Konstantego Rokossowskiego. Korpus przemierzył 60 kilometrów lasami w zimową zadymkę by całkowicie zaskoczyć oddziały niemieckie, które poddały się bez większych walk[39]. Po kilku dniach stacjonowania żołnierze radzieccy podpalili miasto – zniszczeniu uległo ok. 40% zabudowy.

21 marca 1945 o godz. 12:00 Jakub Prawin jako Pełnomocnik Rządu na Okręg Warmińsko-Mazurski przejął administrację Warmii i Mazur. Pozostała w Olsztynie ludność niemieckojęzyczna uległa wysiedleniu, na jej miejsce stopniowo napływali m.in. polscy osadnicy. W 1946 miasto liczyło 23 tys. mieszkańców, a w 1950 – 45 tys. Po 1945 Olsztyn jako stolica województwa znacznie się rozwinął. Tu przeniesiona została z Fromborka siedziba kurii biskupiej (diecezjalnej, a od 1992 archidiecezjalnej). Zlokalizowano zakłady przemysłu gumowego – Olsztyńskie Zakłady Opon Samochodowych (1967), spożywczego, drzewnego, maszynowego, materiałów budowlanych i inne. Pod koniec lat 60. Olsztyn osiągnął 70 tys. mieszkańców. W tym czasie miasto dysponowało podobną liczbą zabudowy, co przed wojną. Na początku lat 70. ludność miasta przekracza liczbę 100 tys. mieszkańców. Szybko postępujący rozwój miasta, stworzył szereg problemów natury gospodarczej i technicznej. Nowe osiedla Olsztyna powstały na wschód i południowy wschód od dawnej, przedwojennej granicy zwartej zabudowy miasta. Spowodowane to było głównie tym, że miasto od północy ogranicza zwarty kompleks lasów, a stronę zachodnią zamykają trzy jeziora: Krzywe, Długie i Kortowskie. Komunikacja utrzymująca łączność centrum z peryferyjnymi dzielnicami absolutnie nie wystarczała. W 1965 zlikwidowano tramwaje, a sześć lat później również trolejbusy, wprowadzając w całym mieście jednolitą komunikację autobusową. 27 maja 1971 roku I sekretarz KC PZPR składa, razem z Mieczysławem Moczarem, wizytę w Olsztyńskich Zakładach Gumowych[40]. Przełom w życiu politycznym oznaczało powstanie NSZZ „Solidarność”. W 1980 roku w mieście wybuchła tzw. „sprawa Wojnowskiego” - był on sekretarzem miejskim PZPR. Miejscowa „Solidarność” zarzuciła mu malwersacje przy budowie domu letniskowego w Pluskach. W jego obronie stanął dziennikarz Tadeusz Samitowski, który wyemitował reportaż broniący Wojnowskiego w, którym m.in. zestawił skromny dom Wojnowskiego z dużo bogatszym domem przywódcy miejskiej „Solidarności”. Sprawa zakończyła się odejściem z funkcji zarówno Wojnowskiego jak i dziennikarza[41]. W okresie stanu wojennego w mieście czynnie działała opozycja.

Po 1989 odtworzony został samorząd terytorialny, wybrano pierwszą demokratyczną radę i zarząd miasta. W 1990 Olsztyn przekroczył 163 tys. mieszkańców. W 1999 z połączenia trzech szkół wyższych powstał Uniwersytet Warmińsko-Mazurski. Obecnie widoczny jest dalszy rozwój miasta – szybka rozbudowa południowych osiedli mieszkaniowych (Jaroty, Pieczewo, Generałów) oraz dzielnicy przemysłowej (m.in. poprzez rozwój fabryki Michelin). Olsztyn jest jednym z niewielu miast posiadających dodatni współczynnik przyrostu naturalnego, jak też dodatnie saldo migracji.

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Struktura użytkowania gruntów (2007)[42]
Rodzaj Powierzchnia %
tereny rolne 22,7 km2 25,8%
tereny leśne i zadrzewione 20,2 km2 23,0%
tereny osiedlowe 20,4 km2 23,0%
tereny przemysłowo-składowe 5,5 km2 6,3%
tereny parków i zieleni 1,7 km2 2,0%
tereny usług ogólnomiejskich (w tym PKP) 8,0 km2 9,2%
tereny pod wodami 9,4 km2 10,7%
Powierzchnia miasta (Σ) 88,0 km2 100,0%

Ukształtowanie terenu[edytuj | edytuj kod]

Miasto leży w paśmie moren czołowych ostatniego zlodowacenia. Najwyższy punkt Olsztyna umiejscowiony jest na wysokości 155 m n.p.m., natomiast najniższy na 88 m n.p.m.[42]

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Olsztyn leży w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego. Jest to typowy klimat pojezierny. Uwarunkowany został głównie przez lokalne elementy środowiska (rzeźba terenu, lasy, jeziora). Klimat lokalny cechują średnie roczne opady, wynoszące ok. 600 mm. Średnia roczna temperatura powietrza wynosi ok. +7,2 °C z maksimum w lipcu ok. +17,3 °C i minimum w styczniu ok. –3,0 °C. Przeciętnie w ciągu roku opady występują przez ok. 160 dni, liczba dni z przymrozkami wynosi 140, natomiast pokrywa śnieżna zalega średnio przez 83 dni[42]. W ciągu całego roku dominują wiatry południowo-zachodnie i zachodnie. Jesienią i zimą wzrasta udział wiatrów południowych, zaś wiosną i latem północno-zachodnich.

Stosunki wodne[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Jeziora w Olsztynie.
Most kładkowy w Lesie Miejskim w Olsztynie
Kortówka w Kortowie, z lewej wiosenne rozlewiska
Jezioro Kortowskie o zachodzie słońca
Przystań na jeziorze Kortowskim

Przez miasto Olsztyn przepływają 4 rzeki: Łyna, Wadąg, Kortówka i Skanda. W granicach administracyjnych miasta obecnie leży 15 jezior, w tym 13 o powierzchni powyżej 1 ha.

Łącznie powierzchnia jezior w Olsztynie wynosi około 720 ha (8,15% powierzchni miasta). Ich rozmieszczenie jest nierównomierne na korzyść części zachodniej, gdzie jeziorność wynosi 40% (w części wschodniej 8%)[43].

W przeszłości na obszarze miasta znajdowało się więcej jezior, które po przejęciu przez prywatnych inwestorów w drugiej połowie XIX wieku poddane zostały osuszeniu. W wyniku osuszenia z powierzchni Olsztyna zniknęły liczne stawy oraz jeziora: Motka, Małe Klebarskie, Płocidugi czy Pelnogi (Połnogi) oraz jezioro Fajferek, nad którym w 1845 roku ówczesny Zarząd Miejski otworzył kąpielisko.

Obecnie, na obszarze miasta funkcjonuje 5 oficjalnych kąpielisk[44]:

  1. Kąpielisko Nr 1 Plaża Miejska w Olsztynie przy ul. Kapitańskiej (akwen Jeziora Ukiel)
  2. Kąpielisko Nr 2 Plaża Miejska w Olsztynie przy ul. Kapitańskiej (akwen Jeziora Ukiel)
  3. Kąpielisko Nr 3 Plaża Miejska w Olsztynie przy ul. Kapitańskiej (akwen Jeziora Ukiel)
  4. Kąpielisko Słoneczna Polana w Olsztynie przy ul. Sielskiej 38 (akwen Jeziora Ukiel)
  5. Kąpielisko Skanda w Olsztynie przy ul. Plażowej (akwen Jeziora Skanda)

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Olsztyńskie lasy zajmują ponad 1800 ha (21,2% powierzchni miasta). Ponad połowa to zwarty kompleks Lasu Miejskiego (1050 ha), pełniący przede wszystkim funkcje terenów rekreacyjno-wypoczynkowych oraz turystyczno-krajoznawczych[45].

Zieleń miejska zajmuje 560 ha (6,5% powierzchni miasta)[46]. Urządzona jest w postaci licznych parków (m.in. Park Kusocińskiego, Park Zamkowy), zieleńców, skwerów oraz trzech ponad stuletnich cmentarzy.

Na terenie Olsztyna znajdują się obecnie dwa rezerwaty przyrody roślinności torfowej[45]:

  • Mszar – typ: torfowiskowy, przedmiot ochrony: torfowisko śródleśne porośnięte borem sosnowym, powierzchnia: 4,45 ha, ustanowiony w 1953 r.[47][48]
  • Redykajny – typ: torfowiskowy, przedmiot ochrony: śródleśne torfowisko w lesie miejskim Olsztyna, powierzchnia: 10,38 ha, ustanowiony w 1948 r.[48][49]

W przeszłości na obecnym terenie miasta znajdował się rezerwat przyrody:

Doliny rzek Łyny i Wadąg są objęte „Obszarem Chronionego Krajobrazu Doliny Środkowej Łyny” („OChK Doliny Środkowej Łyny”). Obszar posiada łączną powierzchnię 15.307,8 ha, położony jest na terenie powiatu olsztyńskiego, w gminach Świątki, Dobre Miasto, w miastach Dobre Miasto, Dywity, Jonkowo, Barczewo, Gierzwałd i w mieście Olsztyn[52].

W mieście znajdują się 33 pomniki przyrody ożywionej i 1 nieożywionej[53].

 Osobny artykuł: Pomniki przyrody w Olsztynie.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Ludność Olsztyna.

W 2000 Olsztyn przekroczył liczbę 172 tys. mieszkańców. Szacuje się, że wówczas na każdego olsztynianina przypadło średnio 139 m2 lasu miejskiego, 3,5 m2 parku, 43,5 m2 powierzchni wód znajdujących się w granicach miasta[54].

Tab. Liczba ludności Olsztyna od 1770 roku[55][56]

Według danych GUS z 31 czerwca 2018 roku, Olsztyn ma 173 125[56] mieszkańców, powierzchnię 88,33 km²[1] i gęstość zaludnienia 1960 os./km2.

Zgodnie z danymi GUS z 31 czerwca 2018, proporcja liczby kobiet do liczby mężczyzn w Olsztynie wyniosła 92 654 kobiet na 80 471 mężczyzn, co daje stosunek 115 kobiet na 100 mężczyzn[57]. W roku 2006 udzielono 903 ślubów, na świat przyszło 1619 dzieci, zmarło 1257 osób, w tym 8 niemowląt. Przyrost naturalny w Olsztynie wyniósł 362 (2,15 na 1000 mieszkańców)[58]. Saldo migracji wyniosło 273 osoby[59], podczas gdy stopa bezrobocia rejestrowanego wyniosła 6,8%[60]. W marcu 2008 stopa bezrobocia (liczona do aktywnych zawodowo) spadła do 4,4%[61].

Struktura demograficzna mieszkańców miasta Olsztyn według danych z 31 grudnia 2007[62]

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób % osób % osób %
Populacja 175 710 100 94 205 53,61 81 505 46,39
Wiek przedprodukcyjny (0–17 lat) 30 193 17,18 14 853 8,45 15 340 8,73
Wiek produkcyjny (18–65 lat) 119 642 68,09 61 557 35,03 58 085 33,06
Wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat) 25 875 14,73 17 795 10,13 8080 4,6

Piramida wieku mieszkańców Olsztyna w 2014 roku[63].
Piramida wieku Olsztyn.png

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Olsztyn nocą
Fabryka opon Michelin

Do XIX wieku Olsztyn był miastem niewyróżniającym się pod względem rozwoju gospodarczego spośród innych miast Warmii[64]. Sytuacja zmieniła się w 2. połowie XIX w. W ciągu 30 lat liczba mieszkańców powiększyła się ponad czterokrotnie. Zlokalizowano tu garnizon wojskowy, Olsztyn stał się węzłem kolejowym i drogowym, utworzono rejencję oraz przyznano mu status miasta wydzielonego na prawach powiatu.

W końcu grudnia 2010 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Olsztynie obejmowała ok. 5863 mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 6,9% do aktywnych zawodowo[65].

W miejscowości działało Państwowe Gospodarstwo Rybackie Olsztyn[66].

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

W końcu XIX w. miasto wyróżniało się dzięki dwóm fabrykom maszyn: Karla Roenscha (przy dzisiejszej ul. Partyzantów) oraz spółki Beyer i Thiel (przy dzisiejszej al. Niepodległości), a także fabryce zapałek Juliusza Landedorfa (przy obecnej al. Piłsudskiego). W 1914 funkcjonowało już ok. 60 zakładów przemysłowych, m.in.: 2 zakłady mleczarskie, 2 młyny, 3 drukarnie, fabryka musztardy, 4 browary, 7 tartaków, 9 fabryczek mebli, 7 cegielni, 2 kaflarnie, 3 fabryki wozów, wytwórnia batów, fabryka rękawiczek, fabryka koszów, 2 fabryki grzebieni, 7 pralni chemicznych i farbiarni.

Szybki wzrost gospodarczy Olsztyn przeżył również po II wojnie światowej, kiedy miasto stało się ośrodkiem administracyjnym Warmii i Mazur. Zlokalizowano tu przemysł dotąd nieistniejący na Warmii jak Olsztyńskie Zakłady Opon Samochodowych (otwarte 1967), znacznie rozbudowano zakłady oparte na przetwórstwie płodów rolnych oraz przemysł drzewny.

Obecnie Olsztyn, obok Dębicy, jest głównym ośrodkiem przemysłu oponiarskiego (fabryka opon Michelin), drzewnego i meblarskiego – Mazur Comfort, Mebelplast, Mazurskie Meble Trading Sp. z o.o., spożywczego (mięsny, mleczarski, młynarski, browar) – Grupa Indykpol, Grupa Polmlek, Browar Kormoran, Chłodnia Olsztyn, odzieżowego – Wardom, Yakan, środków transportu, materiałów budowlanych, poligraficznego – Olsztyńskie Zakłady Graficzne, Olsztyńskie Kopalnie Surowców Mineralnych.

Centra handlowe[edytuj | edytuj kod]

Śródmieście – aleja Piłsudskiego

Transport[edytuj | edytuj kod]

Olsztyński tramwaj Solaris Tramino
 Osobny artykuł: Transport w Olsztynie.

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

System komunikacji miejskiej w Olsztynie istnieje od 1907. W latach 1907–1965 w jego skład wchodziły linie tramwajowe, a w latach 1939–1971 również trolejbusowe.

Obecnie podstawą transportu publicznego w mieście jest 35 linii autobusowych (w tym 22 linie normalne, 5 linii dowozowych do tramwaju, 6 linii okresowych oraz 2 linie nocne). Drugim środkiem komunikacji miejskiej jest nowo przywrócona trakcja tramwajowa funkcjonująca od 19 grudnia 2015 r. (3 linie normalne). W Strategii Rozwoju Miasta Olsztyn pojawiły się plany dalszego rozwoju trakcji tramwajowej do 2020.

Wszystkie linie koordynowane są przez Zarząd Dróg Zieleni i Transportu[67] w Olsztynie. Głównym przewoźnikiem na terenie miasta jest MPK Olsztyn, na stanie którego znajduje się 163 autobusów oraz 15 tramwajów (stan na dzień 21-04-2017 r.)[68]. Od 2016 r. oprócz zwykłych biletów papierowych do przejazdów środkami komunikacji miejskiej stosowana jest Olsztyńska Karta Miejska.

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: mosty w Olsztynie.
 Z tym tematem związana jest kategoria: ulice i place w Olsztynie.

Według stanu na 31 grudnia 2006, w Olsztynie jest 13 km powiatowych dróg publicznych o twardej nawierzchni ulepszonej i 170 km dróg publicznych o twardej nawierzchni, w tym 164 km posiadają nawierzchnie ulepszoną[69].

Drogi przechodzące przez Olsztyn
Droga Trasa
Droga krajowa 16 Grudziądz – Olsztyn – Ogrodniki
Droga krajowa nr 51 Olsztynek – Olsztyn – Bezledy
Droga krajowa nr 53 Olsztyn – SzczytnoOstrołęka
Droga wojewódzka nr 527 Olsztyn – PasłękDzierzgoń
Droga wojewódzka nr 598 Olsztyn – Zgniłocha
Śródmieście – Kwadratowe rondo

Olsztyn posiada obwodnicę. Planowana obwodnica Olsztyna podzielona została na odcinki. Stan realizacji poszczególnych odcinków obwodnicy jest na etapie:

  • cz. obwodnicy południowej (10 km) w ciągu drogi krajowej nr 16 – zbudowana
  • cz. obwodnicy południowej (14,7 km) w ciągu drogi ekspresowej S51 – zbudowana
  • cz. obwodnicy północno-wschodniej (11,1 km) w ciągu drogi krajowej nr 51 – zbudowana

Mimo, że większość obwodnicy została już oddana do użytku, na niektórych odcinkach trwają jeszcze prace wykończeniowe.

 Osobny artykuł: obwodnica Olsztyna.

Jednocześnie trwają prace lobbingowe na rzecz modernizacji dróg krajowych w regionie oraz nt. budowy na ich podłożu dróg ekspresowych. W zamierzeniu podejmowane są tematy budowy drogi ekspresowej S16, drogi ekspresowej S51 oraz drogi ekspresowej S53[potrzebny przypis].

Plac Pułaskiego jest jednym z niewielu rond w Europie, na środku którego umiejscowiony jest parking, przystanek autobusowy i toaleta miejska[potrzebny przypis], a samo rondo ma kształt prostokąta.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Dawny budynek dworca głównego
Obecny kompleks budynków dworcowych: kolejowego (po lewej) i autobusowego (w centrum)

Pierwsza linia kolejowa przechodząca przez Olsztyn otwarta została w 1872. Wkrótce Olsztyn stał się węzłem kolejowym regionu.

Linie kolejowe przechodzące przez Olsztyn
Linia Trasa
Linia 216 Działdowo – Olsztyn Główny
Linia 219 Olsztyn Główny – Ełk
Linia 220 Olsztyn Główny – Bogaczewo
Linia 353 Poznań WschódSkandawa

Miasto posiada pięć stacji kolejowych, w tym trzy kolejowe przystanki osobowe z funkcjonującymi dworcami oraz dwa nowe przystanki osobowe:

Aktualnie trwają prace projektowe, których przedmiotem jest m.in. budowa dwóch kolejnych przystanków osobowych: Olsztyn Likusy (odbudowa dawnej mijanki, obejmująca 2 perony) oraz Olsztyn Redykajny (1 peron) oraz dobudowę drugiego peronu na przystanku Olsztyn Śródmieście[71]. Rozbudowa obecnych i budowa nowych przystanków kolejowych jest związana z planami utworzenia systemu kolei miejskiej i regionalnej. Warto dodać, iż z Olsztyna można dojechać „szynobusem” do Portu Lotniczego Olsztyn-Mazury; godziny odjazdów połączeń kolejowych są dostosowane do odlotów i przylotów samolotów z tego portu.

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Lotnisko Olsztyn-Dajtki.

W granicach administracyjnych Olsztyna funkcjonuje:

W styczniu 2016 roku, został otwarty port lotniczy Olsztyn-Mazury, oddalony o około 55 km od centrum miasta. Port Lotniczy obsługuje za równo regularne jak i czarterowe loty do kilku europejskich miast. Połączenia są obsługiwane przez m.in tanie linie lotnicze (Wizzair i Ryanair), a także przez LOT, oraz przewoźników czarterowych.

Do lotniska można dojechać z Olsztyna m.in. szynobusem (czas dojazdu ok. 1 godz.) oraz przewoźnikiem autobusowym. Połączenia są dopasowane do godzin lotów.

Bezpieczeństwo publiczne[edytuj | edytuj kod]

W Olsztynie znajduje się centrum powiadamiania ratunkowego, które obsługuje zgłoszenia alarmowe kierowane do numerów alarmowych 112, 997, 998 i 999[72].

Szpitale publiczne[edytuj | edytuj kod]

Szpitale niepubliczne[edytuj | edytuj kod]

W Olsztynie funkcjonuje Miejski Portal Bezpieczeństwa – Bezpieczny Olsztyn.

Oświata i nauka[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Oświata w Olsztynie.

Olsztyn jest największym ośrodkiem edukacyjnym województwa warmińsko-mazurskiego. W obszarze miasta obecnie funkcjonują[73]:

  • 43 przedszkola (w tym 14 niepublicznych)
  • 30 szkół podstawowych (w tym 3 niepubliczne)
  • 25 gimnazjów (w tym 1 niepubliczne)
  • 28 liceów ogólnokształcących (w tym 14 niepublicznych)
  • 1 liceum plastyczne
  • 11 techników (w tym 1 niepubliczne)
  • 8 branżowych szkół I stopnia (w tym 1 niepubliczna)
  • 47 szkoły policealne (w tym 37 niepublicznych)
  • 2 szkoły muzyczne (I i II stopnia)
  • 8 ośrodków dokształcania i doskonalenia zawodowego (w tym 7 niepublicznych)
  • 1 niepubliczne kolegium języków obcych
  • 6 ośrodków doskonalenia nauczycieli (w tym 4 niepubliczne)
  • 6 centrów kształcenia ustawicznego (w tym 4 niepubliczne)
  • 18 niepublicznych placówek kształcenia ustawicznego
  • 1 szkoła specjalna przysposabiająca do pracy
  • 1 niepubliczny ośrodek rehabilitacyjno-edukacyjno-wychowawczy
  • 3 niepubliczne placówki oświatowo-wychowawcze
  • 2 specjalne ośrodki szkolno-wychowawcze dla dzieci
  • 5 poradni psychologiczno-pedagogicznych (w tym 1 niepubliczna)
  • 18 zespołów szkół i placówek

Uczelnie[edytuj | edytuj kod]

Pierwszą uczelnią w mieście była utworzona 31 maja 1950 Wyższa Szkoła Rolnicza. 1 października 1969 WSR przemianowana została na Akademię Rolniczo-Techniczną. 1 września 1999 roku w wyniku połączenia Akademii Rolniczo-Technicznej, Wyższej Szkoły Pedagogicznej i Warmińskiego Instytutu Teologicznego powstał Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, który kształci ponad 35 tys. studentów na 16 wydziałach i 49 kierunkach oraz jest największą szkołą wyższą w regionie.

W Olsztynie jest 7 szkół wyższych:

W Olsztynie funkcjonują również Warmińsko-Mazurski Uniwersytet Trzeciego Wieku, Akademia Trzeciego Wieku przy Miejskim Ośrodku Kultury oraz Jarocka Akademia III Wieku.

Jednostki naukowo-badawcze[edytuj | edytuj kod]

Oprócz szkół wyższych, działalność badawczo-naukową w Olsztynie prowadzą instytuty:

W przeszłości w mieście funkcjonowały również:

Kultura i sztuka[edytuj | edytuj kod]

Muzea[edytuj | edytuj kod]

Za czasów Prus Wschodnich muzealnictwo w Olsztynie nie miało warunków rozwoju. Pierwsze muzeum państwowe w Olsztynie powstało w 1921 w salach olsztyńskiego zamku, a zawarte w nim eksponaty głosiły zwycięstwa niemieckiego w plebiscycie z 1920[74].

Przeszłość miasta oraz przeszłość i współczesność otaczających go wsi były zbyt polskie, by mogły budzić zainteresowanie niemieckich kulurträgerów. Nie mógł tu zaś powstać społeczny, polski ruch muzealniczy, tego typu co w Łowickiem czy na Kurpiach, bo brakło indywidualności, które rozbudziły go i pokierowały nim, i brakowało funduszy.

Andrzej Wakar: Olsztyn: dzieje miasta. Olsztyn: Radio Wa-Ma, 1997, s. 168–169. ISBN 83-905634-0-1. (pol.),

Największą obecnie olsztyńską placówką muzealną jest Muzeum Warmii i Mazur, którego siedziba mieści się w Zamku Kapituły Warmińskiej. W jego zbiorach znajdują się m.in. pamiątki, dokumenty, ikonografie, obrazy i rzeźby rodem z tutejszego regionu. W Muzeum zlokalizowana jest stała wystawa kopernikowska, której eksponatem jest astronomiczna tablica doświadczalna wykonana własnoręcznie przez Mikołaja Kopernika w 1517.

Do muzeów w Olsztynie zalicza się także Dom „Gazety Olsztyńskiej”, którego siedzibą jest budynek, będący w czasach dwudziestolecia międzywojennego redakcją „Gazety Olsztyńskiej”, jedynej polskiej gazety na Warmii, ukazującej się od 1886. W stolicy województwa warmińsko-mazurskiego znajduje się także Muzeum Przyrody (w secesyjnym pałacyku przy ul. Metalowej) oraz muzeum zoologiczne UWM im. Janiny Wengris w dzielnicy akademickiej Kortowo. W hali widowiskowo-sportowej Urania znajdują się Muzeum Sportu im. Mariana Rapackiego oraz oddział wspomnianego muzeum przyrody.

Galerie[edytuj | edytuj kod]

W Olsztynie funkcjonuje ok. 10 galerii sztuki. Jedną z nich jest Biuro Wystaw Artystycznych z siedzibą w olsztyńskim planetarium. Jest to największa, państwowa galeria sztuki w mieście. Powstała w 1958, początkowo jej siedzibą był olsztyński zamek, w 1973 przeniesiono ją w obecne miejsce. Wśród innych olsztyńskich galerii znajdują się m.in. Galeria Rynek (w starym ratuszu), Galeria Spichlerz MOK czy Art Deco.

Kina[edytuj | edytuj kod]

Pierwszym kinem wędrownym, które zawitało do miasta było najprawdopodobniej Welt – Biographie (niem.), inż. Heinrich Schnellhase. Anons reklamowy umieszczony 26 listopada 1909 w Allensteiner Volksblatt, przytacza dwunastoletnią tradycję pokazów kinowych w mieście. Na jego podstawie przyjąć można, że pierwsza projekcja kinowa w Olsztynie odbyła się najprawdopodobniej w 1897[75]. 30 września i 1 października 1909, w sali hotelu Deutsches Haus gościł Edison-Welt-Theater Windorfa z Berlina-Weißensee[75].

Pierwsze kina stacjonarne w Olsztynie powstawały jeszcze przed I wojną światową[75][76]:

  • Teatr obrazów świetlnych (niem. Lichtbild-Theater) – pierwszy stały teatr kinematografii w Olsztynie, utworzony w 1909, co upamiętnia anons w Allensteiner Volksblatt z dnia 16 listopada 1909;
  • Kino Luizy (niem. Luisen-Theater) przy Rynku nr 23 – obecnie w jego miejscu funkcjonuje kino „Awangarda”;
  • Metropol Theater (niem.) przy ul. Podgórnej (obecna ul. Staromiejska) – kino zniszczone podczas działań wojennych w 1945;
  • Lichtspielpalast (niem.) przy ul. Pieniężnego nr 12 – kino przemianowane w 1918 na Central-Theater (niem.), zlikwidowane po II wojnie światowej.

Kolejne obiekty kinowe w mieście powstały w okresie międzywojennym[76]:

  • kino Capitol przy ul. Klebarskiej (obecna al. Piłsudskiego) – kino utworzone w 1929, po zakończeniu II wojny światowej kino zastąpione nieistniejącym już kinem Odrodzenie;
  • kino utworzone w 1936 nakładem inwestycyjnym berlińskiej firmy UT-Lichtspiele przy ul. Pieniężnego 16 – działające do 2005 jako kino Polonia.

W połowie lat 90. XX wieku zamknięto kino Grunwald przy al. Wojska Polskiego. Kolejne zamknięcia placówek kinowych w Olsztynie odbyły się w 2005 i dotyczyły kina Kopernik przy ul. 1 maja oraz kina Polonia przy ul. Pieniężnego. Oba kina zamknięto w związku z budowanym multipleksem centrum filmowego „Helios” w „Alfa Centrum” przy al. Piłsudskiego[77].

Obecnie w mieście funkcjonują trzy kina: Helios, Awangarda 2 oraz Multikino. Ponadto istnieje również Dyskusyjny Klub Filmowy „ZA”, działający przy Centrum Edukacji i Inicjatyw Kulturalnych[78].

Teatry[edytuj | edytuj kod]

Amfiteatr im. Czesława Niemena

Największym olsztyńskim teatrem jest dramatyczny Teatr im. Stefana Jaracza, założony w 1925 jako Treudank, symbol wdzięczności mieszkańcom za głosowanie za pozostaniem w granicach Niemiec podczas plebiscytu w 1920. Placówka posiada obecnie trzy sceny, w tym jedną dużą na 480 miejsc. W Teatrze im. Stefana Jaracza odbywają się Olsztyńskie Spotkania Teatralne oraz Międzynarodowy Festiwal Teatralny „Demoludy”. Aktualnie teatr posiada status narodowej instytucji kultury[79]. Od 1998 działa w nim publiczne Studium Aktorskie. W Olsztynie mieści się także Olsztyński Teatr Lalek. Za datę jego powstania uznaje się 1953. Trzecim olsztyńskim teatrem jest założona w 1957 przez Tadeusza Ostaszkiewicza Pantomima Olsztyńska – teatr głuchych, zaliczany w latach 1971–1990 do grona renomowanych scen w kraju i Europie (od 1959 do 1989 prowadził ją Bohdan Głuszczak). W latach 90. Pantomima Olsztyńska straciła na znaczeniu, zaś od początku XXI wieku jej status ogranicza się do roli teatralnego koła zainteresowań przy Centrum Edukacji i Inicjatyw Kulturalnych (d. WDK) w Olsztynie. 30 listopada 2009, po pokazie nieukończonego spektaklu „Nazwać chwilowe na zawsze” w reżyserii Ryszarda Piesaka, oficjalnie kończąc działalność przestała istnieć.

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Edukacja muzyczna w Olsztynie odbywa się na bazie Państwowej Szkoły Muzycznej I i II stopnia im. Fryderyka Chopina, a także prywatnej Szkoły Muzycznej Yamaha.

W Olsztynie mieści się Warmińsko-Mazurska Filharmonia im. Feliksa Nowowiejskiego. Początki działalności Filharmonii związane są z małą orkiestrą symfoniczną, powstałą w połowie lat 40. XX w. W 1972 zespół Orkiestry Symfonicznej otrzymał stałą siedzibę w Państwowej Szkole Muzycznej im. F. Chopina, wtedy też nadano jej status Państwowej Filharmonii im. F. Nowowiejskiego.

Olsztyn utożsamiany jest również jako ośrodek chóralistyki w północno-wschodniej Polsce.

 Osobny artykuł: Chóry w Olsztynie.

Z Olsztyna wywodzi się kilka znanych zespołów muzycznych i wykonawców różnych nurtów i gatunków, m.in.: Afromental, Vader, Big Day, Czerwony Tulipan, Pro Musica Antiqua, Pro Musica, Pro forma, Olsztyński Chór Kameralny Collegium Musicum, Norbi, Kuśka Brothers, Kangaros, Mietek Folk, Harlem, Drop Shot, K.O.M.P, Kaczki z Nowej Paczki, Shannon, Horpyna, Tuhaj Bej, Dies Irae, Berkut, Enej, Transsexdisco, Romantycy Lekkich Obyczajów Los Vaticaneros, Medium, LIDO, Kookaburra, Skyscream, Wierni, Łydka Grubasa, The Ukrainian Folk, Akademicki Chór Bel Canto WSIiE TWP czy Chór Lekarzy: „Medici Pro Musica”.

Imprezy i festiwale[edytuj | edytuj kod]

  • Kortowiada – olsztyńsko-polskie juwenalia. Jedna z niepowtarzalnych imprez odbywających się na kampusie UWM. Festiwal ma miejsce na przełomie maja. Słynie z tego, że studenci przez kilka najbliższych dni przejmują władze w mieście. Jedne z wielu darmowych juwenaliów w Polsce, podczas których odbywają się koncerty gwiazd na światowym poziomie.
  • Olsztyńskie Lato Artystyczne – to trzymiesięczny cykl imprez odbywających się w trakcie wakacji. Główną ich sceną jest olsztyński amfiteatr. Wśród imprez organizowanych w ramach Olsztyńskiego Lata Artystycznego są m.in. Dni Olsztyna, Olsztyńskie Koncerty Organowe, Staromiejskie Spotkania z Szantą, Olsztyński Festiwal Jazzowy.
  • Olsztyńskie Noce Bluesowe
  • Ogólnopolskie Spotkania Zamkowe „Śpiewajmy Poezję” – spotkania Zamkowe odbywają się w mieście od 1974. Głównym punktem festiwalu jest konkurs młodych artystów poezji śpiewanej.
  • Olsztyn Green Festival – to nowy, zielony punkt na festiwalowej mapie Polski. Jest to pierwszy w Polsce festiwal muzyki i „zielonego” stylu życia. Odbywać się będzie na terenie zmodernizowanej plaży miejskiej nad jeziorem Krzywym. Festiwal odbywa się w połowie sierpnia i trwa dwa dni.
  • Grand Slam Olsztyn – elitarny turniej GRAND SLAM z cyklu World Tour.
  • Olsztyńskie Dni Nauki.

Planetarium i obserwatorium[edytuj | edytuj kod]

Olsztyńskie Planetarium Astronomiczne otwarto 19 lutego 1973 – w pięćsetną rocznicę urodzin Mikołaja Kopernika – przy dzisiejszej Alei Piłsudskiego. Jest to drugie co do wielkości planetarium w Polsce. Planetarium jest siedzibą Federacji Miast Kopernikowskich.

Obserwatorium Astronomiczne w Olsztynie otwarto 13 października 1979. Zlokalizowane zostało w zaadaptowanej wieży ciśnień, zbudowanej w 1897 na wzgórzu św. Andrzeja, najwyższym (143 m n.p.m.) wzniesieniu dawnego Olsztyna[80].

Przy bezchmurnej pogodzie obserwatorium prowadzi pokazy astronomiczne. Ponadto z tarasu budynku widoczna jest panorama miasta.

Inne organizacje i placówki kulturalne[edytuj | edytuj kod]

Media[edytuj | edytuj kod]

Radio i telewizja[edytuj | edytuj kod]

W 1969 uruchomiono Olsztyński Radiowo-Telewizyjny Ośrodek Nadawczy w Pieczewie. Wybudowano tam maszt radiowo-telewizyjny 53°45′13″N 20°30′57″E/53,753611 20,515833 o wysokość 360 m (po podwyższaniach ok. 380 m), który jest najwyższym istniejącym obiektem budowlanym w Polsce. Uruchomiono wówczas także studio telewizyjne oraz przekaźnik, dzięki któremu jakość audycji uległa poprawie, ale zasięg w dalszym ciągu pozostawał niewystarczający (zaledwie do 70 km). Nie było w tym czasie jeszcze lokalnego programu telewizyjnego.

 Osobny artykuł: TVP3 Olsztyn.

Od lutego 1993 do września 1994 w Olsztynie funkcjonowała telewizja „Copernicus”, retransmitująca program satelitarny „Polonia 1”. Program nadawano ze studia przy ul. Cichej. Ze względu na brak koncesji telewizja została zamknięta.

W roku 2000 uruchomiono przy ul. Radiowej olsztyńskie studio telewizyjne (Redakcja Terenowa Telewizji Polskiej). W roku 2002 przekształcono w Warmińsko-Mazurski Ośrodek TVP (TVP3). Od stycznia 2005 regionalny ośrodek stał się samodzielnym Oddziałem Telewizji Polskiej SA.

Stacje radiowe funkcjonujące na obszarze miasta:

Ośrodki telewizyjne nadające z Olsztyna:

Prasa[edytuj | edytuj kod]

Siedziba redakcji dzisiejszej „Gazety Olsztyńskiej

Gazeta On-Line Olsztyn24 (www.olsztyn24.com) - internetowy dziennik o Olsztynie i powiecie olsztyńskim wydawany od 23 września 2017 roku przez ARI Olsztyn24

Religia[edytuj | edytuj kod]

Wieże Kościoła NSPJ o zachodzie słońca

Buddyzm[edytuj | edytuj kod]

Katolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Prawosławie[edytuj | edytuj kod]

Protestantyzm[edytuj | edytuj kod]

Restoracjonizm[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy w Olsztynie.
  • Świadkowie Jehowy: 7 zborów: Jaroty (w tym grupa języka migowego), Pojezierze (w tym grupa rosyjskojęzyczna), Dajtki, Nagórki, Północ, Zatorze (w tym grupa angielskojęzyczna) i Śródmieście[84].

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Ulica Staromiejska – w głębi Brama Wysoka

Olsztyn jest ośrodkiem turystycznym głównie ze względu na swoje położenie wśród jezior i lasów. Miasto położone jest na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego[85], polskiej części Drogi św. Jakuba, Szlaku Zamków Gotyckich, szlak turystyczny czerwony Szlaku Grunwaldzkim czy Szlaku Kopernikowskim[86][87][88]

Turystyka kajakowa[edytuj | edytuj kod]

W sezonie letnim po Łynie odbywają się spływy kajakowe „Łyną przez Olsztyn”. Spływy rozpoczynają się pod zamkiem olsztyńskim. Trzykilometrowa trasa wiedzie przez malowniczy przełom Łyny w olsztyńskim Lesie Miejskim. Celem spływu jest rozlewisko, gdzie łączą się dwie rzeki – Łyna i Wadąg.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Bet Tahara (Dom Oczyszczenia) – zbudowany w 1913 roku według projektu architekta Ericha Mendelsohna

Do walorów rekreacyjno-turystycznych należy zaliczyć zabytki architektoniczne miasta[89]:

Do 10 listopada 1938 w mieście znajdowała się mauretańska synagoga z 1877. Była jednym z najbardziej charakterystycznych budynków w mieście ze względu na swoją unikalną, orientalną architekturę.

 Osobny artykuł: Pomniki w Olsztynie.

Sport[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Sport w Olsztynie.

Oprócz typowych walorów rekreacyjno-turystycznych, miasto jest prężnie działającym ośrodkiem sportowym. W mieście działa kilkadziesiąt klubów sportowych. Najbardziej utytułowanymi i powszechnie rozpoznawanymi klubami na arenie ogólnokrajowej są Stomil Olsztyn (piłka nożna), AZS Olsztyn (piłka siatkowa), Traveland Olsztyn (piłka ręczna) oraz KKS Olsztyn (piłka koszykowa).

Olsztyn był również etapowym miastem kolarskiego wyścigu Tour de Pologne.

Dzięki posiadanej infrastrukturze sportowej, unikalnej lokalizacji wśród lasów i jezior oraz rozwiniętej bazie hotelowej, Olsztyn jest miejscem zgrupowań wielu kadr i reprezentacji sportowych.

Honorowi obywatele miasta[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Honorowi obywatele Olsztyna.

Honorowe obywatelstwo Olsztyna nadawane jest na podstawie uchwały osobom szczególnie zasłużonym dla Olsztyna, a także wybitnym osobistościom, jako wyraz najwyższego wyróżnienia i uznania Rady Miasta Olsztyn. Osoba wyróżniona otrzymuje Akt Nadania i Odznakę Honorowego Obywatelstwa Olsztyna.

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie
Miasto Kraj Data podpisania umowy
 Weifang  Chiny 18.11.2016[90][91]
 POL Bielsko-Biała COA.svg Bielsko-Biała  Polska 2005[92]
 Escut de Calp.svg Calp  Hiszpania marzec 1989[93]
 Blason de la ville de Châteauroux (36).svg Chateauroux  Francja 23 lutego 1991
 DEU Gelsenkirchen COA.svg Gelsenkirchen  Niemcy grudzień 1992[94]
 Kgd gerb.png Kaliningrad  Rosja 5 marca 1993[95]
 Herb Lutsk.svg Łuck  Ukraina 19 grudnia 1997[96]
 DEU Offenburg COA.svg Offenburg  Niemcy 19 marca 1999[97]
 Osnabruck herb.svg Osnabrück  Niemcy 2009
 Richmond  Stany Zjednoczone 1995[98]
 Rovaniemi.vaakuna.svg Rovaniemi  Finlandia 1976[99]

Miasta współpracujące[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie
Miasto Kraj Data podpisania umowy
 Sønderborg  Dania 1994[100]
 Halmstad vapen.svg Halmstad  Szwecja listopad 2003[101]
  Perugia  Włochy grudzień 2004[102]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2009. GUS.
  2. a b Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-06-11].
  3. Por. np. Prawo Kanoniczne, nr 3-4/2010 wyd. UKSW, s. 9.
  4. Uchwała Nr XII/128/07 Rady Miasta Olsztyn z dnia 26 czerwca 2007 r. zmieniająca uchwałę w sprawie uchwalenia Statutu Miasta Olsztyn (Dz. Urz. Województwa Warmińsko-Mazurskiego Nr 111, poz. 1563).
  5. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1965 r. w sprawie zmiany granic miasta Kielc w województwie kieleckim oraz miasta Olsztyna w województwie olsztyńskim. (Dz.U. z 1965 r. nr 54, poz. 333).
  6. Rozporządzenia Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 6 lipca 1977 r. w sprawie zmiany granic niektórych miast w województwach: stołecznym warszawskim, bydgoskim, ciechanowskim, gorzowskim, jeleniogórskim, leszczyńskim, nowosądeckim, olsztyńskim, ostrołęckim, poznańskim, rzeszowskim, tarnobrzeskim, toruńskim i wałbrzyskim. (Dz.U. z 1977 r. nr 24, poz. 103).
  7. Zarządzenie Nr 31 Wojewody Olsztyńskiego z dnia 13 września 1977 r. w sprawie szczegółowego określenia przebiegu granic niektórych miast w województwie olsztyńskim (Bartoszyce, Iława, Kętrzyn, Nidzica, Olsztyn Ostróda)(Dz. Urz. WRN w Olsztynie z 1977 r. Nr 7, poz. 42).
  8. Uchwała nr XXII/147/87 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Olsztynie z dnia 9 października 1987 r. w sprawie zmiany granic miasta Olsztyna. (M.P. z 1987 r. nr 33, poz. 290).
  9. Zarządzenie Nr 55 Wojewody Olsztyńskiego z dnia 14 listopada 1987 r. w sprawie szczególnego określenia przebiegu granic miasta Olsztyna (Dz. Urz. Woj. Olsztyńskiego z 1987 r. Nr 13, poz. 185).
  10. Mamy nowego prezydenta. [dostęp 9 marca 2009].
  11. I stało się... [dostęp 20 listopada 2008].
  12. Mirosław Sokolnicki, Olga Walnicka-Kucio: Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miasta Olsztyna - Zastępcy Prezydenta. bip.olsztyn.eu, 2019-02-25. [dostęp 2019-02-26].
  13. Stanisław Achremczyk Olsztyn. Stolica Warmii i Mazur, wyd. Wers, 2016, s. 7
  14. Grzegorz Białuński, Robert Klimek Początki Olsztyna. Przewodnik archeologiczny, wyd. Stowarzyszenie "Nasze Gady", 2013, s. 10
  15. Stanisław Achremczyk Olsztyn. Stolica Warmii i Mazur, wyd. Wers, 2016, s. 7
  16. Stanisław Achremczyk Olsztyn. Stolica Warmii i Mazur, wyd. Wers, 2016, s.7
  17. J.E. Muller 1835 ↓, s. 33.
  18. Grzegorz Białuński, Robert Klimek Początki Olsztyna. Przewodnik archeologiczny, wyd. Stowarzyszenie "Nasze Gady", 2013, s. 25 i n.
  19. Wirtualna Polska Media S.A, Galindowie – tajemnicze pruskie plemię z Mazur, opinie.wp.pl, 7 maja 2015 [dostęp 2019-08-27] (pol.).
  20. Grzegorz Białuński, Robert Klimek Początki Olsztyna. Przewodnik archeologiczny, wyd. Stowarzyszenie "Nasze Gady", 2013, s. 29-31
  21. Stanisław Achremczyk Olsztyn. Stolica Warmii i Mazur, wyd. Wers, 2016
  22. Grzegorz Białuński, Robert Klimek Początki Olsztyna. Przewodnik archeologiczny, wyd. Stowarzyszenie "Nasze Gady", 2013, s.28-29
  23. Grzegorz Białuński, Robert Klimek Początki Olsztyna. Przewodnik archeologiczny, wyd. Stowarzyszenie "Nasze Gady", 2013
  24. Stanisław Achremczyk Olsztyn. Stolica Warmii i Mazur, wyd. Wers, 2016
  25. Grzegorz Białuński, Robert Klimek Początki Olsztyna. Przewodnik archeologiczny, wyd. Stowarzyszenie "Nasze Gady", 2013, s.10, 28
  26. Hugo Bonk Historia Olsztyna 1353-1772, Wyd. Pruthenia, Olsztyn 2016
  27. Miasto ponownie lokowano 10 lat później w nowym miejscu, jako Barczewo
  28. Prawdopodobnie syn (lub wnuk) Narymunta
  29. Chronicon seu Annales Wigandi Margurbensis, wyd. J. Voigt, E. Raczyński, Poznań 1842, str. 101
  30. Stanisław Achremczyk Olsztyn. Stolica Warmii i Mazur, wyd. Wers, 2016, s. 41
  31. Andrzej Rzempołuch Architektura i urbanistyka Olsztyna 1353-1953, Olsztyn 2004, str. 27-31
  32. Hugo Bonk Historia Olsztyna 1353-1772, Wyd. Pruthenia, Olsztyn 2016
  33. Hugo Bonk Historia Olsztyna 1353-1772, Wyd. Pruthenia, Olsztyn 2016, str. 88.
  34. Hugo Bonk Historia Olsztyna 1353-1772, Wyd. Pruthenia, Olsztyn 2016, s. 119, 120
  35. Archeolodzy odnaleźli skarb w ruinach olsztyńskiej baszty, wm.pl
  36. Andrzej Rzempołuch Architektura i urbanistyka Olsztyna 1353-1953, Olsztyn 2004, str. 27-31
  37. Tablica astronomiczna Mikołaja Kopernika, strona Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie
  38. Aleksander Czechowski, Opis ziem zamieszkanych przez Polaków, Warszawa 1904.
  39. Wiesław Białkowski „Rokossowski - na ile Polak?”, Wydawnictwo Alfa 1999 r., ​ISBN 83-7001-755-X​, str. 122-123
  40. Franciszek Szlachcic „Gorzki smak władzy” Wydawnictwo Fakt 1990 r., s. 85
  41. Kazimierz Barcikowski „U szczytów władzy” Wydawnictwo Projekt, Warszawa 1998, ​ISBN 83-87168-20-3​, str. 219
  42. a b c Położenie, układ miasta i warunki naturalne (pol.). Urząd Miasta Olsztyn, 2007-11-06. [dostęp 27 maja 2008].
  43. Zasoby wodne (pol.). Urząd Miasta Olsztyn, 2007-10-03. [dostęp 24 maja 2008].
  44. Uchwała NR XXII/318/16 Rady Miasta z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie Wykazu Kąpielisk na terenie Gminy Olsztyn. bip.olsztyn.eu. [dostęp 2016-05-08].
  45. a b OLSZTYŃSKA ZIELEŃ (pol.). Urząd Miasta Olsztyn, 2007-10-03. [dostęp 24 maja 2008].
  46. Drzewo za drzewo (pol.). Urząd Miasta Olsztyn, 2008-03-18. [dostęp 27 maja 2008].
  47. Zarządzenie Ministra Leśnictwa z dnia 8 grudnia 1953 r. w sprawie uznania za rezerwat przyrody. (M.P. z 1953 r. nr 116, poz. 1511).
  48. a b Obwieszczenie Wojewody Warmińsko-Mazurskiego z dnia 3 kwietnia 2001 r. w sprawie ogłoszenia wykazu rezerwatów przyrody utworzonych do dnia 31 grudnia 1998 r. (Dzi. Urz. Województwa Warmińsko-Mazurskiego z 2001 r. Nr 28, poz. 375).
  49. Zarządzenie Wojewody Olsztyńskiego z dnia 22 grudnia 1948 r. (Dz. Urz. Woj. olsztyńskiego, z 1948 r. (rok V), Nr 2 (58), poz. 3).
  50. Zarządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 30 kwietnia 1957 r. w sprawie uznania za rezerwat przyrody. (M.P. z 1957 r. nr 41, poz. 267).
  51. Zarządzenie Ministra Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych z dnia 23 grudnia 1986 r. w sprawie zniesienia ochrony obszarów uznanych za rezerwaty przyrody. (M.P. z 1987 r. nr 2, poz. 14).
  52. Rozporządzenie Nr 21 Wojewody Warmińsko-Mazurskiego z dnia 14 kwietnia 2003 r. w sprawie wprowadzenia obszarów chronionego krajobrazu na terenie województwa warmińsko-mazurskiego. (Dzi. Urz. Województwa Warmińsko-Mazurskiego z 2003 r. Nr 52, poz. 725, ze zm.).
  53. Wykaz pomników przyrody Urzędu Wojewódzkiego z 2007 roku. [dostęp 2012-06-21].
  54. Jerzy Sikorski: Galopem przez stulecia: Olsztyn 1353-2003. red. i wybór il. Tomasz Śrutkowski. Olsztyn: Edytor „Wers”, 2003, s. 210. ISBN 83-919110-0-4.
  55. Urząd Miasta Olsztyn, RAPORT O STANIE MIASTA. Olsztyn 2005, s. 17. pdf (pl) [dostęp 11 maja 2008].
  56. a b Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.), GUS, czerwiec 2011.
  57. GUS. Powierzchnia i ludność w 2006 r. (stan na 31 grudnia 2006). Statystyka regionalna – województwo warmińsko-mazurskie. Ludność – dane powiatowe. [dostęp: 11 maja 2008] (pol.).
  58. GUS. Ruch naturalny ludności w 2006 r. (stan na 31 grudnia 2006). Statystyka regionalna – województwo warmińsko-mazurskie. Ludność – dane powiatowe. [dostęp: 11 maja 2008] (pol.).
  59. GUS. Migracje wewnętrzne ludności na pobyt stały w 2006 r. (stan na 31 grudnia 2006). Statystyka regionalna – województwo warmińsko-mazurskie. Ludność – dane powiatowe. [dostęp: 11 maja 2008] (pol.).
  60. GUS. Podstawowe informacje o bezrobotnych zarejestrowanych w 2006 r. (stan na 31 grudnia 2006). Statystyka regionalna – województwo warmińsko-mazurskie. Praca, dochody ludności – dane powiatowe. [dostęp: 11 maja 2008] (pol.).
  61. Publiczna Służba Zatrudnienia. Liczba bezrobotnych oraz stopa bezrobocia. (stan na koniec marca 2008), Statystyki strukturalne. marzec 2008 rozmiar: 561 kB.. [dostęp: 28 października 2016] (pol.).
  62. Bank Danych Regionalnych – Strona główna (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  63. http://www.polskawliczbach.pl/Olsztyn, w oparciu o dane GUS.
  64. Olsztyn - Encyklopedia Warmii i Mazur, „Encyklopedia Warmii i Mazur”, 4.4 [dostęp 2018-01-24] (pol.).
  65. Stopa bezrobocia rejestrowanego. [dostęp 2011-10-20].
  66. M.P. z 1982 r. nr 25, poz. 234
  67. aktualności - ZDZiT Olsztyn, 12 sierpnia 2020.
  68. Tabor. mpkolsztyn.pl, 1 grudnia 2011.
  69. GUS. Drogi publiczne w 2006 r. (stan na 31 grudnia 2006). Statystyka regionalna – województwo warmińsko-mazurskie. Inwestycje, środki trwałe, transport – dane powiatowe. [dostęp: 11 maja 2008] (pol.).
  70. Wyborcza.pl, olsztyn.wyborcza.pl [dostęp 2019-01-04].
  71. W Olsztynie powstaną nowe przystanki kolejowe - Transport Publiczny, www.transport-publiczny.pl [dostęp 2019-01-04].
  72. Wykaz NKA dla lokalizacji Ab. Służb Alarmowych 112 (pol.). uke.gov.pl. [dostęp 2014-12-27].
  73. Kuratorium Oświaty w Olsztynie, Adresy szkół. [dostęp 11 maja 2008].
  74. Andrzej Wakar: Olsztyn: dzieje miasta. Olsztyn: Radio Wa-Ma, 1997, s. 168–169. ISBN 83-905634-0-1. (pol.)
  75. a b c Rafał Bętkowski. Dziesiąta Muza w Olsztynie (cz. 1): Przegląd historii kin olsztyńskich. „Debata”. 9 (24), s. 38–44, wrzesień 2009. Olsztyn: Bogdan Bachmura, Wydawnictwo BAFF. [dostęp 6 października 2009]. 
  76. a b Andrzej Wakar: Olsztyn: dzieje miasta. Olsztyn: Radio Wa-Ma, 1997, s. 169. ISBN 83-905634-0-1. (pol.)
  77. KS: Jaka przyszłość kin w Olsztynie? (pol.). Stopklatka.pl, 6 maja 2005. [dostęp 7 czerwca 2008].
  78. Historia DKF „Za”. www.ceik.eu. [dostęp 6 października 2009].
  79. PAP: Olsztyn. Umowa ministra z Jaraczem podpisana. e-teatr.pl, 2005-09-09. [dostęp 24 maja 2008].
  80. Obserwatorium (pol.). Olsztyńskie Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne, aktualizacja 5 maja 2008. [dostęp 7 czerwca 2008].
  81. Oficjalna strona Buddyjskiego Związku Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu.
  82. „Golgota” w Olsztynie.
  83. Centrum Chrześcijańskie „Droga”.
  84. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-04].
  85. Szlak Kopernikowski cz. 3 (pol.). European Route of Brick Gothic. [dostęp 28 maja 2008].
  86. Marian Jurak: Szlak Kopernikowski cz. 1 (pol.). jezioro.com.pl. [dostęp 28 maja 2008].
  87. PTTK Elbląg: Szlak Kopernikowski cz. 2 (pol.). jezioro.com.pl. [dostęp 28 maja 2008].
  88. PTTK Elbląg: Szlak Kopernikowski cz. 3 (pol.). jezioro.com.pl. [dostęp 28 maja 2008].
  89. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo warmińsko-mazurskie. 2019-12-31. s. 119–133. [dostęp 2015-09-17].
  90. SK: Takiej sesji Rady Miasta w Olsztynie jeszcze nie było (pol.). Olsztyński portal internetowy z informacjami i wiadomościami imprezowymi. Sprawdź co się dzieje w Olsztynie i powiecie olsztyńskim., 2020-03-25. [dostęp 2020-03-26].
  91. Weifang (pol.). Portal turystyczny. [dostęp 2020-03-26].
  92. Miasta i regiony partnerskie: Olsztyn, Polska. Serwis internetowy Urzędu Miejskiego w Bielsku-Białej. [dostęp 8 listopada 2009].
  93. W praktyce współpraca nie została podjęta[potrzebny przypis].
  94. Współpraca wspierana przez Stowarzyszenie Byłych Mieszkańców Olsztyna „Allenstein”[potrzebny przypis].
  95. Jako przedłużenie umowy podpisanej jeszcze w latach 70. Umowa podpisywana na piec lat, przedłużana kolejno w latach 1998 i 2003 na okres bezterminowy[potrzebny przypis].
  96. Współpraca wspierana przez Stowarzyszenie Kultury Polskiej na Wołyniu, Towarzystwo Miłośników Wołynia i Polesia oraz Związek Ukraińców w Polsce[potrzebny przypis].
  97. Początki współpracy sięgają 1981 – od akcji Polenhilfe. W ramach akcji Rada Miejska Offenburga przy współpracy m.in. Georga Dietricha przygotowała pomoc humanitarną dla Olsztyna. Kolejna pomoc Olsztynowi i Kaliningradowi udzielana była w ramach tzw. Mostów Bożonarodzeniowych organizowanych przez Niemiecko-Polsko-Rosyjskie Koło Przyjaciół oraz Fundację Marii i Georga Dietrichów[potrzebny przypis].
  98. Od kilku lat nie ma wymiernej współpracy pomiędzy miastami[potrzebny przypis].
  99. Współpraca odnowiona w 1994[potrzebny przypis].
  100. Umowa w zakresie ochrony środowiska[potrzebny przypis].
  101. Umowa podpisana na trzy lata[potrzebny przypis].
  102. Współpraca nawiązana z inicjatywy olsztyńskiego starostwa i Związku Gmin Warmińsko-Mazurskich w 2000[potrzebny przypis].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]