Operacja świrsko-pietrozawodska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Opreacja świrsko-pietrozawodska 21 czerwca9 sierpnia 1944
II wojna światowa, front wschodni
Ilustracja
Czas 21 czerwca 19419 sierpnia 1944
Miejsce Finlandia, Karelia
Przyczyna przymierze fińsko-niemieckie
Wynik zwycięstwo ZSRR
Strony konfliktu
 Finlandia
 III Rzesza
 ZSRR
Dowódcy
Carl Gustaf Mannerheim Kirył Mierieckow
brak współrzędnych

Operacja świrsko-pietrozawodska – jedna z operacji II wojny światowej, przeprowadzona od 21 czerwca do 9 sierpnia 1944. Część operacji wyborsko-pietrozawodskiej.

Uczestnicy: Wojska lewego skrzydła (32 A i 7 A) Front Karelski w współdziałaniu z Flotylla Ładoska i Flotylla Oneska.

Cel – rozgromić przeciwnika w Południowej Karelia i odbudować Państwową granicę ZSRR. Na skutku tej operacji radzieckie wojska posunęły się na 110-250 km, stworzywszy przesłanki dla Finlandii wycofania się z wojny. Operacja charakteryzująca się wyłomem w potężnej obronie przeciwnika z forsowaniem dużej wodnej przeszkody (rz. Świr) i natarciem w złożonych warunkach topograficznych.

Sowieci mieli bić się głównie rozległych lasach bez dróg. Na Przesmyku Karelskim lasy stanowiły problem, który narastał na froncie za jeziorem Ładoga, gdzie działania w zwartym i dzikim lasie były mocno utrudnione. Sowieci postawili na pancerny taran jako główne narzędzie walki, mimo że teren niemal w ogóle nie sprzyjał działaniom pancernym. Jednak używanie samej piechoty oznaczałoby olbrzymie straty, przypominające najgorsze doświadczenia z wojny zimowej 1939/1940. W konsekwencji, do operacji nazwanej przez Sowietów świrsko-pietrozawodzką, wyznaczono pokaźne siły pancerne. Na najmniej istotnym odcinku frontu, na północy, miał działać Front Karelski w sile dwóch armii. 7 Armia na przesmyku pomiędzy jeziorami Ładoga i Onega z rubieży rzeki Świr, natomiast 32 Armia 300 km dalej na północ, z rubieży Kanał Białomorski i północnego skraju jeziora Onega.

    • 32 Armia (ZSRR) oddano do dyspozycji jedynie 34 czołgi, w tym sześć ciężkich. Na froncie na Swirze, obsadzonym przez
    • 7 Armia (ZSRR), Sowieci skoncentrowali już 258 czołgów, w tym 68 ciężkich czołgów KW i IS, a także 84 ciężkich dział samobieżnych ISU.

W rezerwie dowódcy tej armii pozostawało kolejnych 107 czołgów, zdecydowano się tam działać w siłowy sposób, wysyłając jeden oddział czołgów po drugim wzdłuż jedynej drogi prowadzącej w głąb fińskich pozycji.

Do sforsowania rzeki Swir wykorzystano 189 pływających łazików amerykańskich z 275 batalionu amfibii, które miały zapewnić szybkie środki transportowe dla 300. gwardyjskiego pułku strzelców z 99. Gwardyjskiej Dywizji Strzelców. Wspierały je przestarzałe czołgi T-37 i T-38 z 92. samodzielnego pułku czołgów. Pomiędzy obiema armiami Frontu Karelskiego – 7 i 32, na początku tej operacji nie było bezpośredniej łączności taktycznej. W sumie wojska grupy operacyjnej Frontu Karelskiego 21 czerwca 1944, czyli w pierwszym dniu tej operacji liczyły: 184 tysiące żołnierzy, 223 czołgi i działa pancerne, 854 samoloty.

Forsowanie rzeki Świr[edytuj | edytuj kod]

Pozycje Armii Fińskiej na Przesmyku Karelskim w 1940 r.

12 lipca dowództwo Frontu Leningradzkiego wydało rozkaz 21 i 23 armiom przejścia do obrony. Na tym, właściwie i zakończyły się aktywne bojowe działania na Przesmyku Karelskim. Radzieckie wojska jeszcze nie wyczerpały możliwości do najdalszego natarcia i przejście do obrony było podyktowane względami politycznymi.

Obrona fińska[edytuj | edytuj kod]

Fińskie wojska jeszcze w grudniu 1941 roku przystąpiły do budowy głęboko rozbudowanego systemu fortów na przesmyku między jeziorem Ładoga i Onega (dawnych pozycji Armia Przesmyku Karelskiego). Rozbudowa trwała do lata 1944 roku.

  • Pierwszy obronny pas Finów rozmieszczony był bezpośrednio po północnym brzegu rzeki Świr. Składała się z dwóch-trzech linii okopów, oszalowanych żerdziami. Wykopy osłaniały zapory z drutu kolczastego w kilku szeregach. W licznych miejscach przy brzegu rzeki były zatapiane specjalne rogatki, oplątane drutem kolczastym. Najbardziej dogodne miejsca do wysadzenia desantu, Finowie dosłownie naszpikowali minami.
  • Drugi pas obrony przechodził według linii CzepigaMiegriegaMiegrozjero. Składała się z kilku punktów oporu, rozmieszczonych na drogach ruchu wojsk. Potężny węzeł obrony znajdował się w okręgu Miegrozjero, jedną flanką wpierał w las, gdzie nie było dróg. Ruch wojsk i techniki bojowej tu był wykluczony. Inną flankę przykrywało bagno. Przed przednim brzegiem rozmieszczały były przeciwpancerne przeszkody, minowe pole, granitowe głazy. Stanowiska strzeleckie znajdowały się na wzniesieniach. Dla osłony żołnierzy i oficerów od artyleryjskiego ognia i bombardowań z powietrza były zbudowane żelbetonowe schronienia, zaopatrzone w energię elektryczną, telefony, wodą i ogrzewanie.
  • Jeszcze potężniejszy węzeł obrony znajdował się w okręgu Sumbatuksy. Tu, oprócz bunkrów, było dużo żelbetonowwych punktów ogniowych przystosowanych do obrony okrężnej. Na każdy kilometr frontu przypadało pięć takich bunkrów. W głębokiej obronie, na brzegach rzek Tułoksa i Wodła przy Pitkiaranty i przy stacji Łojmoła też były przygotowywane bardzo potężne pozycje.
  • Na terenie od Podporożja do Ładoga Finowie zbudowali rozgałęzioną sieć dróg utwardzonych i leśnych. Normalnie pracował tor kolejowy MiedwieżjegorskPietrozawodzkSwirstroj. W dobrym stanie znajdowała się szosa Łodiejnoje PoleOłoniecWidlica.

Do kwietnia 1944 roku umocnienia na przesmyku zajmowało fińskie ugrupowanie "Ołoniec", w składzie IV-go korpusu wojskowego i brygady brzegowej obrony Ładogi.

Przygotowania ZSRR[edytuj | edytuj kod]

Z początku 1944 roku Finom na Świrze przeciwstawiała się:

oraz trzy brygady piechoty morskiej

Rejon umocniony

  • 150 Rejon Umocniony
  • 169 Rejon Umocniony

Rejon umocniony stanowił równoważnik dywizji piechoty

W czerwcu 1944 roku Stawka przerzuciła tu

Z rezerw Frontu Karielskogo z kandałakshskogo kierunku na Swir skierowano 127 lekki strzelecki korpus.

Dla zabezpieczenia ofensywnej operacji z powietrza wydzielało się 588 samolotów 7 Armia Lotnicza. Oprócz tego, w czasie forsowania Swiru 13 Armia Lotnicza Frontu Leningradzkiego powinna wykonać dwa naloty po 75 bombowców w każdym.

W okręgu Nowa Ładoga skoncentrowała się Flotylla Ładoska, na jeziorze Onega i rzece Wodła, — Flotylla Oneska. Miały wspierać artyleryjskim ogniem nadceerające wojska z flanek.

Forsownie Świru[edytuj | edytuj kod]

Początkowo nadejście na Swiri zaznaczało się na 25 czerwca, ale Stawka nagle przeniosła ten termin na 20 czerwca. Jednym z najważniejszych warunków sukcesu operacji było niszczenie zapory elektrowni wodnej "Swir-3". Wykonanie tego zadania było powierzono lotnictwu Flota Bałtycka której postawiono dwa cele:

  • Zmniejszyć poziom wody na rzece Świr wyższy od miejsca zapory i tym samym ułatwić 368 Dywizja strzelecka (ZSRR) forsowanie rzeki,
  • Zlikwidować groźbę zatopienia miejscowości w dolnym biegu rzeki.

Do niszczenia zapory przwidzialo 55 bombowców. Ich załogi przeszły przygotowanie na specjalnie urządzonym poligonie, po czym samoloty skrycie skoncentrowały się w okręgu Nowej Ładogi. Planowało wykonać nalot na zaporę z zastosowaniem wielkokalibrowych bomb i min.

20 czerwca w 10.05 grupy bombowców wykonało pierwsze uderzenie na zaporę. Potem podążyła seria nowych uderzeń. Razem z 250-, 500- i 1000-kg bombami, rzucano morskie miny. Razem lotnictwo floty dokonało 123 samoloto-lotów, zużywszy 64 wielkokalibrowych bomb i 11 min. Zapora została zburzona. Wodny wał dosłownie zmył fińskie forty, rozmieszczone przy samym brzegu poniżej zapory.

8 godzinie rano 21 czerwca salwa katiusz rozpoczęła bombardowanie. W 8.05 nad fińskimi pozycjami ukazały się bombowce i samoloty szturmowe. Bombardowanie trwało 30 minut. W 8.30 otworzono ogień 1595 dział i moździerzy kalibru 76 mm i wyżej. W rejonie wyłomu średnia gęstość wynosiła 133 dział na kilometr frontu. Artyleryjskie przygotowanie trwało trzech i pół godziny. Zużyte 1200 wagonów pocisków i min.

O 11 godziny od lewego brzegu Świru odbiły setki łodzi i tratw, na których szczelnie siedzieli czerwonoarmista. Natychmiast otworzyły ogień wszystkie ocalały ogniowe punkty Finów. Tratwy i łodzie – na tratwach i łodziach siedziały manekiny przesuwane w wodzie przez niedużą ilość ochotników. Fałszywa przeprawa pomogła ujawnić ogniowe punkty Finów.

O 11 godzinie 47 minut 360 bombowców i samolotów szturmowych 7 Armii Lotniczej i 13 Armii Lotniczej wykonało powtórnie nalot na niezniszczone fińskie forty. Po tym wykonała 15-minutowy ogniowy nalot artyleria. Około godziny 12 zaczęło się forsowanie Świru. Pierwsi zaczęli przeprawę żołnierze 98 i 99 Dywizji, a także 272 i 114 strzeleckich dywizji. Po całej rzece na długości 25 kilometrów ukazały się tratwy, łodzie, pływające samochody i czołgi. Finowie prowadzili bezładny ogień karabinowy. Trochę strzałów oddało dwie-trzy baterie moździerzowe. Podstawowych że siły Finów pośpiesznie odchodziły na drugą rubież obrony. Do godziny 16 21 czerwca wojska sowieckie zawładnęły na prawym brzegu Świru przyczółkiem głębokością do 2,5-3 km.

Dalsze działania[edytuj | edytuj kod]

22 czerwca ze strony jeziora Ładoga w Świr weszły rzeczne parowce "Tytan", "Hasan", "Wies'jegorsk", "Szyman" i "Gorłowka" z barkami. Przeszły pod ogniem przeciwnika przez minowe zapory po rzece do miejsca desantu i następnego dnia przystąpiły do przerzutu na prawy brzeg rzeki wojsk i sprzętu. O 16 godziny w okręgu Kanoma zaczął funkcjonować wielki prom z dwóch barek, holowanych parowcem. Pierwszym rejsem on przewiózł 15 czołgów T-34 i 14 dział samobieżnych SU-152.

22 czerwca wojska 7 Armii kontynuowano natarcie. 365 Dywizja, odrzuciwszy przeciwnika z przyczółka, który zajmował na południowym brzegu, sforsowała Świr w okręgu Woznjesjeńja. Dywizję wspierała ogniem Flotylla Oneska. 99 Korpus zajął rejonowe centrum Podporożje i też przeprawił się przez rzekę.

Do końca dnia Świr był sforsowany od jeziora Onega do Ładoga. Dążąc do zachowania swojej siły, Finowie zaczęli pośpiesznie wycofywać 8 i 5 dywizji i 15 brygadę na drugą, główną linię obrony MiegriegaSumbatuksa i SarmiagiCzepiga, a 7 dywizję — na Pietrozawodsk. Odejście osłaniały silne oddziału osłonowe. Cofając się, Finowie wysadzali mosty, urządzali zwały, minowali drogi.

Porankiem 23 czerwca 4 Korpus Strzelacki i 37 Korpus Strzelecki prowadziły walki w pasie przedpola drugiej linii obrony przeciwnika w okręgu SumbatuksaMiegriegaSarmiagiCzepiga. 99 Korpus Strzelecki (ZSRR) po przeprawie przez Swir w okręgu Podporożja nie spotkał zorganizowanego oporu Finów. Marszowymi kolumnami wojska ruszyły się po leśnej drodze do Kotkozjeru i wyszły tam na szosę PietrozawodskOłoniec.

Rano 23 czerwca Flotylla Ładoska wysadziła desant w międzyrzecze Tułoksy i Widlicy na tyłach fińskiej obrony dla wsparcia wojska, które nacierały od frontu. Przy wsparciu statków i lotnictwa desant zablokował linię kolejową i szosę Ołoniec na Pitkiarant. Desantowanie przeszło pomyślnie.

Finowie skierowali miejsca radzieckiego desantu części 15 Brygada Piechoty (Finlandia) i samodzielny batalion jegierski. Silnymi kontratakami Finowie spróbowali zapędzić desant w jezioro, ale im to nie udało się. Następnego dnia tu desantowała jeszcze i 3 Brygada piechoty morskiej. Flotylla Ładoska wspierała desant ogniem swojej artylerii. Wszystkie ataki Finów zostały odparte.

Desant na tyłach fińskich wojsk i obejście ich głównego pasa obrony wojskami 99-go korpusu stworzono realną groźbę otoczenia 5 i 8 Dywizji fińskich. Dlatego dowództwo przeciwnika było zmuszone w noc na 24 czerwca wycofać je na zachodni brzeg Widlicy. Napierając na odchodzących Finów, część 37 Korpus Strzelecki Gwardii 25 czerwca zajęła Ołoniec. Następnego dnia wszedł do Nurmolica, 28 i 29 czerwca w walkach z oddziałami 8 Dywizji fińskiej w okręgu Torosozjero, a 30 czerwca doszedł do rzeki Widlica między Iwasjelgoj i Większymi Górami.

99 Korpus do 30 czerwca prowadził walki w okręgu Wodłoziero. 4 Korpus 25 czerwca zajął silne węzły oporu Sarmiaga i Czepiga i szybko posuwał się brzegiem jeziora Ładoga. 26 czerwca 272 Dywizja Strzelecka (ZSRR) wyszła do rzeki Tułoksa, a następnego dnia połączyła się z desantem, który utrzymywał przyczółek między Tułoksoj i Widlicej. Część 15 Brygady i 5 Dywizji fińskich były odrzucone za Widlicę i zajęły obronę na jej zachodnim brzegu.

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Za pomyślne forsowanie rzeki Świr liczni żołnierze 272 Dywizji byli odznaczeni orderami i medalami, jedenastu otrzymało tytuł Bohater Związku Radzieckiego.

Dalsze działania[edytuj | edytuj kod]

W rezerwie frontu znajdował się 127 Korpus Strzelecki lekki(ZSRR) i 94 Korpus strzelecki (ZSRR), które w walkach o Świr nie brały udziału. Stawka wyprowadziła 94 Korpus z składu Front Karelski i przerzuciła go na inny front.

Z wyjściem wojsk 7 Armii na rzekę Widlica 30 czerwca zakończył się pierwszy etap natarcia na kierunku świrsko-ołonieckom . Na prawej flance armii radzieckie wojska po forsowaniu Świru wypierały cofających się Finów w kierunku od Woznjesjeńje na Szełtozjero i Pietrozawodsk. Tam nacierała 368 Dywizja Strzelecka (ZSRR), 69 Brygada strzelecka i oddziały 150 Rejon umocniony.

W ostatnich dniach czerwca, wyzwolono przedwojenną stolicę radzieckiej Karelii, zajęty 1 października 1941 roku przez Finów Pietrozawodsk i odblokowano w ten sposób magistralę kolejową do Murmańska

Ogółem w jednostkach tych znajdowało się 628 czołgów i dział pancernych. Według zestawień sowieckich wyższego szczebla, na Przesmyku Karelskim stosunek czołgów sięgał 7:1 (558 do 80), na rzece Swir 20:1 (360:18), a na północnym odcinku 4,5:1 (36:8).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]