Operacja donbasko-dońska (1918)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Operacja donbasko-dońska
wojna domowa w Rosji
Ilustracja
Rudolf Siwers na czele oddziału Czerwonej Gwardii
Czas styczeń-luty 1918
Miejsce Donbas, region Rostowa, Taganrogu, Nowoczerkaska
Przyczyna dążenie Armii Czerwonej do odzyskania kontroli nad regionem dońskim, rozbicie Armii Ochotniczej
Wynik zdobycie Rostowa i Nowoczerkaska przez czerwonych, odwrót białych na Kubań
Strony konfliktu
Rosja Radziecka Biali (Armia Ochotnicza, Kozacy dońscy)
Dowódcy
Władimir Antonow-Owsiejenko
Rudolf Siwers
Jurij Sablin
Fiodor Podtiołkow
Michaił Aleksiejew
Ławr Korniłow
Aleksiej Kaledin
Anton Denikin
brak współrzędnych
Front południowy wojny domowej w Rosji

CharkówKijówKiszyniówBesarabiaZakaukazieBakuDonbas-Don1. KubańskiJekaterynodarMarsz StepowyJassy-Don • Krym (Krymska Republika LudowaAlmaSocjalistyczna Republika TaurydyOperacja krymska UNR) • 2. Kubański1. CarycynWoroneż-Poworino2. CarycynJekaterynosławKaukaz Płn.Ukraina ( CharkówCzernihówKijów) • 3. CarycynOdessa-MikołajówDonbasPowstanie HryhorjewaCharków4. CarycynOfensywa na MoskwęRajd MamontowaNiżyn-PołtawaKijówOdessaOfensywa sierpniowaOrzeł-KromyWoroneż-KastornojeCharkówKijówAstrachańChopior-DonPawłograd-JekaterynosławDonbasRostów-NowoczerkaskOdessaKaukaz Płn.Don-ManyczTichorieckaJegorłyckaKubań-NoworosyjskGroznyTuapseAzerbejdżanBandar-e AnzaliDesant UłagajaŁacha ObitocznaArmeniaKrym PółnocnyKachowkaTambówPerekop-CzongarGruzja

Operacja donbasko-dońska - operacja przeprowadzona w styczniu i lutym 1918 r. przez siły Radzieckiego Frontu Południowego pod dowództwem Władimira Antonowa-Owsiejenki przeciwko formującej się Armii Ochotniczej pod dowództwem Ławra Korniłowa i siłom kozackim atamana Aleksieja Kaledina. Jej celem było odzyskanie przez rząd bolszewicki Rostowa nad Donem i Nowoczerkaska oraz uniemożliwienie utworzenia nad Donem silnego zgrupowania kontrrewolucyjnego (białego). Siłom Antonowa-Owsiejenki udało się zająć obydwa ośrodki miejskie, jednak przed zajęciem Rostowa biali w zorganizowany sposób opuścili miasto, kontynuując walkę z czerwonymi.

Okoliczności[edytuj | edytuj kod]

W listopadzie 1917 r. bolszewicy, mienszewicy i eserowcy utworzyli w Rostowie nad Donem wspólny komitet rewolucyjno-wojskowy. Do utworzonych przy nim jednostek Czerwonej Gwardii przyłączyli się, na wezwanie bolszewików, marynarze z bazy Floty Czarnomorskiej w Sewastopolu[1] w liczbie dwóch tysięcy[2]. 9 grudnia 1917 r. komitet wszczął w mieście powstanie; z decyzją taką nie zgodzili się eserowcy i mienszewicy, którzy opuścili komitet. Powstanie zakończyło się sukcesem i przejęciem kontroli nad Rostowem przez bolszewików[1]. Sześć dni później do miasta wkroczyły antyrewolucyjne kozackie oddziały pod dowództwem Aleksieja Kaledina, pokonując silniejszą liczebnie, lecz gorzej zorganizowaną i dowodzoną Gwardię Czerwoną[3]. Szczególnie oddziały marynarzy okazały się mało wartościowe. Po przegranym starciu z Kozakami marynarze rozstrzelali na stacji Tichorieckiej jednego ze swoich dowódców, porucznika Skałowskiego, zarzucając mu zdradę. Następnie wrócili na Krym[2].

W Rostowie i Nowoczerkasku gen. Ławr Korniłow i gen. Michaił Aleksiejew rozpoczęli tworzenie białej, antyrewolucyjnej Armii Ochotniczej[4]. Rada Komisarzy Ludowych z Leninem na czele uznała mobilizację nad Donem za największe zagrożenie dla rządu bolszewickiego, z uwagi na liczbę Kozaków, którzy mogliby przyłączyć się do wojsk kontrrewolucyjnych, a także dlatego, że Armia Ochotnicza i Kozacy stanowili bezpośrednie zagrożenie dla robotniczego, sprzyjającego rewolucji Donbasu[5]. Wreszcie kontrola nad Rostowem i Nowoczerkaskiem dałaby czerwonym połączenie kolejowe z Kaukazem[5]. Zdecydowano o przerzuceniu w ten rejon oddziałów z centralnej Rosji, na czele których postawiono Władimira Antonowa-Owsiejenkę, jednego z dowódców przewrotu w Piotrogrodzie podczas rewolucji październikowej[6]. Organizowana przez niego w improwizowany sposób grupa wojsk składała się oprócz oddziałów kierowanych z północy z robotniczych oddziałów z Donbasu[6]. Na przełomie 1917 i 1918 r. wojska Antonowa-Owsiejenki, wspólnie z miejscowymi oddziałami bolszewickimi, zajęły Charków[7][8].

Plan operacji[edytuj | edytuj kod]

W walce z Kaledinem i Korniłowem Antonow-Owsiejenko zamierzał współpracować z lokalnymi siłami Kozaków opowiadających się po stronie rewolucji, na czele których stali Fiodor Podtiołkow i Michaił Kriwoszłykow, a także z czerwonymi oddziałami Pietrowa idącymi na południe z Woroneża[9]. Po opanowaniu Rostowa nad Donem i Nowoczerkaska spodziewał się maszerować dalej na południe, by połączyć się z żołnierzami 39 dywizji piechoty armii rosyjskiej, którzy przed rewolucją wykazywali silne sympatie dla bolszewików[7]. 8 stycznia 1918 r. Antonow-Owsiejenko podzielił swoje siły na dwie grupy: pierwsza, na czele z Rudolfem Siwersem[7], licząca 10 tys. żołnierzy[10], miała uderzyć na Taganrog, a następnie Rostów, drugiej, pod dowództwem Jurija Sablina, powierzono zadanie połączenia się z oddziałami Pietrowa[7].

Przebieg działań wojennych[edytuj | edytuj kod]

Czerwoni mieli nad Donem ogromną przewagę liczebną, ale walczyli bez entuzjazmu, na fatalnym poziomie stała dyscyplina; niejednokrotnie poszczególne oddziały na własną rękę zawierały lokalne rozejmy z siłami przeciwnika i wycofywały się z walki (tak postąpili żołnierze 39 dywizji, który porozumieli się samodzielnie z 8 dywizją kozacką, w teorii kontrrewolucyjną)[7].

Grupa Sablina zdołała połączyć się z oddziałami Pietrowa, jednak 31 stycznia poniosła porażkę pod Lichą w walce z Kozakami Wasilija Czerniecowa. Krótko potem jednak oddział Czerniecowa zerwał uzgodniony wcześniej lokalny rozejm i został 3 lutego rozbity przez oddział Fiodora Podtiołkowa. Zwycięstwo to otworzyło grupie Jurija Sablina drogę na Nowoczerkask[7].

Grupa dowodzona przez Siwersa w pierwszych poważniejszych starciach z białymi pod Matwiejowym Kurganem poniosła 25 stycznia porażkę w starciu z mniej liczebnym, ale bardziej zdyscyplinowanym oddziałem Aleksandra Kutiepowa[10]. Dwa dni później jednak biali musieli wycofać część sił do Taganrogu, gdzie wybuchło powstanie robotnicze[10]. Popierający bolszewików robotnicy 2 lutego opanowali miasto, dzień później ponownie ruszyły w jego kierunku oddziały Siwersa, by dotrzeć do Taganrogu 8 lutego[11].

Nie chcąc dopuścić do całkowitego rozbicia tworzonych sił antybolszewickich, generałowie Korniłow i Aleksiejew postanowili opuścić Rostów i Nowoczerkask[11]. Z decyzją taką nie chciał się pogodzić Kaledin, który odmówił odejścia znad Donu i 12 maja popełnił samobójstwo[11]. Siły białych opuściły Rostów w uporządkowany sposób w nocy z 21 na 22 lutego, rozpoczynając pierwszy marsz kubański w kierunku Jekaterynodaru. 23 lutego Rostów zajął Siwers[12]. Kozackie oddziały z Nowoczerkaska nie zdołały postąpić tak samo, gdyż 25 lutego miasto zostało opanowane przez odtworzony miejscowy komitet rewolucyjno-wojskowy. Jedynie 1500 Kozaków pod dowództwem atamana Popowa bezładnie uciekło z miasta, udając się na Stepy Salskie. Natychmiast potem wkroczyły do niego oddziały Sablina[12].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b P. Kenez, Red Attack..., s. 64-65.
  2. a b A. Szyrokorad, Riewolucija i grażdanskaja wojna w Krymu, Wiecze, Moskwa 2017, ​ISBN 978-5-4444-1714-0​, s. 32.
  3. P. Kenez, Red Attack..., s. 65.
  4. P. Kenez, Red Attack..., s. 69.
  5. a b E. Mawdsley, Wojna domowa..., s. 38.
  6. a b E. Mawdsley, Wojna..., s. 39.
  7. a b c d e f P. Kenez, Red Attack..., s. 91.
  8. J. D. Smele, The "Russian"..., s. 54.
  9. P. Kenez, Red Attack..., s. 90-91.
  10. a b c P. Kenez, Red Attack..., s. 92.
  11. a b c P. Kenez, Red Attack..., s. 93.
  12. a b P. Kenez, Red Attack..., s. 95.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • P. Kenez, Red Attack, White Resistance: Civil War in South Russia 1918, New Academia Publishing, Washington DC, ISBN 09744493457.
  • Evan Mawdsley, Wojna domowa w Rosji 1917-1920, Monika Popławska (tłum.), Warszawa: Bellona, 2010, ISBN 978-83-11-11638-2, OCLC 750846354.
  • J. D. Smele, The "Russian" Civil Wars 1916-1926. Ten Years That Shook the World, Hurst&Company, London 2015, ​ISBN 978-1-84904-721-0​.