Operacja północnotaurydzka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Operacja północnotaurydzka
wojna domowa w Rosji
Ilustracja
Czerwoni przy zdobytym czołgu białych po bitwie pod Kachowką
Czas 6 czerwca-27 października 1920
Miejsce Północna Tauryda
Przyczyna próba wyjścia białych z Krymu
Wynik zwycięstwo czerwonych
Strony konfliktu
Imperium Rosyjskie Biali  Rosyjska FSRR
 Machnowcy
Dowódcy
Piotr Wrangel
Jakow Słaszczow
Aleksandr Kutiepow
Michaił Frunze
August Kork
Ijeronim Uborewicz
Nestor Machno
brak współrzędnych
Front południowy wojny domowej w Rosji

CharkówKijówKiszyniówBesarabiaZakaukazieBakuDonbas-Don1. KubańskiJekaterynodarMarsz StepowyJassy-Don • Krym (Krymska Republika LudowaAlmaSocjalistyczna Republika TaurydyOperacja krymska UNR) • 2. Kubański1. CarycynWoroneż-Poworino2. CarycynJekaterynosławKaukaz Płn.Ukraina ( CharkówCzernihówKijów) • 3. CarycynOdessa-MikołajówDonbasPowstanie HryhorjewaCharków4. CarycynOfensywa na MoskwęRajd MamontowaNiżyn-PołtawaKijówOdessaOfensywa sierpniowaOrzeł-KromyWoroneż-KastornojeCharkówKijówAstrachańChopior-DonPawłograd-JekaterynosławDonbasRostów-NowoczerkaskOdessaKaukaz Płn.Don-ManyczTichorieckaJegorłyckaKubań-NoworosyjskGroznyTuapseAzerbejdżanBandar-e AnzaliDesant UłagajaŁacha ObitocznaArmeniaTaurydaKachowkaTambówPerekop-CzongarGruzja

Operacja północnotaurydzka – działania wojenne białej Armii Rosyjskiej gen. Piotra Wrangla przeciwko Frontowi Południowemu Armii Czerwonej prowadzone w dniach 6 czerwca - 27 października 1920 r. Ich celem było powiększenie terytorium kontrolowanego przez wojska Wrangla, by zwiększyć szanse przetrwania, wyżywienia i wzmocnienia Armii Rosyjskiej. Wykorzystując osłabienie czerwonego Frontu Południowego z racji przerzucenia części sił na wojnę z Polską, biali odnieśli pewne sukcesy, zajmując część obszaru Taurydy Północnej z Melitopolem i Mariupolem. W ostatecznym jednak rozrachunku zostali zmuszeni do wycofania się na powrót na Krym, gdyż po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej, 28 października czerwoni przeszli do kontrofensywy.

Tło wydarzeń[edytuj | edytuj kod]

W toku kolejnych faz operacji północnokaukaskiej w lutym-marcu 1920 r. Armia Czerwona wyparła białe Siły Zbrojne Południa Rosji z Kaukazu Północnego i Kubania. W końcu marca 35 tys. białych żołnierzy na czele z dowódcą Sił Zbrojnych Południa Rosji gen. Antonem Denikinem na brytyjskich okrętach ewakuowała się z Noworosyjska na wciąż kontrolowany przez białych Krym[1]. 4 kwietnia 1920 r. nowym dowódcą Sił Zbrojnych Południa Rosji został gen. Piotr Wrangel, który zreorganizował je i 11 maja 1920 r. przemianował na Armię Rosyjską[2][3].

Zdając sobie sprawę z ogromnej przewagi czerwonych w wojnie domowej, Wrangel mimo wszystko postanowił jeszcze w kwietniu 1920 r. podjąć działania zaczepne, wykorzystując zaangażowanie Armii Czerwonej w wojnę z Polską[2] i fakt, że w związku z nim Front Południowy Armii Czerwonej został osłabiony. Do walki z Polską skierowano m.in. 1 Armię Konną[4], pozostawiając w składzie Frontu 6 i 13 Armię oraz 2 Armię Konną[5]. Wrangel przeprowadził na Krymie mobilizację mężczyzn z roczników 1900 i 1901; w ten sposób na początku czerwca 1920 r. miał pod swoimi rozkazami ok. 40 tys. żołnierzy[6].

Przebieg operacji[edytuj | edytuj kod]

Ofensywa białych[edytuj | edytuj kod]

Plan Wrangla zakładał wyjście z Krymu i opanowanie obszaru Taurydy Północnej, co ułatwiłoby wyżywienie białej armii i umocniłoby jej pozycje obronne[7]. 6 czerwca 1920 r. 2 korpus armijny pod dowództwem gen. Jakowa Słaszczowa wylądował pod Kiriłłowką na brzegu Morza Czarnego, na tyłach czerwonej 13 Armii. Równocześnie 1 korpus armijny dowodzony przez gen. Aleksandra Kutiepowa związał główne siły przeciwnika, przekraczając Przesmyk Perekopski, zaś korpus gen. Piotra Pisariewa, złożony głównie z Kozaków kubańskich, zaatakował czerwonych z kierunku Czongaru. Białym udało się osiągnąć efekt zaskoczenia i zmusić 13 Armię do odwrotu[7]. W ciągu kolejnych kilku dni oddziały gen. Pisariewa zdobyły Melitopol[7], zaś 1 korpus armijny dotarł do Aleksandrowska i zagroził Jekatierinosławiowi[8]. Biali wzięli do niewoli 8 tys. jeńców, zdobyli 30 dział i dwa pociągi pancerne[9]. Dowódca Armii Rosyjskiej zdecydował się jednak nie kontynuować dalszego marszu na północ, wiedząc, że 13 Armia nie została rozbita, a jego własne oddziały są nadal zbyt słabe. Wrangel miał nadzieję na dalszą rozbudowę swoich wojsk na zdobytym terytorium, dwa razy większym niż to, które kontrolowali biali na południu Rosji w momencie ewakuacji na Krym[7].

Pod koniec czerwca dowództwo 13 Armii skierowało przeciwko 1 korpusowi korpus kawalerii pod dowództwem Dmitrija Żłoby, stawiając przed nim zadanie odcięcia sił białych uczestniczących w operacji od Krymu. Bardzo złe dowodzenie Żłoby pozwoliło białym na odniesienie zdecydowanego zwycięstwa; w rejonie Wierchniego Tokmaku oraz niemieckich osad Lindenau i Heidelberg siły Żłoby zostały całkowicie rozbite[9]. W lipcu 1920 r. Wrangel zdecydował się jedynie skierować dwa niewielkie oddziały na północne wybrzeże Morza Azowskiego. Pierwsza, 1000-osobowa grupa wylądowała na wschód od Mariupola i na krótko zajęła stanicę Nikołajewską, zanim została rozbita przez czerwonych. Druga, 800-osobowa pod dowództwem pułkownika Nazarowa, zdołała pozyskać dalszych 700 ochotników i przez kilka tygodni prowadziła przeciwko bolszewikom działania partyzanckie, ostatecznie jednak ponosząc klęskę[10]. Tymczasem 7 sierpnia 1920 r. jednostki 13 Armii, dowodzonej przez Roberta Ejdemana, przeprawiły się przez Dniepr w rejonie wsi Bolsza Kachowka (ob. miasto Kachowka), by stworzyć przyczółek na lewym brzegu rzeki, powstrzymać spodziewane dalsze działania ofensywne białych, a następnie zmusić ich do odejścia na Krym[9].

Po zwycięstwie wojsk polskich w bitwie warszawskiej i odwrocie Armii Czerwonej z Polski sytuacja na Froncie Południowym całkowicie zmieniła się na niekorzyść białych. Rozbicie sił białych w północnej Taurydzie i na Krymie[11] stało się jednym z głównych, obok zawarcia traktatu pokojowego z Polską[12], celów bolszewickiego rządu. 19 sierpnia 1920 r. bolszewickie Politbiuro wskazało front walki z Wranglem za główne zagrożenie[13]. Tymczasem jeszcze w pierwszej połowie września 2 korpus armijny Słaszczowa zdołał przemieścić się wzdłuż północnego wybrzeża Morza Azowskiego i 15 września zdobył Mariupol[11].

27 września dowódcą Frontu Południowego został mianowany Michaił Frunze, który polecił również 1 Armii Konnej Siemiona Budionnego dołączyć do sił Frontu. Przybycia Budionnego na lewy brzeg Dniepru spodziewano się w połowie października 1920 r.[5] Bolszewicy zdołali ponadto ponownie porozumieć się z Nestorem Machną[14]. W tej sytuacji Wrangel nakazał podjęcie próby likwidacji przyczółka kachowskiego, zanim 1 Armia Konna włączy się do walk. Postanowił nie wycofywać się i nie przechodzić do obrony na samym tylko Krymie, by jego żołnierze nie zrozumieli, że sytuacja Armii Rosyjskiej była już w gruncie rzeczy beznadziejna i by nie wybuchła wśród nich panika[5]. 6 października grupa wojsk pod dowództwem gen. Daniiła Dracenki przekroczyła Dniepr pod Chortycą i na krótko zajęła Nikopol[8], jednak pierwszy efekt zaskoczenia został szybko stracony. Błędy popełnione przez Dracenkę w dowodzeniu doprowadziły ostatecznie do jego porażki i wymuszonego odwrotu na lewy brzeg Dniepru 13 października[5]. Następnego dnia klęską białych zakończył się szturm na przyczółek kachowski[15].

 Osobny artykuł: Bitwa pod Kachowką.

Kontrofensywa czerwonych[edytuj | edytuj kod]

Sytuacja w Północnej Taurydzie i na Krymie po kontrataku czerwonych, przed operacją perekopsko-czongarską

Przewaga czerwonego Frontu Południowego nad siłami Wrangla pod koniec października 1920 r. była ponad trzykrotna. Czerwoni posiadali ponad 133 tys. żołnierzy (99 tys. piechoty i 33 tys. kawalerii), biali - 35 tys. (ponad 23 tys. piechoty i blisko 12 tys. kawalerii)[16]. Mieli również zdecydowaną przewagę w liczbie karabinów maszynowych[16]. 28 października 1920 r. jednostki czerwonej 6 Armii pod dowództwem Augusta Korka oraz 1 Armii Konnej pod dowództwem Siemiona Budionnego zaatakowały białych z przyczółka kachowskiego i przerwały linie obronne białych[17]. 29 października 51 dywizja strzelecka dowodzona przez Wasilija Blüchera dotarła do Przesmyku Perekopskiego, uniemożliwiając białym odwrót na Krym tą drogą. 30 października jednostki 1 Armii Konnej opanowały stanicę Salkowo, co oznaczało, iż również przejście przez Czongar stało się dla żołnierzy Wrangla niemożliwe[17]. W pierwszych dniach listopada korpus konny gen. Iwana Barbowicza przeprowadził udany kontratak przeciwko 1 Armii Konnej, wyrzucając ją z Salkowa i Rożdiestwienskiego, dzięki czemu biali zdołali odejść na Krym. 3 listopada czerwoni ponownie zajęli Salkowo i Czongar, ale zostali odrzuceni od samego Krymu[17]. Na innych odcinkach frontu czerwoni nie odnieśli jednak podobnie szybkich sukcesów. Marsz 2 Armii Konnej pod dowództwem Filippa Mironowa został powstrzymany przez kawalerię Kozaków dońskich[17]. Podobnie 13 Armia, idąca od wschodu, natrafiła na poważniejszy opór 1 korpusu Kutiepowa[16] w rejonie Melitopola[17]. W rezultacie czerwonym nie udało się całkowicie rozbić zgrupowania białych ani otoczyć go w Taurydzie Północnej[17][16].

Wobec faktu, iż już pod koniec października w Północnej Taurydzie zaczęły się ostre mrozy, czerwoni nie mogli odkładać dalszych działań[18][17]. 7 listopada rozpoczął się szturm umocnień Krymu: operacja perekopsko-czongarska[18].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. P. Kenez, Red Advance..., s. 251-252.
  2. a b J.D. Smele: The „Russian”..., s. 166-168.
  3. P. Kenez, Red Advance..., s. 277.
  4. P. Kenez, Red Advance..., s. 265-266.
  5. a b c d P. Kenez, Red Advance..., s. 304.
  6. P. Kenez, Red Advance..., s. 265.
  7. a b c d P. Kenez, Red Advance..., s. 267.
  8. a b J. Smele, The "Russian"..., s. 169.
  9. a b c E. Mawdsley, Wojna..., s. 334.
  10. P. Kenez, Red Advance..., s. 298-299.
  11. a b J.D. Smele: The „Russian”..., s. 169.
  12. P. Kenez, Red Advance..., s. 302-303.
  13. E. Mawdsley, Wojna..., s. 330.
  14. J.D. Smele: The „Russian”..., s. 169.
  15. J. Bielasz, Оборона Каховского плацдарма, warspot.ru [dostęp 2020-02-10] (ros.).
  16. a b c d P. Kenez, Red Advance..., s. 306.
  17. a b c d e f g Северная Таврия, www.hrono.ru [dostęp 2020-03-26].
  18. a b J. Smele, The "Russian"..., s. 170.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • P. Kenez: Red Advance, White Defeat. Civil War in South Russia 1919–1920. Washington DC: New Academia Publishing, 2004. ​​ISBN 0-9744934-5-7​​.
  • E. Mawdsley: Wojna domowa w Rosji 1917–1920. Warszawa: Bellona, 2010. ​​ISBN 978-83-11-11638-2​​.
  • J.D. Smele: The „Russian” Civil Wars 1916–1926. Ten Years That Shook the World. London: Hurst&Company, 2015. ​​ISBN 978-1-84904-721-0​​.