Patricia Highsmith

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Patricia Highsmith
Claire Morgan
Ilustracja
Patricia Highsmith (1962)
Imię i nazwisko Mary Patricia Highsmith
Data i miejsce urodzenia 19 stycznia 1921
Fort Worth, Stany Zjednoczone
Data i miejsce śmierci 4 lutego 1995
Locarno, Szwajcaria
Narodowość amerykańska
Język angielski
Alma Mater Barnard College
Dziedzina sztuki powieść kryminalna, thriller psychologiczny, opowiadanie
Ważne dzieła
  • Znajomi z pociągu
  • cykl „Riplejada”
Faksymile
Odznaczenia
Oficer Orderu Sztuki i Literatury (Francja)
Patricia Highsmith (1988)

Mary Patricia Highsmith[1], z d. Plangman (ur. 19 stycznia 1921 w Fort Worth, zm. 4 lutego 1995 w Locarno) – amerykańska pisarka, autorka ponad dwudziestu powieści i kilkudziesięciu opowiadań, głównie thrillerów psychologicznych i kryminalnych[2]. Jej najbardziej znane książki to Znajomi z pociągu (Strangers on a Train, 1950) i Utalentowany pan Ripley (The Talented Mr. Ripley, 1955). Ponad 30 powieści pisarki zostało zekranizowanych[3].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodziła się w Fort Worth w Teksasie. Wraz z rodziną przeniosła się do Nowego Jorku, gdzie ukończyła filologię angielską na Barnard College[2] a także kurs dramatopisarstwa i pisania opowiadań[3]. Początkowo pracowała jako asystentka redaktora, pisała również komiksy. Trudno znosiła jednak restrykcje nakładane przez wydawców. Na krótko wyjechała do Meksyku, gdzie malowała i napisała swoją pierwszą powieść, której jednak nigdy nie wydała, uznając ją za niewystarczającą dobrą[4].

W 1945 ukazało się jej pierwsze dzieło, The Heroine, za którą otrzymała O. Henry Award. Powieść rozsławiła ją w amerykańskim środowisku literackim. Dzięki wsparciu Trumana Capote wyjechała w 1948 do słynnej komuny artystycznej Yaddo w Saratoga Springs[5]. Po dwóch latach ukończyła tam powieść Znajomi z pociągu (Strangers on a Train, 1950), którą w 1951 zekranizował Alfred Hitchcock pod tytułem Nieznajomi z pociągu[4]. Po sukcesie Znajomych... wyjechała do Europy, podróżując głównie po Francji i Szwajcarii[6].

W 1952 ukazała się powieść The Price of Salt znana później jako Carol, będąca romansem lesbijskim opartym w dużej mierze na wątkach autobiograficznych, co skłoniło pisarkę do opublikowania jej pod pseudonimem Claire Morgan[4]. Pod jej prawdziwym nazwiskiem opublikowano ją dopiero w 1990[3].

W 1955 wydano jedną z jej najpopularniejszych książek, Utalentowany pan Ripley. Duży sukces skłonił pisarkę do napisania kolejnych historii skupionych wokół tytułowego Toma Ripleya. Ostatecznie Highsmith napisała pięć powieści, które składają się na tzw. Riplejadę[7]. Zdobyła za nie dwie nominacje do Nagrody Edgara w 1951 i 1956 a kilka z nich zostało zekranizowanych, m.in.: W pełnym słońcu René Clémenta, 1960 i Utalentowany pan Ripley Anthony’ego Minghelli, 1999.

Highsmith spędziła ostatnie lata życia w Locarno, gdzie zmarła na nowotwór 4 lutego 1995. Swój majątek zapisała m.in. komunie Yaddo[4].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Motywy powtarzające się w prozie Highsmith to m.in. miłość, nienawiść, obsesja czy zazdrość[8]. W swoich dziełach skupiała się nie tyle na opisach zbrodni, co na psychologicznym podłożu jej sprawców i ich psychologii. Jej ulubioną książką z dzieciństwa był podręcznik doktora psychiatrii Karla Menningera(ang.), popularyzującego psychoanalizę Freuda. Dzięki niej zainteresowała się zburzeniami psychicznymi[9], które stanowiły dla niej inspirację już od pierwszych dzieł. Przykładowo w The Heroine główną bohaterką jest psychopatyczna guwernantka, która podpala dom pracodawcy, by następnie mieć perwersyjną przyjemność z ratowania jego dzieci. W Znajomych w pociągu przypadkowi spotkani mężczyźni wymieniają się pomysłami na popełnienie zbrodni doskonałej. Prawdopodobnie jej najbardziej znanym bohaterem jest Tom Ripley, oszust i morderca niezdolny do odczuwania wyrzutów sumienia. Czytelnicy mieli mimowolnie utożsamiać się z nim jako z głównym bohaterem, pomimo negatywnej oceny jego czynów[4].

W twórczości Highsmith, na którą składają się głównie powieści kryminalne, wyróżnia się The Price of Salt. Znany również pod nazwą Carol, ów romans lesbijski inspirowany jest przeżyciami autorki. Wyróżniał się na tle innych powieści o homoseksualnych związkach, przede wszystkim obalaniem stereotypów oraz zakończeniem historii happy endem[4].

Recepcja i ekranizacje[edytuj | edytuj kod]

Jej powieści spotykały się z pozytywnymi reakcjami krytyków, którzy podkreślali psychologiczną przenikliwość jej utworów, ich ironiczność i surowość[10], jak również elegancki i klarowny styl[4]. Biografka autorki, Joan Schenkar, określała ją mianem "kustoszki muzeum XX-wiecznych chorób amerykańskich", która w swoich historiach pokazywała "mroczną stronę american dream"[3]. Według angielskiego pisarza Grahama Greene, pisarka:

Stworzyła specyficzny świat – klaustrofobiczny i irracjonalny – w którym nieodmiennie towarzyszy nam uczucie osobistego zagrożenia[4].

W Polsce kilkanaście jej książek wydała oficyna Noir sur Blanc[11].

Wiele z powieści Highsmith doczekało się ekranizacji. Do sławniejszych należą m.in. Nieznajomi z pociągu Alfreda Hitchcocka, W pełnym słońcu René Clémenta, Utalentowany pan Ripley Anthony’ego Minghelli oraz Carol Todda Haynesa. W postacie Highsmith wcielali się znani aktorzy, np. Toma Ripleya grali Alain Delon (1960) i Matt Damon (1999), zaś w 2015 w tytułową rolę Carol wcieliła się Cate Blanchett. Sama pisarka nie przykładała dużej roli do filmowych adaptacji. W wywiadzie z 1988 roku stwierdziła:

Nie chcę znać reżyserów. Nie chcę być blisko nich. Nie mam zamiaru wtrącać się w ich pracę i nie chciałabym, żeby oni wtrącali się w moją[4].

 Z tym tematem związana jest kategoria: Filmowe adaptacje utworów Patricii Highsmith.

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Pisarka od wczesnej młodości prowadziła pamiętniki, dzięki czemu zachowało się wiele prywatnych szczegółów z jej życia i poglądów na różne kwestie. Jej matka Mary była graficzką[3]. Biologiczny ojciec Highsmith próbował namówić ją do aborcji, ostatecznie opuścił ją kilka dni przed narodzinami pisarki. Wychowywana była przez ojczyma, artystę Stanleya Highsmith'a. Jego związek z matką pisarki nie należał jednak do szczęśliwych a sama Highsmith traktowała go raczej jako "intruza".

Pisarka zmagała się z niską samooceną a jako nastolatka cierpiała na anoreksję[4]. Całe życie doświadczała epizodów depresyjnych, walczyła z alkoholizmem[12]. Cierpiała także na anemię i chorobę Bürgera[9]. Przez znajomych określana była często jako osoba trudna w obyciu, niemal mizantropka[13]. Sama Highsmith twierdziła, że od towarzystwa ludzi woli zwierzęta, szczególnie ślimaki. Miała je nawet zabierać na przyjęcia w torbie wypełnionej sałatą[3].

Poglądy[edytuj | edytuj kod]

Highsmith była ateistką[14]. Swoje poglądy oceniała jako liberalne obyczajowo, politycznie zaś opowiadała się za socjaldemokracją[15]. Wspierała autonomię Palestyny. Pomimo tego, że wśród jej przyjaciół, partnerów i partnerek było wiele osób pochodzenia żydowskiego, (np. Arthur Koestler) w wielu swoich wypowiedziach była jawnie antysemicka[16].

Seksualność i związki[edytuj | edytuj kod]

Była osobą biseksualną[17][18]. Pociąg do osób tej samej płci czuła już w okresie dojrzewania, za to fizyczny kontakt z mężczyznami nie interesował jej wówczas wcale, co było źródłem konfliktów z jej matką. Pisarka uważała, że sama ma męski mózg i utożsamiała się ze swoimi męskimi bohaterami[3]. Highsmith nigdy nie wyszła za mąż, jednak angażowała się w liczne związki, zarówno z mężczyznami jak i kobietami. W 1949 pozostawała w bliskiej relacji z powieściopisarzem Markiem Brandelem, który oświadczał jej się, bezskutecznie, przez wiele lat. Podczas trwania ich związku Highsmith udała się nawet na sześciomiesięczną terapię konwersyjną[4]. By za nią zapłacić, zatrudniła się w domu towarowym Bloomingdale, gdzie spotkanie z jedną z klientek stało się później inspiracją do napisania jej lesbijskiego romansu The Price of Salt. Jedna z kochanek pisarki, graficzka Mary Ronin, była z kolei inspiracją do powieści "Słodka choroba" opowiadającej o szaleństwie z miłości[3]. W latach 1959-1961 Highsmith była partnerką pisarki Marijane Meaker, która ich związek opisała w swoim pamiętniku Highsmith: A Romance of the 1950s.

Publikacje[edytuj | edytuj kod]

Powieści[edytuj | edytuj kod]

  • Strangers on a Train (1950) – wyd. pol. Znajomi z pociągu, IskryKlub Srebrnego Klucza 1978
  • The Price of Salt lub Carol (1952) – wyd. oryg. pod ps. Claire Morgan, wyd. pol. Patricia Highsmith, Carol, SAWW 1994
  • The Blunderer (1954) – wyd. pol. Niedołęga, Noir sur Blanc 2009
  • Deep Water (1957)
  • A Game for the Living (1958)
  • This Sweet Sickness (1960) – wyd. pol. Słodka choroba, Noir sur Blanc 2003
  • The Cry of the Owl (1962) – wyd. pol. Krzyk sowy, Noir sur Blanc 2003
  • The Two Faces of January (1964)
  • The Glass Cell (1964)
  • A Suspension of Mercy lub The Story-Teller (1965)
  • Those Who Walk Away (1967)
  • The Tremor of Forgery (1969) – wyd. pol. Drżąca ręka fałszerza, Noir sur Blanc 2004
  • A Dog's Ransom (1972)
  • Edith's Diary (1977)
  • People Who Knock on the Door (1983)
  • Found in the Street (1987)
  • Small g: a Summer Idyll (1995)

Cykl „Riplejada”[edytuj | edytuj kod]

  • The Talented Mr. Ripley (1955) – wyd. pol. Utalentowany pan Ripley, Noir sur Blanc 2004
  • Ripley Under Ground (1970) – wyd. pol. Ripley pod ziemią, Noir sur Blanc 2005
  • Ripley's Game (1974) – wyd. pol. Gra Ripleya, tłum. Michał Kłobukowski, Noir sur Blanc 2008
  • The Boy Who Followed Ripley (1980) – wyd. pol. Uczeń Ripleya, Noir sur Blanc 2010
  • Ripley Under Water (1991) – wyd. pol. Ripley pod wodą, Noir sur Blanc 2011

Zbiory opowiadań[edytuj | edytuj kod]

  • Eleven lub The Snail-Watcher and Other Stories (1970)
  • Little Tales of Misogyny (1974) – wyd. pol. Siedemnaście miłych pań, Noir sur Blanc 2009
  • The Animal Lover's Book of Beastly Murder (1975) – wyd. pol. Księga zemsty dla miłośników zwierząt, Noir sur Blanc 2008
  • Slowly, Slowly in the Wind (1979)
  • The Black House (1981)
  • Mermaids on the Golf Course (1985)
  • Tales of Natural and Unnatural Catastrophes (1987)
  • Nothing That Meets the Eye: The Uncollected Stories (2002) – wyd. pośmiertne

Antologie[edytuj | edytuj kod]

  • Patricia Highsmith: Selected Novels and Short Stories (2010) – wyd. pośmiertne

Inne publikacje[edytuj | edytuj kod]

  • Plotting and Writing Suspense Fiction (1966)
  • Miranda the Panda Is on the Veranda (1958) – książka z obrazkami dla dzieci, napisana wspólnie z Doris Sanders

Nagrody[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Pisarka nosiła nazwisko swojego ojczyma, drugiego męża matki – Stanleya Highsmitha.
  2. a b Patricia Highsmith, Lubimyczytać.pl [dostęp 2021-02-27].
  3. a b c d e f g h Katarzyna Wajda, Patricia Highsmith. Mistrzyni psychothrillera, historii pozbawionych morału i czarnego humoru, Zwierciadlo.pl, 14 sierpnia 2020 [dostęp 2021-02-27] (pol.).
  4. a b c d e f g h i j k Patricia Highsmith: piękno tkwi w szaleństwie, Onet Kultura, 19 stycznia 2021 [dostęp 2021-02-27] (pol.).
  5. Patricia Highsmith, Yaddo and America - Saratoga Living, web.archive.org, 25 marca 2017 [dostęp 2021-02-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-03-25].
  6. Oficyna Literacka Noir sur Blanc, www.noir.pl [dostęp 2021-02-27].
  7. "Utalentowany" Thomas Ripley - Portal Kryminalny, www.portalkryminalny.pl [dostęp 2021-03-01].
  8. Katarzyna Wajda, Patricia Highsmith: Seks z mężczyzną - żadna przyjemność, www.wysokieobcasy.pl, 3 listopada 2011 [dostęp 2021-02-27].
  9. a b Internet Archive, The talented Miss Highsmith : the secret life and serious art of Patricia Highsmith, New York : St. Martin's Press, 2009, ISBN 978-0-312-30375-4 [dostęp 2021-02-27].
  10. Highsmith Patricia - Portal Kryminalny, www.portalkryminalny.pl [dostęp 2021-02-27] (ang.).
  11. Oficyna Literacka Noir sur Blanc. [dostęp 2011-11-12].
  12. Internet Archive, Beautiful Shadow, Bloomsbury USA, 15 lipca 2003, ISBN 978-1-58234-198-9 [dostęp 2021-02-27].
  13. Review: A Life of Patricia Highsmith by Andrew Wilson, the Guardian, 12 lipca 2003 [dostęp 2021-02-27] (ang.).
  14. A Point of View: Tom Ripley and the meaning of evil, „BBC News”, 17 maja 2013 [dostęp 2021-02-27] (ang.).
  15. Obituary: Patricia Highsmith, The Independent, 22 października 2011 [dostęp 2021-02-27] (ang.).
  16. Patricia Highsmith: the ‘Jew-hater’ who took Jewish women as lovers, the Guardian, 17 stycznia 2021 [dostęp 2021-02-27] (ang.).
  17. Anjuli Raza Kolb, Interpretations: The Metonymyville Horror (Put a Ring on it), „3 Quarks Daily”, March 3, 2009 (ang.) [dostęp 2009-09-28]
  18. Patricia Highsmith w bazie Notable Names Database (ang.)
  19. Edgars Database, Search the Edgars Database, theedgars.com [dostęp 2021-02-27].
  20. The 50 Greatest Crime Writers, No 1: Patricia Highsmith - Times Online, web.archive.org, 5 września 2008 [dostęp 2021-02-27] [zarchiwizowane z adresu 2008-09-05].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Andrew Wilsson, Beautiful Shadow. A life of Patricia Highsmith, 2004
  • Joan Schenkar, The Talented Miss Highsmith: The Secret Life and Serious Art of Patricia Highsmith, 2009

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]