Alfabet arabski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Pismo arabskie)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Alfabet arabski

Alfabet arabskipismo, będące abdżadem, używane do zapisu języka arabskiego, a także innych języków. Powstało z nabatejskiej odmiany pisma aramejskiego. Rozpowszechnione w krajach muzułmańskich.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze zabytki pochodzą z IV wieku n.e. (inskrypcje z Rammu i An-Namara). Istnieje wiele odmian pisma arabskiego. Do najważniejszych należą pismo kwadratowe (kufickie) i okrągłe (naschi).

Początkowo pismo arabskie istniało w dwóch formach, pisma monumentalnego służącego do zapisu Koranu (maszk) i pisma kancelaryjnego. W X wieku wezyr abbasydzki Ibn Mukla (886–940) opracował proporcje pisma arabskiego kancelaryjnego oparte na proporcjach koła i kwadratu wytyczanych trzcinką i cyrklem (naschi).

Z naschi rozwinęły się odmiany pisma o okrągłych kształtach:

  • suls – używany głównie w kancelariach, charakteryzujący się mocnym wydłużeniem liter; w okresie panowania dynastii Safawidów w Iranie w inskrypcjach zdobiących budowle sakralne;
  • muhakkak – zbliżony do suls, częstszy w zachodniej części świata muzułmańskiego;
  • rihani;
  • ruka.

Pismo monumentalne maszk przekształciło się w VIII wieku za sprawą kaligrafów z Kufy w odmianę o kwadratowym zarysie (pismo kufickie, dukt kufi). Stosowane było do zapisu tekstów religijnych, jako motyw dekoracyjny było obecne w architekturze, na naczyniach i tkaninach. W Maghrebie stosowana była odmiana pisma, wywodząca się z form kwadratowych (pismo maghrebskie). W Iranie powstało m.in. pismo talik („zwisające”), którego od XII wieku używano w poezji i ceramice. Pod koniec XIV wieku kaligraf i miniaturzysta Ali z Tabrizu wprowadził modyfikacje, tworząc nasta'liq, które rozpowszechniły się w Turcji i Indiach. Na początku XVI wieku w Turcji powstało pismo diwani (kancelaryjne), a w XVII wieku szekaste („łamane”), charakteryzuje się mocnym ściśnięciem liter przy jednoczesnym zaznaczeniu ich łuków, przez co pismo to jest czytelne tylko dla wyjątkowo wprawnego czytelnika.

Zasady zapisu[edytuj | edytuj kod]

Pismo zapisywane jest z prawa na lewo. Ma 18 podstawowych znaków, które po uzupełnieniu jedną, dwiema lub trzema kropkami tworzą 28 liter oznaczających spółgłoski oraz samogłoski długie i dyftongi. Samogłoski krótkie są w piśmie arabskim pomijane, dlatego jest ono klasyfikowane jako abdżad. Czasami stosuje się jednak na ich oznaczenie dodatkowe znaki samogłoskowe (w arabskich elementarzach i w Koranie).

Litery mogą mieć różne formy w zależności od pozycji w wyrazie (początkowej, środkowej, końcowej albo izolowanej).

Dekoracyjne zapisywanie wersów Koranu doprowadziło w ciągu ponad 1400 lat do powstania wielu szkół kaligrafii. W świecie arabskim kaligrafia uznawana jest za jedną z najwyższych form sztuki. Ma szczególne znaczenie, ponieważ przekazuje treść Koranu – świętej księgi islamu.

Litery arabskie oraz transkrypcja i transliteracja[edytuj | edytuj kod]

Litery arabskie wraz z transliteracją ISO oraz transkrypcją polską i IPA
Litera arabska Transkrypcja / transliteracja
postać izolowana postać końcowa postać środkowa postać początkowa transkrypcja polska transliteracja ISO transkrypcja IPA
ا ـا a ā [aː], [ʔ]
ب ـب ـبـ بـ b b [b]
ت ـت ـتـ تـ t t [t]
ث ـث ـثـ ثـ s [θ]
ج ـج ـجـ جـ ǧ []
ح ـح ـحـ حـ h [ħ]
خ ـخ ـخـ خـ ch [x]
د ـد d d [d]
ذ ـذ z [ð]
ر ـر r r [r]
ز ـز z z [z]
س ـس ـسـ سـ s s [s]
ش ـش ـشـ شـ sz š [ʃ]
ص ـص ـصـ صـ s [sˁ]
ض ـض ـضـ ضـ d [dˁ]
ط ـط ـطـ طـ t [tˁ]
ظ ـظ ـظـ ظـ z [ðˁ]
ع ـع ـعـ عـ (-) ' [ʕ]
غ ـغ ـغـ غـ gh [ɣ], [ɡ] w wielu zapożyczeniach
ف ـف ـفـ فـ f f [f]
ق ـق ـقـ قـ k q [q]
ك ـك ـكـ كـ k k [k]
ل ـل ـلـ لـ l l [l]
م ـم ـمـ مـ m m [m]
ن ـن ـنـ نـ n n [n]
ه ـه ـهـ هـ h h [h]
و ـو w, u w, ū [w]
ي ـي ـيـ يـ j, i j, ī [j]
ة ـة (-), t (-), t [a], [at]
ى ـى a à [aː]

Uwaga: Litery ا‬, د‬, ذ‬, ر‬, ز‬, و‬, ة‬ i ى‬ nie są łączone w piśmie z literami występującymi po nich, nie posiadają więc formy środkowej i początkowej.


Cyfry arabskie[edytuj | edytuj kod]

W piśmie arabskim używa się dwóch rodzajów cyfr: standardowych arabskich oraz tak zwanych wschodnioarabskich, używanych w Iranie (obok tych arabskich), Pakistanie oraz Indiach.

Porównanie cyfr stosowanych w Europie
z arabskimi i wschodnioarabskimi
Cyfry arabskie w Europie Standardowe
cyfry arabskie
Cyfry
wschodnioarabskie
0 ‏٠‎ ‏۰‎
1 ‏١‎ ‏۱‎
2 ‏٢‎ ‏۲‎
3 ‏٣‎ ‏۳‎
4 ‏٤‎ ‏۴‎
5 ‏٥‎ ‏۵‎
6 ‏٦‎ ‏۶‎
7 ‏٧‎ ‏۷‎
8 ‏٨‎ ‏۸‎
9 ‏٩‎ ‏۹‎

Dodatkowe znaki[edytuj | edytuj kod]

Hamza[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Hamza.

Hamza nie jest zazwyczaj uznawana za literę, mimo że służy do zapisu spółgłoski, jaką jest zwarcie krtaniowe: ‏ؤ‎, ‏ئ‎, ‏إ‎, ‏أ‎, ‏ﺀ‎

Znaki samogłoskowe[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Harakat.

Na oznaczenie samogłosek oraz końcówek deklinacyjnych istnieją w piśmie arabskim dodatkowe, zwykle nieużywane znaki. Poniżej znajduje się tabela, uwzględniające niektóre z nich:

Znaki samogłoskowe wraz z nazwą, znaczeniem i przykładami
znak przykład transkrypcja przykładu nazwa znaczenie
‏َ ‎ ‏بَ‎ ba fatha krótkie a
‏ِ ‎ ‏بِ‎ bi kasra krótkie i
‏ُُ ‎ ‏بُ‎ bu damma krótkie u
‏َ ‎ ‏بَا‎ fatha + alif długie ā
‏ِ ‎ ‏بِي‎ kasra + j długie ī
‏ُ ‎ ‏بُو‎ damma + wāw długie ū
‏ْ ‎ ‏بَيْ‎ baj sukun brak samogłoski
‏ّ ‎ ‏بَبَّ‎ babba szadda wydłużenie danej spółgłoski
‏ٌ , ُُ‎  ‏بٌ‎ bun nunacja; końcówka -un I przypadek imienia w stanie nieokreślonym (podwojona damma)
‏ٍ ‎ ‏بٍ‎ bin nunacja; końcówka -in II przypadek (podwójna kasra)
‏ً ‎ ‏بَةً‎ batan nunacja; końcówka -an III przypadek (podwójna fatha)
‏اً‎ ‏بًا‎ ban III przypadek (podwójna fatha), z dodawaną na ogół literą alif

Ligatury[edytuj | edytuj kod]

W alfabecie arabskim istnieją również ligatury. Ligatura powstająca z połączenia liter lām i ’alif (tzn. lā) jest obligatoryjna, inne (np. ‏ﷲ‎ dla Allah) można zastępować ciągiem liter.

  • ‏ﻻ‎ – lā jedna z partykuł przeczących; także samodzielna jako nie (odpowiedź na pytanie ogólne)
  • ‏ﻼ‎ – lā połączenie lā wewnątrz wyrazu

W innych językach[edytuj | edytuj kod]

Pisma arabskiego używa się także do zapisu innych języków w regionach zdominowanych przez islam, m.in. perskiego, urdu, kurdyjskiego, paszto, ujgurskiego, malajskiego, suahili (obok pisma łacińskiego), a do roku 1929 zapisywano nim także język turecki.

W przeszłości pismo to służyło także do zapisu języków muzułmańskich narodów Kaukazu i Azji Środkowej, np. czeczeńskiego i uzbeckiego, do lat 30. XX wieku, kiedy to Rosjanie wprowadzili tam cyrylicę w celu osłabienia wpływów islamu. Również do zapisu języka polskiego czy języka białoruskiego przez Tatarów oraz języka bośniackiego (tzw. arabica).

W niektórych językach, np. perskim czy kurdyjskim używa się czterech dodatkowych liter na oznaczenie dźwięków obcych językowi arabskiemu:

Dodatkowe litery
w innych językach
głoska litera nazwa
[p] ‏پ‎ pe
[t͡ʃ] (č) ‏چ‎ če
[ʒ] (ż) ‏ژ‎ że
[ɡ] ‏گ‎ gaf

W języku paszto obok liter arabskich i perskich używane są litery modyfikowane przez dodanie małego kółeczka (zwanego ‏پندك‎ pandak), oznaczające spółgłoski szczytowe: ‏ټ‎ [ʈ], ‏ډ‎ [ɖ], ‏ړ‎ [ɺ̢], ‏ڼ‎ [ɳ]. Istnieją też litery będące wariantami liter arabskich z mniejszą lub większą liczbą kropek: ‏څ‎ [ʦ], ‏ځ‎ [ʣ], ‏ښ‎ [ʂ], ‏ږ‎ [ʐ], ‏ې‎ [e] i ‏ئ‎ [-əj].

W sztuce[edytuj | edytuj kod]

W krajach muzułmańskich powszechna była sztuka kaligrafii, pismo było także elementem zdobniczym w architekturze.