Poezja konkretna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Siergiej Michajłowicz Trietiakow, tytuł: Wachlarz, 1913
Wasilij Kamienski wiersz ferro-konkretystyczny Konstantynopol z tomu "Tango z krowami", 1914
Pierre Garnier wiersz spacjalistyczny tytuł: Pick bou, 1966 (przykład wkładu w narodzinyny międzynarodowego ruchu konkretystów)
Okładka książki Eugena Gomringera,"Konkrete Poesie", 1972
Stanisław Dródż, tytuł: Między, 1977
Witold Szwedkowski, poemat konkretny, 01, 2018 (w opracowaniu typograficznym Bartka Smoczyńskiego)
Ewa Partum, Poezja aktywna: Tadeusz Peiper, Bezokoliczniki, Infinitives, 2009, fot. Zofia Waligóra
Joan Brossa Wiersz wizualny przechodzący przez trzy fazy obok Horta Velodrome i Labiryntu w Barcelonie (Katalonia), 1984. Na pierwszym planie etap trzeci Zniszczenie.

Poezja konkretna (ang. concrete poetry, fr. poesie concrete, niem. konkrete Dichtung, konkrete Poesie, ros. konkretnaja poezija) – kierunek artystyczny łączący elementy poezji i sztuk wizualnych. Układ typograficzny jest tu tak samo ważny jak znaczenie słów, rym i rytm w tradycyjnej poezji. Poematy w postaci kompozycji wizualnych zbudowanych z układów liter i znaków typograficznych nie muszą być podporządkowane żadnym związkom semantycznym czy syntaktycznym. Poezja konkretna wyraźnie odcina się od odniesień do świata pozaliterackiego i jest asemantyczna. Jej treścią są zestawy liter, znaków diakrytycznych, cyfr czy nagranych dźwięków. Znaczenia implikowane przez tego typu poezję powstają w obrębie samego tekstu i istnieją jedynie w tym zamkniętym układzie.

Terminologia[edytuj | edytuj kod]

Pojęcie poezja konkretna nawiązuje wprost do terminu wprowadzonego przez Theo van Doesburga w manifeście z roku 1930 – Sztuka konkretna[1]. Termin, który pierwotnie opierał się na na teoriach Bauhausu i grupy De Stijl i odnosił się do architektury, rzemiosł i sztuk wizualnych, zaadoptowali pisarze i artyści, których narzędziem pracy był język i znaki pisane[2]. Przed przyjęciem spójnego dla całego ruch terminu opisu dzieł konkretyści używali różnych pojęć, takich jak m.in.: „słowo-przedmioty” (bracia Haroldo i Augusto de Campos), „konstelacja słów” (Eugen Gomringer), „pojęciokształty” (Stanisław Dróżdż). Stały się one później „autorskimi” opisami ich własnej twórczości.

Eugen Gomringer wprowadził też do praktyki i teorii poezji konkretnej pojęcie konstelacji. Termin zaczerpnięty został od Stéphane Mallarmégo, a Gomringer użył go dla zatytułowania swojego pierwszego tomu poematów konkretnych[3]. W jego wierszach słowa zamiast w wersy układają się w bardziej zróżnicowane związki. Ich odczytywanie jest tylko częściowo linearne. Rozpisane na płaszczyźnie i uporządkowane geometrycznie objawiają sens dopiero, kiedy zobaczy się utwór jako całościowy obraz – znaki i stosunki przestrzenne pomiędzy nimi. Zasada konstelacji stała się najczęściej stosowaną w poezji konkretnej regułą organizacji tekstu[4].

Narodziny i rozwój[edytuj | edytuj kod]

Samo zjawisko gry autora między treścią a formą wiersza nie było zjawiskiem nowym. Od starożytności powstawały kaligramy, wiersze labiryntowe, wiersze w układzie "słońc", piramid i innych figur znaczących. W drugiej połowie XIX wieku zainteresowanie relacją treści i formy wzrosło, przypominając o wielowiekowej tradycji wierszy wizualnych i możliwościach wyjścia poza tradycyjny porządek wersów.

Eksperymenty w zakresie równania wagi zapisu typograficznego i przekazywanych treści oraz programowej dekonstrukcji tradycyjnego wiersza pojawiają się w twórczości futurystów - Christian Morgenstern Nocna pieśń ryb (1905); Siergiej Michajłowicz Trietiakow[5], Wachlarz, (1913) Wasilij Kamienski wiersz ferro-konkretystyczny Konstantynopol z tomu "Tango z krowami" (1914), Tytus Czyżewski Mechaniczny ogród (1920), Man Ray[6] Wiersz bez tytułu (lub Paris may 1924), (1924).

Jako spójny kierunek w sztuce, poezja konkretna powstała jednak dopiero w latach 50. XX wieku. Zjawisko to zaistniało równolegle w Szwajcarii (Eugen Gomringer) i w Brazylii (członkowie grupy „Noihandres”: Décio Pignatarim oraz bracia de Campos). Członkowie grupy twierdzili, że ich twórczość zainspirowali Ezra Pound, James Joyce, EE Cummings i Siergiej Eisenstein[7].

W roku 1953 Őyvind Fahlström napisał Hätila ragulpr på fåtskliaben[8], manifest poezji konkretnej[9] opublikowany rok później w Szwecji. W 1956 r. miała miejsce międzynarodowa wystawa poezji konkretnej w São Paulo. Po wystawie ruch zaczął obejmować swym zasięgiem kolejne kraje. W Europie silnym ośrodkiem poezji konkretnej były kraje niemieckojęzyczne, a w Europie Wschodniej Czechosłowacja (m. in. Bohumila Grögerová, Václav Havel, Jiři Kolař, Ládislav Novak, Eduard Ovčáček, Jiři Valoch), następnie Polska (m.in. Stanisław Dróżdż, Marian Grześczak, Marianna Bocian, Leszek Szaruga)[10], a w późniejszym czasie również Węgry (m.in András Petőcz, Márton Koppány).

W roku 1968 manifest Fahlströma został przetłumaczony na język angielski i opublikowany przez Mary Ellen Solt w jej antologii Concrete Poetry. A world view[11]. Zbiór autorstwa Solt nie był jednak pierwszą antologią twórczości konkretystów. Rok wcześniej, w 1967 ukazała się w Nowym Jorku antologia dzieł 77 artystów, zredagowana przez Emmetta Williamsa[12]. Wydawcą był Dick Higgins, założyciel wydawnictwa Something Else Press i współtwórca Fluxusu. Artyści, którzy znaleźli się w antologii Williamsa to głównie twórcy z Ameryki, Europy Zachodniej i Japonii. Obecność kilku autorów czechosłowackich i brak autorów polskich jest odzwierciedleniem działania Fluxusu w Bloku Wschodnim - pierwszy koncert Fluxusu w Pradze miał miejsce w roku 1966, w Polsce pierwszym wydarzeniem był Festiwal Fluxusu w Poznaniu w roku 1977[13]. Polska poezja konkretna rozwijała się zatem poza bezpośrednim wpływem głównego nurtu.

Poezja konkretna w Polsce[edytuj | edytuj kod]

W Polsce pierwszą publikacją nawiązującą do poezji konkretnej był artykuł pt. "Partum!!!" (nieznanych z imienia autorów: J.Fos i M. Jaworski) z 14 numeru pisma studenckiego "itd" z roku 1961[14]. Artykuł odnosił się do Andrzeja Partuma, a nie jego żony Ewy Partum, którą jako artystkę poezji konkretnej odbiorcy poznali dopiero w następnej dekadzie.

Pierwszym miejscem publicznej prezentacji twórczości konkretystów był Teatr Kalambur w roku 1967[15]. Należy przy tym zaznaczyć, że w Polsce nie posługiwano się wówczas jeszcze terminem poezja konkretna. Niektóre utwory tłumaczono znanymi już pojęciem kaligramu czy futuryzmu w poezji, co nie oddawało pełni awangardowości nowego zjawiska. Dla opisania go używano zwrotów poezja wizualna, kompozycje literowe czy pojęciokształty, z których ostatni, wymyślony przez Dróżdża, stał się wyróżnikiem jego stylu twórczości.

Początkowy odbiór poezji konkretnej w Polsce spotykał się z niezrozumieniem i brakiem przychylności. Nawet ze strony części środowiska kultury. Datowany na 1969 debiut poetycki Stanisława Dróżdża "Pozasłowne śródsłów międzysłowia", który zawierał się utwory poetyckie pochodzące z lat 1962-1969, został odrzucony przez wydawcę[16]. W tamtym okresie Dróżdż tworzył lapidarne, kilkuzdaniowe sentencje określane poezją gnomiczną. Zawarta w tych wierszach powściągliwość ekspresji oraz minimalizm form były zapowiedzą literackich zainteresowań poety tworzącym się w Polsce nurtem poezji konkretnej.

Sam Stanisław Dróżdż[17] tak określał tę dziedzinę sztuki:

...poezja konkretna polega na wyizolowaniu, zautonomizowaniu słowa. Wyizolowaniu go z kontekstu językowego, wyizolowaniu go także z kontekstu rzeczywistości pozajęzykowej, żeby słowo jak gdyby samo w sobie i dla siebie znaczyło. W poezji konkretnej forma jest zdeterminowana treścią, a treść formą. Poezja tradycyjna opisuje obraz. Poezja konkretna pisze obrazem.

W roku 1973, w trzecim numerze miesięcznika Poezja, sześćdziesięcioletni wówczas Zbigniew Bieńkowski napisał:

...Głównym pragnieniem i naczelną tęsknotą młodej poezji jest awangardowość jako taka. Awangarda i awangardowość stały się chorobą naszego czasu. Generacja poprzedzająca dzisiejszych młodych nie znała tej choroby. (...) Niczego więc nie doradzam młodej poezji. Jeśli lubi chorować na awangardę, niechże sobie choruje zdrowo. Tylko niech ma świadomość tej swojej choroby i nie skarży się na dolegliwości, które kocha.

Zastrzeżenia do nowego nurtu poezji, że jest zjawiskiem krótkotrwałym przez swoje nastawienie do szokowania i odrzucania poezjotwórczej roli zdania okazały się nieuzasadnione. Nurt rozwijał się i coraz więcej artystów plastyków i literatów tworzyło poezję konkretną. W początku lat siedemdziesiątych Ewa Partum włączyła do swoich działań twórczość z obszaru metapoezji, poezji wizualnej i poezji konkretnej[18]. Aktywność poetycka Partum polegała na rozsypywaniu pojedynczych, wyciętych z papieru liter w pozaartystycznej przestrzeni: w przejściu podziemnym, na zboczu góry, w morzu. Gest artystki prowadził do dekonstrukcji języka, którego gramatyka, syntaktyka i semantyka narzucają wypowiedzi artystycznej określone ramy. Jej poematy kreował przypadek, nadający wypowiedzi bardziej otwarty i procesualny charakter. Nie był to jednak przejaw sztuki autonomicznej. Krój używanych przez artystkę liter znany był z dekoracji używanych przy świętach państwowych. Natomiast konfrontacja z kojarzonymi z kobiecością żywiołami (woda, wiatr, który roznosi litery) sugerowała mierzenie się z tkwiącymi w języku patriarchalnymi schematami. Poem by Ewa[19] z jednej strony uważany jest za klasyczną pracę polskiego konceptualizmu i poezji wizualnej, z drugiej zaś stanowi ważny punkt odniesienia dla współczesnej sztuki feministycznej. Specyficzny dla Partum sposób dekonstrukcji języka przyjął z czasem nazwę poezji aktywnej[20]. Artystka uprawia go do dziś[21].

W roku 1978 we Wrocławiu nakładem Akademickiego Ośrodka Teatralnego "Kalambur" wydana została pierwsza w Polsce antologia poezji konkretnej pod tytułem "Poezja konkretna". Autorem wyboru tekstów oraz dokumentacji był Stanisław Dróżdż. Antologia zawiera dzieła poezji konkretnej 22 polskich autorów (z lat 1963-1978), 317 pozycji bibliograficznych (z lat 1961-1977) i opis 66 wystaw (z lat 1961-1977). Kilka osób z tamtego środowiska (Bocian, Dróżdż, Szaruga) bywa nazywane "Grupą wrocławską", a ich dzieła znajdują się w Muzeum Sztuki Współczesnej w Krakowie[22]. Nie jest to jednak pełny opis wrocławskiego środowiska osób tworzących poezję konkretną. W roku 2016 zrealizowano projekt Wejście od podwórza[23] w którym przypomniano postać dwojga innych wrocławskich artystów Bogusława Michnika i Barbary Kozłowskiej, uważanej za jedną z najważniejszych postaci wrocławskiej awangardy[24][25][26].

W roku 1993 nakładem Wydawnictwa Naukowego PWN została wydana książka autorstwa Maryli Hopfinger "W laboratorium sztuki XX wieku. O roli słowa i obrazu" dokumentująca rozwój dwudziestowiecznej poezji wizualnej oraz narodziny i rozwój poezji konkretnej.

Neokonkretyzm[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza dekada XXI wieku przyniosła wzrost zainteresowania poezją konkretną. W roku 2003, w jubileuszowej, pięćdziesiątej edycji najstarszego i najważniejszego festiwalu sztuki współczesnej na świecie, Biennale w Wenecji, Polskę reprezentował projekt "ALEA IACTA EST" / "KOŚCI ZOSTAŁY RZUCONE" autorstwa Stanisława Dróżdża[27].

W roku 2015 ukazała nowa antologia poezji konkretnej dedykowana dziełom powstałym po roku 2000. Wyboru i redakcji dokonali poeci: Victoria Bean i Chris McCaben, a wstępem opatrzył Kenneth Goldsmith. Autorzy dopatrują się w dostępności technologii cyfrowych, rozwoju technik druku i zjawiska "selfpublishingu" czynników, które po pięćdziesięciu latach od narodzin poezji konkretnej pobudziły tytułowy ruch The New Concrete[28]. Na 240 stronach przybliżona jest twórczość ponad dziewięćdziesięciu artystów, plastyków i poetów pracujących na styku sztuki wizualnej i literatury[29].

Cyfrowa poezja konkretna[30] została opisana w Słowniku gatunków literatury cyfrowej tworzonym przez Korporację Ha!Art. Autorka hasła, literaturoznawczyni, Urszula Pawlicka, wskazując zasadnicze różnice wyodrębniła cyfrową poezję konkretną od cyfrowej poezji wizualnej[31].

Twórcy poezji konkretnej (wybór)[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Którędy po sztukę - odc. 38, Theo van Doesburg, VOD Tvp.pl [dostęp 2019-11-25] (pol.).
  2. Zofia, Rzeczywistość jest tekstem - Magazyn O.pl, O.pl Polski Portal Kultury [dostęp 2019-11-25] (pol.).
  3. m, Die Konstellationen by Eugen Gomringer on Alan Wofsy Fine Arts, Alan Wofsy Fine Arts [dostęp 2019-11-25] (ang.).
  4. Rozmowa z Eugenem Gomringerem, lodz.wyborcza.pl [dostęp 2019-11-25].
  5. Trietjakow Siergiej Michajłowicz - Zapytaj.onet.pl -, zapytaj.onet.pl [dostęp 2019-11-25] (pol.).
  6. READING THE REDACTED, Amodern [dostęp 2019-11-25] (ang.).
  7. Word hoards: masterpieces of concrete poetry – in pictures. www.theguardian.com. [dostęp 2019-11-25].
  8. HÄTILA RAGULPR PÅ FÅTSKLIABEN. www.fahlstrom.com. [dostęp 2019-11-13].
  9. Cyfrowa poezja konkretna. korporacja ha!art. [dostęp 2019-11-12].
  10. Poezja konkretna - definicja, cechy, przykłady. eszkola.pl. [dostęp 2019-11-13].
  11. Mary Ellen Solt. www.monoskop.org. [dostęp 2019-11-25].
  12. An Anthology of Concrete Poetry by Emmett Williams (Ed.) | Ti Pi Tin [dostęp 2019-11-25] (ang.).
  13. FLUXUS EAST. FLUXUS W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ, Culture.pl [dostęp 2019-11-25] (ang.).
  14. Stanisław Dróżdż, Poezja Konkretna str. 74, 1978.
  15. "Odprysk poezji. Stanisław Dróżdż mówi" | obieg.pl, archiwum-obieg.u-jazdowski.pl [dostęp 2019-11-25].
  16. "Pozasłowne śródsłów międzysłowia" Stanisław Dróżdż. Wrocławski Dom Literatury. [dostęp 2019-11-13].
  17. Stanisław Dróżdż w serwisie Culture.pl
  18. Ewa Partum | Życie i twórczość | Artysta, Culture.pl [dostęp 2019-11-25] (ang.).
  19. Ewa Partum - Poezja aktywna. Poemat Ewy - Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, artmuseum.pl [dostęp 2019-11-25] (pol.).
  20. Ewa Partum - Active Poetry. Poem by Ewa - Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, artmuseum.pl [dostęp 2019-11-25] (pol.).
  21. Ewa Partum - Poezja aktywna - Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, artmuseum.pl [dostęp 2019-11-25] (pol.).
  22. Concrete poetry - Czy wiesz, że - Wirtualne Muzea Małopolski, muzea.malopolska.pl [dostęp 2019-11-25].
  23. Agnieszka Kołodyńska, Wejście od podwórza: Art’n’Scroll na ulicach Wrocławia, www.wroclaw.pl [dostęp 2019-11-25] (pol.).
  24. Barbara Kozłowska, ŚWIATŁO - MROK, Rekonfiguracja pracy z 1976 roku - 100 lat awangardy w Polsce, rokawangardy.pl [dostęp 2019-11-25].
  25. Znana i nieznana. Rozmowa o Barbarze Kozłowskiej, SZUM, 31 lipca 2016 [dostęp 2019-11-25] (pol.).
  26. Barbara Kozłowska. Zapomniana gwiazda wrocławskiej awangardy, PolskieRadio.pl [dostęp 2019-11-25].
  27. Poezja konkretna Stanisław Dróżdża. matematyka.wroc.pl. [dostęp 2019-11-13].
  28. The New Concrete, www.goodreads.com [dostęp 2019-11-25].
  29. The New Concrete, Cornerhouse Publications [dostęp 2019-11-25] (ang.).
  30. Cyfrowa poezja konkretna - Korporacja Ha!art, www.ha.art.pl [dostęp 2019-11-25].
  31. Cyfrowa poezja wizualna - Korporacja Ha!art, www.ha.art.pl [dostęp 2019-11-25].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Barbara Baworowska (red.) Czeska i słowacka poezja konkretna (katalog wystawy), Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wroclaw 1976, ISBN: BRAK
  • Tytus Czyżewski, Wiersze i utwory teatralne, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2009, ISBN 978-83-7453-949-4
  • Małgorzata Dawidek Gryglicka, Odpryski poezji. Stanisław Dróżdż mówi, Korporacja Ha!Art - Narodowe Centrum Kultury, Kraków - Warszawa 2012, ISBN 978-83-61407-14-0
  • M. Dawidek Gryglicka (red.) TEKS-TURA. Wokół nowych form tekstu literackiego i tekstu jako dzieła sztuki, praca zbiorowa, Korporacja Ha!Art, Kraków 2005, ISBN 83-89911-32-9
  • Jacques Donguy, Poezja eksperymentalna Epoka cyfrowa (1953–2007), słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2013, ISBN 978-83-745-3109-2
  • Stanisław Dróżdż, Poezja konkretna, Socjalistyczny Związek Studentów Polskich, Akademicki Ośrodek Teatralney "Kalambur", Wrocław 1978,
  • Maryla Hopfinger, W laboratorium sztuki XX wieku - o roli słowa i obrazu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993, ISBN 83-01-11208-5
  • Aleksandra Kremer, Przypadki poezji konkretnej. Studa pięciu książek, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2015, ISBN 978-83-61757-66-5
  • Pior Rypson, Piramidy * słońca * labirynty. Poezja wizualna w Polsce od XVI do XVIII wieku, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2002, ISBN 9788388973291
  • Piotr Rypson, Obraz słowa. Historia poezji wizualnej, Akademia Ruchu, Warszawa 1989, ISBN: BRAK
  • Tadeusz Sławek, Między literami, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1989, ISBN 83-7023-053-9
  • Agnieszka Smaga, Formizm w poezji Tytusa Czyżewskiego, Wydawnictwo UKSW, Warszawa 2010, ISBN 978-83-7072-656-0
  • Beata Śniecikowska, Słowo-Obraz-Dźwięk, Universitas, Kraków 2005, ISBN 83-242-0428-8