Pomoc Żołnierzowi

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Peżetki w kuchni polowej w czasie powstania warszawskiego
Produkcja plakatów w czasie powstania przy ul. Wilczej. Drugi od prawej plakat na ścianie to plakat Pomocy Żołnierzowi

Pomoc Żołnierzowi (PŻ) – organizacja kobieca powstała w marcu 1942 roku początkowo jako referat, a później samodzielny podwydział w strukturze Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej AK, ściśle współpracująca z Wojskową Służbą Kobiet. Celem tej organizacji była opieka nad żołnierzami AK. Jej członkinie zwane były potocznie „peżetkami”[1].

Komórki PŻ powstały również w innych obwodach AK, poza Warszawą.

Zadania PŻ[edytuj | edytuj kod]

Okres 1943–1944[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z „Wytycznymi organizacyjnymi akcji Pomocy Żołnierzowi” z 17 marca 1943 roku ogłoszonymi przez komendanta głównego AK gen. Stefana Roweckiego, do zadań referatów PŻ należało:

  1. „organizowanie i szkolenie kadry instruktorskiej PŻ,
  2. przygotowanie planów przyszłej działalności,
  3. pomoc własnym oddziałom partyzanckim,
  4. organizowanie szerszej współpracy społeczeństwa w dziedzinie pomocy żołnierzowi ma być dopiero w chwili wybuchu powstania lub bezpośrednio przed tym, jeżeli zostanie wydane w tym kierunku zarządzenie”[2].

W tym samym dokumencie zostały sformułowane zadania PŻ na okres Powstania i Organizacji Sił Zbrojnych:

  1. „prowadzenie żołnierskich gospód frontowych, dworcowych, garnizonowych i dla poborowych,
  2. planowanie i kierowanie akcją pomocy pośredniej, prowadzonej przez czynniki społeczne (np. dary dla żołnierzy),
  3. opieka nad żołnierzem rannym i chorym (rozrywki, odwiedziny, pisanie listów),
  4. współudział w wykonywanej przez czynniki państwowe i społeczne opiece i pomocy dla inwalidów i rodzin żołnierzy (zwłaszcza sierot).”[2]

W planowanych przez podwydział działaniach decydującą rolę miały odegrać komitety i koła PŻ, dla których ustalono następujące zadania:

  1. „ujęcie we wspólną ramę poczynań społeczeństwa mających na celu dobro żołnierza,
  2. inspirowanie i popularyzacja pomocy żołnierzowi wśród najszerszych warstw społeczeństwa”[2].

Podwydziałem kierowała mjr Hanna Łukaszewicz „Ludwika” (od momentu jego powołania aż do marca 1945 roku[2]). Podwydział podzielono na 4 referaty:

  • Referat Organizacyjny – kierowany przez zastępczynię komendantki kpt. Marię Roerichową „Inę”
  • Referat Propagandowo–szkoleniowy (lub ds. planowania i szkolenia[2]) – kierowany przez zastępczynię komendantki kpt. Hannę Wentlandtową „Zofkę”,
  • Referat Gospodarczy (lub ds. gospodarczo-zaopatrzeniowych[2]) – kierowany przez zastępczynie komendantki: kpt. Helenę Pleszczyńską „Elżbietę” i Wandę Kacprzakową „Celinę”
  • Referat Pomocy Społecznej.

Podstawową działalności „peżetek” miała być organizacja i prowadzenie gospód żołnierskich i domów żołnierza. W „Wytycznych organizacyjnych pracy w domach i gospodach żołnierskich” zadania te ujęto tak:

„Zadaniem gospód żołnierskich jest:

  1. organizować i tak wypełniać wolne chwile żołnierza, aby wypoczynek znalazł i rozrywkę, a jednocześnie wywierać wpływ na kształtowanie jego nastrojów,
  2. o ile warunki na to pozwolą, rozwijać i rozszerzać jego wykształcenie oraz podnosić jego poziom kulturalny,
  3. w miarę możliwości wydawać pożywienie, urozmaicające lub dopełniające normalną strawę żołnierza (napojów alkoholowych wydawać ani spożywać w gospodach nie wolno),
  4. prowadzić sklepiki żołnierskie, zaopatrzone w najniezbędniejsze dla żołnierza artykuły,
  5. spełniać rolę łącznika między społeczeństwem a wojskiem,
  6. wypełniać inne zadania mogące powstać w warunkach wojennych (np. niesienie doraźnej pomocy sanitarnej, ratunkowej i higienicznej itp.)”[2].

W czasie powstania warszawskiego[edytuj | edytuj kod]

Podczas powstania warszawskiego organizacja liczyła około dwustu osób, głównie kobiet. Zorganizowały one ponad 30 gospód, które zapewniały powstańcom wyżywienie, opiekę nad rannymi, pranie i naprawę odzieży, oraz dawały możliwość wypoczynku: w prowadzonych przez nie gospodach można było posłuchać radia, poczytać książki i prasę powstańczą, pośpiewać. Organizowano w nich koncerty i kominki, ale też odprawiano msze święte[1]. Peżetki dbały o morale, nosiły żywność również na barykady. Obsadę każdej z gospód stanowiło od sześciu do dziewięciu „peżetek” (dzieliły się one na instruktorki i ochotniczki). W lokalach znajdowały się odbiorniki radiowe, patefony z licznymi płytami i egzemplarze aktualnej prasy powstańczej, szachy i warcaby. Miejsca te były dla żołnierzy schodzących z pierwszej linii enklawami spokoju i normalnego życia[3]. W gospodach występowali również znani artyści przedwojennych scen warszawskich[4]: Mira Zimińska-Sygietyńska, Mieczysław Fogg, Jan Ekier, Irena Dubiska, Leon Schiller, Danuta Szaflarska, Tadeusz Fijewski[2] i inni.

W czasie powstania poległo około pięćdziesięciu „peżetek”[1]. Wiele z tych, które przeżyły, po wypędzeniu z Warszawy poszło ochotniczo z powstańcami do stalagów i oflagów, aby tam im pomagać[2].

Po powstaniu[edytuj | edytuj kod]

Rozkazem z 7 grudnia 1944 roku komendant AK gen. Leopold Okulicki podniósł rangę PŻ do poziomu wydziału BIP KG AK, nadając mu nowe zadania:

  • „prowadzenie w oddziałach leśnych, szpitalach oraz wobec chorych i rannych w szpitalach oraz poza szpitalami, wobec żołnierzy urlopowanych i inwalidów wojennych pracy wychowawczo-oświatowej,
  • pomoc w podniesieniu warunków kulturalnych, zdrowotnych i wyżywieniowych żołnierzy znajdujących się w szczególnie trudnych warunkach (np. oddziały leśne, chorzy poza szpitalami, urlopowani itp.) przez dopełnienie ich zaopatrzenia,
  • utrzymanie łączności pomiędzy społeczeństwem a żołnierzem walczącym, rannym lub niezdolnym do służby”[2].

W marcu 1945 roku komendantka PŻ mjr Hanna Łukaszewicz została aresztowana przez NKWD. Jej dalsze losy nie są znane[2].

Lokalizacje niektórych gospód w czasie powstania warszawskiego[edytuj | edytuj kod]

Kuchnia powstańcza przy ul. Moniuszki

Niektóre „Peżetki”[edytuj | edytuj kod]

  • mjr Hanna Łukaszewicz „Ludwika” – kierowniczka podwydziału
  • Aleksandra Mianowska „Kama”, „Krysta” – komendantka komórki PŻ w Krakowie[9]
  • Stefania Skwarczyńska „Maria” i „Jarema” – komendantka komórki PŻ we Lwowie
  • kpt. Helena Pleszczyńska „Elżbieta” – zastępczyni komendantki, kierująca referatem gospodarczym[2]
  • Wanda Kacprzakowa „Celina” – zastępczyni komendantki, kierująca referatem gospodarczym[2]
  • kpt. Maria Roerichowa „Ina” – zastępczyni komendantki, kierująca referatem organizacyjnym[2]
  • kpt. Hanna Wentlandtowa „Zofka” – zastępczyni komendantki, kierująca referatem propagandowo-szkoleniowym[4][2]
  • Wanda Prażmowska-Ivánka „Teresa” – referentka aprowizacji gospód żołnierskich
  • Anna Fiszerowa „Ewa” – odpowiedzialna za sprawy artystyczno-oświatowe
  • Janina Bobowska-Puczyńska „Isia” – odpowiedzialna za łączność i sekretariat
  • Stefania Zacharzewska „Małgorzata” – sekretariat szefostwa podwydziału
  • Dyoniza Wyszyńska „Bronisława” – działania przygotowawcze do walki zbrojnej[2]
  • Krystyna Kielan
  • Hanna Regulska „Ofka”[8]
  • ppor. Irena Straszewska „Janka”
  • por. Janina Świerzyńska „Ela”
  • Michalina Wieszeniewska „Czesława”, „Ciocia Antosia”, „Antosia”
  • obsada gospody nr 10 przy ul. Smulikowskiego[2]: Janina Chrzan–Sikorska „Janeczka” (komendantka), Anastazja Brodziakowa „Lina” (zastępczyni)[8] oraz instruktorki: Halina Szczepańska–Szyderska „Inez” i Barbara Kruczyńska–Ankowicz „Wita”
  • NN „Scarlet”[7].


Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Zgrupowania powstańcze. [dostęp 2014-08-05].
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Agnieszka Cubała. W gospodzie u peżetek. „Kombatant. Biuletyn Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych”. 6–7 (246–247, s. 5–17, 2011. ISSN 08678952. 
  3. 27. Kawiarnia. [dostęp 2014-08-05].
  4. a b c Tomasz Urzykowski: Gwiazdy pod ostrzałem. wyborcza.pl, 2014-07-28. [dostęp 2014-08-05].
  5. Niezwykła galeria z Powstania. 2014-08-01. [dostęp 2014-08-05].
  6. Jerzy S. Majewski. Krucza – ulica z długą, niezwykłą historią (w wersji drukowanej: Mówię wiersz, kołysze się podłoga). , 2014-08-08. Gazeta Wyborcza. [dostęp 2014-08-09]. 
  7. a b Janusz Hamerliński: Powstańcze relacje świadków. Wspomnienia Janusza Hamerlińskiego - żołnierza batalionu AK „Kiliński”. Na Poczcie Głównej. [dostęp 2014-08-05].
  8. a b c d Tomasz Urzykowski: Zupka plujka z wkładką z psa. Co jeszcze jedli powstańcy?. gazeta.pl, 2014-08-02. [dostęp 2014-08-05].
  9. Archiwum ofiar terroru nazistowskiego i komunistycznego w Krakowie: 1939–1956: Aleksandra Mianowska. [dostęp 2014-08-05].