Poprawność językowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Poprawność językowa – koncepcja powstała na gruncie preskryptywnego podejścia do języka, które – w przeciwieństwie do podejścia deskryptywnego – nakazuje oceniać środki językowe pod względem ich dopuszczalności normatywnej[1]. Poprawność stanowi własność każdego tekstu językowego, zarówno mówionego, jak i pisanego[2].

Za poprawne uznaje się zwykle środki językowe cieszące się wysokim poważaniem wśród wykształconych warstw społeczeństwa, czyli z zasady te elementy, które wchodzą w skład przyjętego języka standardowego. Własność tę rozumie się również jako zgodność tekstu z obowiązującą kodyfikacją normy językowej[1].

Pierwszym polskim słownikiem poprawnościowym, wydanym w tradycji normatywistycznej, był Słownik ortoepiczny (1937) Stanisława Szobera (od 1948 jako Słownik poprawnej polszczyzny)[3].

Kryteria oceny[edytuj | edytuj kod]

Andrzej Markowski wyróżnia następujące kryteria poprawności językowej[2]:

  • kryterium wystarczalności – poprawne są te elementy, które zaspokajają nowe potrzeby nominatywne lub ekspresywne;
  • kryterium ekonomiczności – poprawne są te elementy, które pozwalają na klarowny przekaz, niewymagający zbytecznego wysiłku ze strony nadawcy i odbiorcy tekstu;
  • kryterium funkcjonalności – za poprawne uznaje się środki, które w efektywny sposób komunikują zamierzoną treść;
  • kryterium uzualne (rozpowszechnienia) – za poprawne uznaje się elementy, które są w powszechnym obiegu wśród użytkowników języka;
  • kryterium autorytetu kulturalnego – poprawne są te elementy językowe i takie sformułowania, które znajdują oparcie w powszechnej praktyce inteligencji;
  • kryterium estetyczne – poprawne są te teksty językowe, które wyróżniają się walorami estetycznymi.

Rodzaje[edytuj | edytuj kod]

W skład poprawności językowej wchodzą[2]:

  • poprawność wymowy – obejmuje m.in. odpowiednie akcentowanie wyrazów, prawidłowe artykułowanie głosek, połączeń głoskowych i międzywyrazowych;
  • poprawność fleksyjna – obejmuje m.in. dobór właściwych form językowych, odpowiednie przyporządkowywanie wzorców odmiany i tematów wyrazowych;
  • poprawność składniowa – obejmuje m.in. odpowiedni wybór formy wyrazu rządzonego i prawidłowy wybór form wyrazowych w związku zgody, stosowanie odpowiedniego szyku wyrazów;
  • poprawność słowotwórcza – obejmuje m.in. wybór prawidłowych modeli słowotwórczych i stosowanie zmian tematycznych we właściwym zakresie;
  • poprawność leksykalno-semantyczna – obejmuje m.in. właściwe rozumienie słów i sprawne posługiwanie się wyrazami wieloznacznymi;
  • poprawność frazeologiczna – stosowanie przyjętych form frazeologizmów i przestrzeganie ich normatywnego znaczenia.

Kwestie poprawności ortograficznej i interpunkcyjnej wykraczają poza zakres ściśle rozumianej poprawności językowej[2].

Poprawność językowa a językoznawstwo[edytuj | edytuj kod]

Pojęcie poprawności językowej znajduje ograniczoną akceptację w językoznawstwie akademickim – w zachodnich pracach lingwistycznych spotyka się je zwykle w kontekście krytyki preskryptywnych postaw językowych[4]. Wśród zachodnich językoznawców przeważa zdanie, że układanie zasad poprawnościowych wykracza poza ramy językoznawstwa jako nauki, które powinno – w ich mniemaniu – zajmować się czysto opisowym ujmowaniem języka, pozbawionym subiektywnych aspektów wartościujących. Wyrażają oni zwykle opinię, że koncepcja poprawności nie znajduje uzasadnienia w faktach naukowych lub przynajmniej zakładają, że nie ma ona zastosowania w odniesieniu do rodzimych użytkowników języka[5][6].

Odmienna sytuacja panuje natomiast w krajach byłego bloku wschodniego, gdzie zaangażowanie w działalność normatywistyczną wykazują także środowiska językoznawcze[7], kultywujące tradycję Praskiego Koła Lingwistycznego. Loreta Vaicekauskienė pisze o tym stowarzyszeniu, że „było prawdopodobnie jedyną szkołą, która podjęła próbę włączenia udoskonalania języka i regulacji jego rozwoju w zakres praktyki naukowej”[8].

Brytyjski językoznawca John Lyons uznaje, że pojęcie poprawności językowej może dotyczyć mowy native speakerów; zaznacza jednak, że oceny poprawnościowe są z natury formułowane względem jakiegoś punktu odniesienia, zatem nie należy ich rozumieć w sensie absolutnym[9]. Pojmowanie poprawności językowej jako bezwzględnego odwołania do standardu uważane jest przez socjolingwistów za charakterystyczny składnik ideologii języka standardowego[10][11]. James Milroy stwierdza, że tak rozumiana poprawność stanowi konwencję społeczną, nie zaś koncepcję dającą się uzasadnić wiedzą lingwistyczną[12].

Przy wzięciu pod uwagę czynników socjolingwistycznych faktycznie funkcjonujące formy języka można rozróżniać w kategorii fortunności stylistyczno-kontekstowej (podyktowanej konwenansem społecznym)[4][13]. Na przykład w sytuacjach oficjalnych za najbardziej stosowne może uchodzić operowanie kodem komunikacyjnym zgodnym z przyjętym standardem literackim (ze względu na przypisywaną mu neutralność stylistyczną i jego szeroką akceptację społeczną)[13].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Nebeská 2017 ↓.
  2. a b c d Markowski 2010 ↓.
  3. Stanisław Szober, Słownik poprawnej polszczyzny, Warszawa: Spółdzielnia Wydawnicza „Wiedza”; Wydawnictwo M. Arcta w Warszawie, 1948, iv.
  4. a b Crystal 2008 ↓, s. 118.
  5. Peter Trudgill, Sociolinguistics and Linguistic Value Judgements: Correctness, Adequacy and Aesthetics, Universität Duisburg-Essen, 1976, s. 5 (ang.).
  6. James Milroy, Lesley Milroy, Authority in Language: Investigating Standard English, wyd. 3, Routledge, 2002, s. 6, ISBN 978-1-134-68757-2 (ang.).
  7. Miklós Kontra, Language contact in East-Central Europe, „Multilingua”, 19, Mouton Publishers, 2000, s. 193 (ang.).
  8. Loreta Vaicekauskienė, Lithuanian Language Ideology: A History of Ideas, Power and Standardisation [dostęp 2019-03-22] (ang.).
  9. John Lyons, Language and Linguistics, Cambridge University Press, 1981, s. 52–54, ISBN 978-0-521-29775-2 (ang.).
  10. Ulrike Vogl, Standard language ideology and the history of Romance-Germanic encounters [w:] Catharina Peersman, Gijsbert Rutten, Rik Vosters (red.), Past, Present and Future of a Language Border: Germanic-Romance Encounters in the Low Countries, Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 2015, s. 110–112, ISBN 978-1-61451-583-8 (ang.).
  11. Mate Kapović, Language, Ideology and Politics in Croatia, „Slavia centralis”, IV/2, 2011, s. 46–48 (ang.).
  12. Milroy 2007 ↓, s. 134–135.
  13. a b Suzanne Eggins, Introduction to Systemic Functional Linguistics: 2nd Edition, A&C Black, 2004, s. 138–140, ISBN 0-8264-5787-8 (ang.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]