Powiat szydłowiecki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Powiat szydłowiecki
powiat
Ilustracja
Starostwo Powiatowe w Szydłowcu
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
TERYT 1.14.21.30.00.0
Siedziba Szydłowiec
Starosta Włodzimierz Górlicki
Powierzchnia (2004) 452,22 km²
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności

40 163[1]
• gęstość 88,9 os./km²
Urbanizacja 30,15%
Nr kierunkowy 48 617
Kod pocztowy (2004) 26-500 – 26-510
Tablice rejestracyjne WSZ
Adres urzędu:
pl. Marii Konopnickiej 7
26-500 Szydłowiec
Szczegółowy podział administracyjny
Plan powiatu szydłowieckiego
Liczba gmin miejsko-wiejskich 1
Liczba gmin wiejskich 4
Położenie na mapie województwa
Położenie na mapie województwa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Powiat szydłowiecki
Powiat szydłowiecki
51°14′N 20°51′E/51,233333 20,850000
Strona internetowa
Portal Portal Polska

Powiat szydłowieckipolski powiat znajdujący się w województwie mazowieckim, reaktywowany w 1999 w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Szydłowiec.

Od północy graniczy z powiatem przysuskim i radomskim, od wschodu ze starachowickim, od zachodu z koneckim, a od południa ze skarżyskim. Południową, zachodnią i częściowo wschodnią granicę powiatu szydłowieckiego stanowi granica województwa mazowieckiego ze świętokrzyskim.

Gospodarkę tworzy głównie rolnictwo, następnie przemysł i handel. Liczne chronione tereny leśne na południu powiatu są znaczącym atutem, podobnie zabytki architektury i techniki, które czynią turystykę elementem gospodarki, szczególnie w gminie Szydłowiec i Chlewiska.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

W skład powiatu wchodzą:

Gmina Liczba ludności (2006)[2] Powierzchnia
POL Szydłowiec COA.svg Szydłowiec
(w tym miasto)
19 390
(62,3%)
138,15 km²
(15,8%)
POL gmina Chlewiska COA.svg Chlewiska 6244
124,2 km²
POL gmina Jastrząb COA.svg Jastrząb 5059
54,79 km²
POL gmina mirow COA.PNG  Mirów 3805 53,05 km²
POL gmina Oronsko COA.svg Orońsko 5723 81,91 km²
Razem 40 204 452,22 km²

W obrębie powiatu znajduje się jedno miasto i 99 miejscowości wiejskich, w 86 sołectwach.[potrzebny przypis]

Zmiany terytorialne[edytuj | edytuj kod]

Geografia[edytuj | edytuj kod]

P. s. położony jest na granicy różnych regionów (fizycznogeograficznych, adm., hist.) co przyczynia się do różnorodności naturalnej i kulturowej. Obszar pow. jest ściśle związany z regionem świętokrzyskim i Radomiem co powoduje pewną odmienność od mazowieckiej cz. woj.[potrzebny przypis]

Powiat leży w przeważającej części na Przedgórzu Iłżeckim, płd.-wsch. części powiatu zajmuje Garb Gielniowski. Obie te jednostki wchodzą w skład Wyżyny Kieleckiej, która jest częścią Wyżyny Małopolskiej. Niewielkie północne skrawki w gmimie Orońsko pokrywa Równina Radomska, część Wzniesień Południowomazowieckich, Nizin Środkowopolskich.

Historycznie oraz kulturowo terytorium powiatu znajduje się w Małopolsce, w ziemi sandomierskiej. Czasami potocznie powiat szydłowiecki nazywa się ziemią szydłowiecką leżącą na Mazowszu, co jednak nie jest prawdą, gdyż nazwy jednostek podziału administracyjnego zwykle nie odzwierciedlają etnograficznego podziału na regiony.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Przechodząca przez powiat granica regionów powoduje duże zróżnicowanie wysokościowe terenu. Garb Gielniowski to pas wzniesień zbudowanych z piaskowców, które licznie występują w ok. Szydłowca. Najwyższe wzniesienia przekraczają 300 m n.p.m., m.in. Altana – 408 m n.p.m., która jest najwyższym wzniesieniem w woj. mazowieckim[3], Cymbra – 378 oraz Skłobska G. – 347.

Przedgórze Iłżeckie to liczne grzbiety zbudowane ze skał wapienno-marglistych, w których rozwijają się zjawiska krasowe, widoczne niekiedy na powierzchni w postaci lejów i zapadlisk. Rów. Radomska to gł. obszar rolniczy, słabo porośnięty lasami. Na terytorium pow. przeważają tereny lekko faliste.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Powiat szydłowiecki położony jest w strefie umiarkowanej, kontynentalnej. Średnia temp. powietrza w styczniu waha się od -4 do –3 °C. zaś w lipcu najczęściej odnotowywaną miarą jest 18 °C. Średnia temp. roczna w pow. wynosi około 7 °C.

W pow. można dostrzec przejściowość klimatu Polski pomiędzy wpływem oceanu i kontynentu. P. s. leży w strefie klimatycznej, gdzie dominują czynniki kontynentalne. Toteż roczna średnia opadów atmosferycznych w pow. waha się między 500 a 400 mm wody. Dość zapuszczona w głąb Polski strefa wpływu klimatu morskiego wpływa na p. s. długim okresem wegetacyjnym roślin, od około 200 do 210 dni.[potrzebny przypis]

Hydrologia[edytuj | edytuj kod]

Terytorium p. s. znajduje się w dorzeczu Wisły. Średnia zasobność wód podziemnych, wykorzystywana jest w rolnictwie i przemyśle. Większość obszaru leży w zlewni rz. Radomki. Gł. oś hydrograficzną pow. stanowi rz. Szabasówka z dopływami: Korzeniówką, Jabłonicą i Oronką. Swoje źródła mają na terenie pow.: Oleśnica, Iłżanka i Kamienna.

Największe zbiorniki wodne to zalewy w Koszorowie, Szydłowcu, Chlewiskach, Jastrzębiu i Aleksandrowie. Inne mniejsze to m.in. stawy w Łaziskach, Orłowie, Mirowie St., Orońsku, Szydłowcu oraz fosa w Parku Radziwiłłowskim.

Geologia[edytuj | edytuj kod]

P. s. pod względem geologicznym zbudowany jest gł. z osadów mezozoicznych okresu jurajskiego oraz utworów trzeciorzędowych. Występują tu liczne surowce mineralne takie jak: ruda żelaza, wapień, margiel, piaskowiec, gliny ogniotrwałe i ceramiczne oraz żwiry i piaski.

Na terenie p. s. dominują gleby średniej i słabej jakości, klas V i VI bielicowe na podłożu kamiennym, piaszczystym i gliniastym. W pow. występują także na niewielkich obszarach gleb brunatnych i rędzin mieszanych.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Liczba ludności (dane z 30 czerwca 2005):

  Ogółem Kobiety Mężczyźni
  osób % osób % osób %
Ogółem 40 204 100 20 367 50,66 19 837 49,34
Miasto 12 118 30,14 6140 15,27 5978 14,87
Wieś 28 086 69,86 14 227 35,39 13 859 34,47
  • Piramida wieku mieszkańców powiatu szydłowieckiego w 2014 roku[1].


Piramida wieku powiat szydlowiecki.png

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze formalne związki miasta z najbliższą okolicą zaczynają się już w 1553 roku, kiedy to Mikołaj Radziwiłł utworzył hrabstwo szydłowieckie. Powiat szydłowiecki istniał w latach 1809–1866 i obejmował dobra rządowe samsonowskie, suchedniowskie i bodzentyńskie, a więc poważną część Staropolskiego Zagłębia Przemysłowego. W kilka lat później Szydłowiec stał się siedzibą nadleśnictwa oraz dyrekcji obwodu górniczego. W 1802 roku, po śmierci Macieja Radziwiłła dobra Szydłowieckie przeszły w drodze licytacji w ręce księżnej Anny Sapieżyny, która z kolei w 1828 roku odsprzedała dobra Szydłowieckie skarbowi Królestwa Polskiego.

Powiat szydłowiecki reaktywowano 1 października 1954 roku w województwie kieleckim, jako jeden z pierwszych powiatów utworzonych tuż po wprowadzeniu gromad w miejsce dotychczasowych gmin (29 września 1954) jako podstawowych jednostek administracyjnych PRL. Na powiat szydłowiecki złożyły się 1 miasto i 22 gromad, które wyłączono z dwóch powiatów w województwie kieleckim (w praktyce gromady te należały do tych powiatów przez zaledwie dwa dni)[4]:

1 stycznia 1956 roku gromady Kowala i Młodocin (Większy) powróciły do powiatu radomskiego[5] (gromadę Młodocin zlikwidowano 31 grudnia 1961 roku[6]). 1 stycznia 1959 roku zniesiono gromadę Barak a jej obszar włączono do gromady Śmiłów[7]. 31 grudnia 1959 roku zniesiono gromady Rogów (włączono do gromad Mirów i Gąsawy Rządowe), Wola Lipieniecka (włączono do gromad Wałsnów i Jastrząb) i Zdziechów (włączono do gromad Śmiłów i Wysoka)[8].

31 grudnia 1961 roku siedzibę gromady Chronów przeniesiono z Chronowa-Kolonii do Łazisk a siedzibę gromady Śmiłów przeniesiono ze Śmiłowa do Szydłowca; nazwy jednostek zmieniono na gromada Łaziska i gromada Szydłowiec[9]; tego dnia zniesiono też gromadę Wałsnów jej obszar włączono do gromad Chronów, Jastrząb i Orońsko[10]. 1 stycznia 1969 roku do powiatu szydłowieckiego przyłączono gromadę Skarżysko Książęce z powiatu iłżeckiego[11].

Po zniesieniu gromad i reaktywacji gmin z dniem 1 stycznia 1973 roku powiat szydłowiecki podzielono na 1 miasto i 7 gmin[12]:

Po reformie administracyjnej obowiązującej od 1 czerwca 1975 roku terytorium zniesionego powiatu szydłowieckiego włączono do nowo utworzonego województwa radomskiego, oprócz gminy Bliżyn, która pozostała w województwie kieleckim (mocno zmniejszonym)[14]. Wraz z reformą administracyjną z 1999 roku przywrócono w województwie mazowieckim powiat szydłowiecki o obszarze mniejszym od granic z 1975 roku (gmina Wierzbica znalazła się w powiecie radomskim w tymże województwie a gmina Bliżyn w powiecie skarżyskim w województwie świętokrzyskim)[15]. Porównując obszar dzisiejszego powiatu szydłowieckiego z obszarem z 1954 roku można zauważyć że niektóre tereny znajdują się obecnie w powiatach radomskim i przysuskim.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Kamieniołom „Podkowiński”, historyczne miejsce wydobycia piaskowca

P. s. należy do terenów atrakcyjnych turystycznie i kult. w woj. mazowieckim. Występują tu liczne obiekty świadczące o bogatym dziedzictwie hist. obszaru i położeniu w dawnej Puszczy Świętokrzyskiej. Atrakcje turystyczne stanowią nieczynne kamieniołomy, parki, pomniki przyrody, miejsca pamięci, a także historyczne obiekty przeszłości.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Świadectwa historycznej przeszłości p. s. znajdują się gł. w gm.: Chlewiska, Orońsko oraz Szydłowiec. Hist. wielu miejscowości leżących na obszarze pow. sięga Średniowiecza. Miejscowości te zawdzięczają swój rozwój eksploracji bogactw naturalnych, gł. kamienia piaskowca i rud żelaz, a następnie w późniejszym czasie rozwojowi przemysłu piwowarskiego, garbarskiego i metalowego.

Zespół urbanistyczny Szydłowca należy do najbardziej oryginalnych w regionie,[potrzebny przypis] poprzez monumentalne budowle: kościoła farnego, ratusza i zamku (zaliczanych do I grupy weryfikacyjnej) oraz nietypowego hist. układu ulic, który pomimo dużych przekształceń w XIX i XX w., zachował swój średniowieczny charakter. Do innych zabytków na terenie miasta należą: kirkut, który jest największym cmentarzem żydowskim w subregionie,[potrzebny przypis] cmentarz parafialny, mieszczący kwatery żołnierzy z I i II wojny światowej oraz liczne kamieniołomy z G. Trzech Krzyży.

W Orońsku swoją siedzibę ma Centrum Rzeźby Polskiej, które zajmuje XIX-wieczny zespół pałacowo-parkowy. Składa się on z odrestaurowanych budynków: pałacu, oficyny, kaplicy, oranżerii i zabudowań gospodarczych. Dworek związany jest z osobą J. Brandta, gdzie tworzył i prowadził szkołę przez większą cz. życia.

W siedzibie gm. Chlewiska są: kościół par. pw. św. Stanisława, wzniesiony na początku XVI w. na miejscu pierwszego z 1121, pałac obronny, dawny zamek rodu Chlewiskich wzniesiony w późnym średniowieczu, kapliczka na wyspie z figurą św. Jana Nepomucena oraz Huta żelaza, wybudowana w 1882–1892 przez Francuskie Towarzystwo Metalurgiczne.

Inne zabytki na terenie pow. to kościoły w Jastrzębiu i Wysokiej, pałac w Łaziskach oraz park wiejski w Mirowie St.

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Płd. cz. pow. to liczne lasy, rezerwaty i tereny rekreacyjne. Udział procentowy lasów jest najwyższy w subregionie i znacznie przewyższa średnią woj. – 32% (woj. 22%). Na terenie pow. znajdują się obszary podlegające ochronie, są to:

W skład rez. przyrody wchodzą: rez. „Polesie” na terenie gm. Chlewiska oraz rez. „Cis A” i „Cis B” w pobliżu Majdowa w gm. Szydłowiec. Dwa ostatnie, o pow. 9,25 ha i 6,1 ha, utworzono w 1953 dla ochrony naturalnego środowiska cisa. Rosnące na wilgotnych terenach cisy w formie drzewiastej i krzewiastej dorastają do 9 m wysokości.

Na terenie gm. Mirów prowadzone są prace nad ustanowieniem rez. „Góra Piekło”. Rez. „Piekło Mirowskie” ma zostać utworzony w celu zachowania unikalnych form skałkowych zbudowanych z piaskowców środkowojurajskich z oryginalnymi formami skalnymi takimi jak: platformy, progi, występy i bloki i chronioną roślinnością: podrzeń żebrowiec i widłaki.

Obszary chronionego krajobrazu tworzą duży kompleks leśny zw. Lasami Przysusko-Szydłowieckimi. W kompleksie występują różne gatunki drzew takie jak: sosna, jodła, buk zwyczajny, modrzew polski, jawor, dąb szypułkowy. Większość lasów na terenie pow., wchodzi w Obręb Leśny Szydłowiec, nadleśnictwa Skarżysko.

Na terenie pow. występują liczne pomniki przyrody, w gm. Orońsko znajduje się zabytkowy park z czarną olchą oraz pomnik przyrody ożywionej – aleja z XIX-wiecznymi lipami, jesionami i klonami. Szczególnie atrakcyjne krajobrazowo są okolice: Aleksandrowa, Borek, Huty, Leszczyn i Majdanek gdzie występują liczne cisy, dęby oraz lipy szerokolistne, pochodzące z XVII w.. Natomiast w gm. Szydłowiec znajduje się duży kompleks leśny z XIX-wiecznymi bukami, klonami, jaworami.

Miejsca pamięci[edytuj | edytuj kod]

W p. s. istnieje wiele miejsc pamięci, które są ściśle powiązane z wojskami, które przemierzały ten teren. Większość z nich pochodzi z okresu powstania styczniowego i II wojny światowej.

Obiekty tego typu znajdują się w miejscowościach: Barak, gdzie 8 września 1939 36 DP rez. stoczyła krwawy bój z oddziałami 2 DL Wehrmachtu, Antoniów gdzie 21 sierpnia 1944 oddział Wybranieckich AK stoczył zwycięską bitwę z oddziałami niemieckimi, Barak gdzie znajduje się pomnik upamiętniający bitwę z 8 września 1939, Ciechostowice gdzie miała miejsce bitwa partyzantów z wojskami niemieckimi, Guzów gdzie w 1607 stoczono bitwę wojsk koronnych z rokoszanami, Skłoby gdzie hitlerowcy dokonali pacyfikacji 11 kwietnia 1940, zabijając 261 mieszkańców i paląc całą zabudowę wsi, Stefankowie gdzie 22 kwietnia 1863 doszło do zwycięskiej potyczki powstańców z wojskami rosyjskimi.

Szlaki[edytuj | edytuj kod]

Przez teren pow. przebiega szlak turystyczny czerwony szlak Partyzancki łączący Szydłowiec, Chlewiska, Ruski Bród, Anielin oraz Inowłódz. Szlak rozpoczyna się na cmentarzu partyzanckim pod Skarbową G., przebiega przez lasy jodłowe Garbu Gielniowskiego oraz sosnowe bory Puszczy Pilickiej. Na trasie znajdują się miejsca związane z walkami oddziału dowodzonego przez mjra „Hubala” i in. oddziałów partyzanckich z czasów II wojny światowej, jak również liczne zabytki arch. obronnej i sakralnej.

Władze pow. wprowadziły w 2007 10 szlaków rowerowych, polegający na stworzeniu jednolitego systemu identyfikacji szlaków oraz współpracy ze Stowarzyszeniem Rozwoju Ziemi Szydłowieckiej. W ramach projektu utworzono kilka szlaków rowerowych:

Transport[edytuj | edytuj kod]

transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

  • Główną arterią powiatu jest droga krajowa nr 7 (E77) (GdańskWarszawaKrakówChyżne). Część tej trasy tworzy obwodnicę Szydłowca i krzyżuje się na wysokości miejscowości Szydłówek z drogą wojewódzką nr 727 (KlwówPrzysuchaSzydłowiecWierzbica). Odcinek Szydłowiec→Wierzbica tej trasy jest przystosowany do ruchu ciężarowego.
  • Drogi powiatowe:
    • 34301 (Rzuców→Cukrówka→Pawłów)
    • 34305 (Rzuców→Ostałów→Krzęcin)
    • 34308 (Chustki→Wysoka→Korzyce→Wieniawa)
    • 34310 (Ostałów-Kresy→Borkowice)
    • 34311 (Chlewiska→Cukrówka→Ostałów→Korzyce)
    • 34312 (Chlewiska→Nadolna→Borkowice)
    • 34313 (Szydłowiec-Książek→Aleksandrów→Niekłań Wielki→Stąporków)
    • 34315 (Chlewiska→Aleksandrów→Huta→Mroczków)
    • 34316 (Ruski Bród→Skłoby→Stefanków)
    • 34401 (Chronów-Kolonia Górna→Wawrzyszów→Wolanów)
    • 34467 (Wierzbica→Mirów→Mirzec)
    • 34471 (Orońsko→Kowala)
    • 34472 (Orońsko→Wierzbica)
    • 34474 (Dobrut→Lipienice)
    • 34475 (Jastrząb→Kolonia Kuźnia)
    • 34476 (Jastrząb→Gąsawy Rządowe)
    • 34477 (Szydłowiec→Gąsawy Rządowe→Mirów→Osiny)
    • 34478 (Barak→Sadek→Zbijów Duży→Trębowiec)
    • 34479 (Szydłowiec→Sadek→Szydłowiec-stacja kolejowa)
    • 34481 (Szydłowiec-Książek→Majdów→Bliżyn)
    • 34482 (Ciechostowice→Łazy)
    • 34483 (Szydłowiec-Praga→Krzęcin→Omięcin→Mniszek)
    • 34484 (Zaborowie→Omięcin→Wieniawa)
    • 34485 (Zastronie→Zaborowie→Łaziska)
    • 34486 (Szydłowiec-Irena→Zdziechów→Ciepła→Łaziska)
    • 34487 (Wałsnów→Ciepła)
    • 34488 (Orońsko→Łaziska→Wolanów)
    • 34489 (Łaziska→Chronów-Kolonia Górna→Guzów)
    • 34490 (Chronów-Kolonia Górna→Mniszek)
    • 34491 (Orońsko→Guzów→Wolanów)

Kolej[edytuj | edytuj kod]

Przez powiat przechodzą dwie zelektryfikowane linie kolejowe pierwszego rzędu. Pierwszą z nich jest linia relacji Warszawa→Radom→Kielce→Kraków. Na terenie powiatu znajdują się trzy stacje tej linii: Gąsawy, Jastrząb i Szydłowiec. Druga to linia relacji Radom→Tomaszów Mazowiecki→Koluszki, która posiada jedną stację na terenie tego powiatu, w Chronowie.

Samorząd[edytuj | edytuj kod]

Starostowie[edytuj | edytuj kod]

Starostowie Szydłowieccy
Lp. Okres Imiona i nazwisko Gmina Partia Wicestarosta
1. 1999-2002 Roman Bogusław Woźniak Orońsko PS
2. 2002-2003 Józef Figarski Szydłowiec SZS
3. 2003-2006 Andrzej Szymon Woda Chlewiska SZS
4. od 2006 Włodzimierz Górlicki Szydłowiec PS 2006-2017 Roman Bogusław Woźniak (PSL)

2017-2018 Adam Mieczysław Włoskiewicz (PSL)

od 2018 Anita Elżbieta Gołosz (Solidarny Samorząd)


Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/powiat_szydlowiecki, w oparciu o dane GUS.
  2. Lucyna Nowak, Joanna Stańczyk, Agnieszka Znajewska: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2006 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2006. ISSN 1734-6118. (pol.)
  3. Szlaki Rowerowe Ziemi Szydłowieckiej, Szydłowiec: Stowarzyszenie Rozwoju Ziemi Szydłowieckiej, 2007, s. 31.
  4. Dz.U. z 1954 r. nr 49, poz. 236.
  5. Dz.U. 1955 nr 44, poz. 288.
  6. Uchwała nr 23/61 § 14 pkt 5 WRN w Kielcach oraz Dz. Urz. WRN w Kielcach z dn. 30 listopada 1961r, Nr 14 poz.129.
  7. Uchwała nr 21/58 z dn. 18.10.1958 § 5 WRN w Kielcach oraz Dz. Urz. WRN w Kielcach z dn. 31.12.1958, Nr 12, poz. 130.
  8. Uchwała nr 9/59 z dn. 12.06.1959 § 5.1 WRN w Kielcach oraz Dz. Urz. WRN w Kielcach z dn. 21.12.1959, Nr 13, poz. 96.
  9. Uchwała nr 24/61§ 14 pkt. 3 WRN w Kielcach oraz Dz. Urz. WRN w Kielcach z dnia 30. 11. 1961 r., Nr 14 poz.130.
  10. Uchwały nr 23/61 § 17 WRN w Kielcach oraz Dz. Urz. WRN w Kielcach z dn. 30 listopada 1961r, Nr 14 poz.129.
  11. Dz. Urz. WRN w Kielcach z dn. 23.12 1968 r., Nr 27, poz. 226.
  12. Polska – Zarys encyklopedyczny. PWN, 1974.
  13. Obszary, z których 1 stycznia 1973 roku utworzono gminę Bliżyn przeniesiono tego samego dnia z powiatu kieleckiego do powiatu szydłowieckiego – Dz.U. z 1972 r. nr 50, poz. 324.
  14. Dz.U. z 1975 r. nr 17, poz. 92.
  15. Dz.U. z 1998 r. nr 103, poz. 652.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • D. Słomińska–Paprocka, Szydłowiec i okolice, Szydłowiec: Starostwo Pow., 2003.
  • Mała Ojczyzna Świętokrzyskie. Dziedzictwo kulturowe, red. G. Okła, Kielce: Zakł. Wyd. SFS, 2002.