Pruchnik

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Nie mylić z: Próchnik.
Pruchnik
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Drewniana zabudowa rynku
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  podkarpackie
Powiat jarosławski
Gmina Pruchnik
Prawa miejskie 1436–1934, 2011
Burmistrz Wacław Szkoła
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

3757[1]
188,7 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 16
Kod pocztowy 37-560
Tablice rejestracyjne RJA
Położenie na mapie gminy Pruchnik
Mapa lokalizacyjna gminy Pruchnik
Pruchnik
Pruchnik
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pruchnik
Pruchnik
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Pruchnik
Pruchnik
Położenie na mapie powiatu jarosławskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu jarosławskiego
Pruchnik
Pruchnik
Ziemia49°54′22″N 22°30′58″E/49,906111 22,516111
TERC (TERYT) 1804074
SIMC 0608316
Strona internetowa

Pruchnik (dawniej również Próchnik) – miasto[2] w Polsce, w województwie podkarpackim, w powiecie jarosławskim, siedziba gminy Pruchnik.

Leży w historycznej ziemi przemyskiej[3].

Położenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Miasto leży nad rzeką Mleczką, na południowych krańcach powiatu jarosławskiego, przy drodze z Rzeszowa do Przemyśla. Miejscowość zabytkowa – charakterystyczne drewniane domy z podcieniami.

Okolica – tereny typowo rolnicze, krajobraz pagórkowaty, słabo zalesiony, od południa widoczne trochę wyższe, zalesione wzniesienia Pogórza Dynowskiego.

W mieście funkcjonuje układ ulic z dużym rynkiem oraz nieformalny podział na Miasto, Pruchnik Dolny i Pruchnik Górny (dwa ostatnie określane jako Pruchnik Wieś).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Prywatne miasto szlacheckie lokowane w 1436 położone było w województwie ruskim[4]. W XVII wieku miejscowość liczyła około 600 mieszkańców i kilka cechów rzemieślniczych. Była ważnym dla okolicy ośrodkiem handlu i rzemiosła. W późniejszych latach nastąpił stopniowy spadek znaczenia ekonomicznego i w 1934 utrata praw miejskich.[potrzebny przypis].

Od XVI wieku wzmiankowana jest obecność Żydów w Pruchniku. W 1744 istniał tu żydowski dom modlitwy. W latach 60. XIX wieku założono gminę wyznaniową. W 1831 w miejscowości żyło 3474 katolików i 239 Żydów, w 1869 – 2920 katolików i 700 Żydów, w 1886 – 5301 katolików i 957 Żydów, w 1897 – 6066 katolików i 3000 Żydów, w 1909 – 5286 katolików i 504 Żydów, w 1928 – 7695 katolików i 1090 Żydów. W listopadzie 1918 doszło w Pruchniku do zajść antysemickich (chłopi m.in. rabowali i niszczyli sklepy żydowskie), które zostały opanowane przez policję i wojsko[5].

W listopadzie 1939 (podczas okupacji hitlerowskiej) z inicjatywy ukraińskiego adwokata Harasimowa, burmistrza z nadania okupanta, około 100 rodzin żydowskich wypędzono za San. Władze sowieckie nie wpuściły ich na tereny okupowane przez ZSRR i po dwóch tygodniach wrócili[5][6]. W sierpniu 1942 Niemcy deportowali Żydów z Pruchnika do getta w Birczy, a potem rozstrzelali ich w lasach w Wólce Pełkińskiej. Część z nich Niemcy wyprowadzili na cmentarz katolicki w Pruchniku i rozstrzelali. Po wojnie na miejscu ich śmierci umieszczono głaz na postumencie z napisem „Na tych polach w latach 1942–1943 hitlerowscy zbrodniarze zamordowali 67 osób narodowości żydowskiej. Pruchnik – wrzesień 1969”. Pozostawieni przez Niemców przy życiu Żydzi trafili do obozu przejściowego w Pełkiniach albo do obozu zagłady w Bełżcu[5]. W mieście zachował się zdewastowany cmentarz żydowski.

Po walkach z okupacyjnymi wojskami niemieckimi miasto zostało zajęte przez wojska radzieckie 27 lipca 1944[7].

W latach 1975–1998 leżał w województwie przemyskim.

Po 77 latach, 1 stycznia 2011 Pruchnik odzyskał prawa miejskie.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Rynek
Jeden z domów przy rynku
Domy w zabudowie przy rynku
Domy przy rynku

Centrum zachowało oryginalny układ przestrzenny ukształtowany zapewne jeszcze w czasach lokacji miasta, z rynkiem i wybiegającymi zeń kilkoma uliczkami. Z mocno przetrzebionej, typowej małomiasteczkowej zabudowy drewnianej zachowało się ok. 40 budynków w większości z charakterystycznymi podcieniami, będących niegdyś jednocześnie miejscem zamieszkiwania, warsztatem rzemieślniczym i punktem handlu. Część z nich została odnowiona. Najstarsze pochodzą z XVIII wieku.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Piramida wieku mieszkańców Pruchnika w 2014 roku[1].
Piramida wieku Pruchnik.png

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kultura[edytuj | edytuj kod]

W czwartki odbywa się targ[potrzebny przypis].

Tradycyjną praktyką związaną z obchodami świąt wielkanocnych było w Pruchniku palenie i topienie kukły Judasza. Ta sporządzona w 2019 roku zdaniem wielu obserwatorów miała stereotypowe cechy ortodoksyjnego Żyda, co wzbudziło protesty środowisk żydowskich. „Judasz” był zawieszony na słupie w nocy z Wielkiego Czwartku na Wielki Piątek. Następnego dnia kukła została przeniesiona pod kościół. Doszło wówczas do „sądu nad Judaszem”, który polegał na uderzaniu kukły kijem za każdego srebrnika, którego Judasz otrzymał za wydanie Chrystusa. W biciu kukły uczestniczyły dzieci zachęcane przez dorosłych. Po „sądzie” kukłę zaniesiono nad rzekę. Odcięto głowę, a tułów podpalono i wrzucono do wody[8]. Wznowiony, po kilkunastu latach przerwy[9], wielkanocny rytuał „sądu nad Judaszem”, podczas którego jako zachęta do bicia padały okrzyki wrogie Żydom, został uznany za antysemicki i potępiony przez Światowy Kongres Żydów, Episkopat Polski oraz Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji[10][11][12][13].

W 2017 na terenie miasta Jan Jakub Kolski nagrywał film Ułaskawienie. Lokalizacja została wybrana ze względu na to, że film powstawał dzięki wsparciu finansowemu województwa podkarpackiego i Gminy Miasta Rzeszów w ramach Podkarpackiego Regionalnego Funduszu Filmowego[14].

Sport[edytuj | edytuj kod]

W miejscowości działa klub piłki nożnej, Start Pruchnik, występujący w klasie okręgowej, w grupie „Jarosław”.

Osoby związane z Pruchnikiem[edytuj | edytuj kod]

Urodzeni w Pruchniku
Inni

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Pruchnik polskawliczbach.pl, w oparciu o dane GUS.
  2. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 lipca 2010 r. w sprawie ustalenia granic i nazw gmin oraz siedzib ich władz, ustalenia granic niektórych miast oraz nadania niektórym miejscowościom statusu miasta, Dz.U. z 2010 r. nr 138, poz. 929
  3. „Ziemia 1965. Prace i materiały krajoznawcze”. Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze, Warszawa 1966, s. 232.
  4. Zenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, „Czasy Nowożytne”, 21, 2008, s. 170.
  5. a b c Historia społeczności. sztetl.pl. [dostęp 2019-04-22].
  6. Wspomnienia Brandli Rosenman z czasów okupacji niemieckiej w Pruchniku (1939-1944). „Ziemia Pruchniecka”. 4, s. 18, 2017. 
  7. ВОВ-60 – Сводки.
  8. Magdalena Raducha, "Sąd nad Judaszem" nie tylko w Pruchniku. Tu wyglądał zupełnie inaczej, wiadomosci.wp.pl, 24 kwietnia 2019 [dostęp 2019-04-26].
  9. Beata Czuma, "Sąd nad Judaszem" w Pruchniku. Burmistrz miasta: To prowokacja, wiadomosci.wp.pl, 23 kwietnia 2019 [dostęp 2019-04-27].
  10. Światowy Kongres Żydów potępia sąd nad Judaszem w Pruchniku. „Jaka byłaby reakcja Jana Pawła II?”. gazeta.pl, 22 kwietnia 2019. [dostęp 2019-04-22].
  11. Brudziński: Jacy "szatani" byli w Pruchniku czynni?. Rzeczpospolita, 2019-04-22. [dostęp 2019-04-25].
  12. Żyd Judasz skatowany i spalony w Pruchniku z udziałem dzieci. Skąd ten antysemicki zwyczaj?. oko.press, 21 kwietnia 2019. [dostęp 2019-04-24].
  13. Bp Markowski: Kościół jednoznacznie wyraża dezaprobatę wobec praktyk, które godzą w godność człowieka. episkopat.pl, 22 kwietnia 2019. [dostęp 2019-04-22].
  14. Jan Jakub Kolski nagrywa swój nowy film w Pruchniku, Gazeta Jarosławska - Serwis Ziemi Jarosławskiej i Przeworskiej [dostęp 2019-01-20].
  15. Kronika. „Nowa Reforma”, s. 2, Nr 226 z 4 października 1905. 
  16. PTTK w Przemyślu.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]