Puryzm (językoznawstwo)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy pojęcia z dziedziny socjolingwistyki. Zobacz też: inne znaczenia słowa „puryzm”.
Akademia Francuska za swój cel obiera ochronę języka francuskiego. Oto pierwsza strona szóstej edycji wydanego przez nią słownika (1835)

Puryzm (od łac. purus „czysty”[1][2]) – postawa językowa charakteryzująca się koncentracją na ideałach różnie pojmowanej „czystości językowej”[3][4][5], zwłaszcza w zakresie zasobu leksykalnego[6][7]. Zdaniem Andrzeja Markowskiego wynika przede wszystkim z pobudek emocjonalnych, związanych z poczuciem, że język jest wartością wymagającą ochrony[8], nie zaś z przesłanek racjonalnych[1]. Może objawiać się narzucaniem osobistych idei językowych[2], choć jest spotykany zarówno na poziomie jednostkowym, jak i instytucjonalnym[9]. Puryzm bywa promowany jako element oficjalnej polityki językowej[9].

Interwencje purystyczne bywają pojmowane jako przejaw nacjonalizmu[10][11] i ideologii monoglosji[12]. Uchodzą za praktykę negatywną, nietolerancyjną i anachroniczną[13][14], zwłaszcza w zachodnich kręgach lingwistycznych[13]. Językoznawcy zauważają jednak, że polityka puryzmu może się kształtować pod wpływem szczególnych okoliczności społeczno-politycznych[15][13], np. w sytuacji niewoli narodowej[6] lub w okresie powstawania narodowych standardów językowych[15]. Zdaniem niektórych lingwistów puryzm odgrywa przydatną rolę w standaryzacji i rewitalizacji języków mniejszościowych, pozwalając na umocnienie ich pozycji w piśmiennictwie i mediach[16]. Puryzm jest postawą najczęściej opisywaną przez badaczy[1].

Samemu terminowi „puryzm” przypisuje się przeważnie negatywne zabarwienie emocjonalne[1][9].

Charakterystyka puryzmu językowego[edytuj | edytuj kod]

W literaturze naukowej puryzm językowy bywa pojmowany i definiowany na różnorakie sposoby. W węższym ujęciu pod pojęciem tym rozumie się negatywny stosunek użytkowników języka do elementów pochodzenia obcego[17], w szerszym – wszelkiego rodzaju niechęć wobec przejawiającej się w języku wariacji (zróżnicowania)[17]. Pojęcie puryzmu jest również odnoszone do praktyk kodyfikacyjnych prowadzonych w odniesieniu do samego dialektu standardowego (normatywnej postaci języka)[5], skupionych na podtrzymywaniu ideałów „czystości” językowej i eliminacji elementów postrzeganych jako sprzeczne z tymi wzorcami[5], np. pożyczek gwarowych[17][9]. Puryzm bywa rozumiany jako szczególna forma preskryptywizmu (normatywizmu)[18][16][19].

Według ujęcia Andrzeja Markowskiego puryści dążą do usunięcia z języka lub niedopuszczenia do niego tych elementów (zwykle leksykalnych), które są w ich mniemaniu niepożądane[1]. Dążeniom tym towarzyszy przeświadczenie, że interwencje jednostek mogą wpływać na kształt i rozwój języka[6]. Puryści często wynajdują niepożądane przez siebie elementy językowe w tekstach pisanych lub wypowiedziach i zwracają na nie uwagę[20]. W wersji umiarkowanej ich krytyka dotyczy elementów nowych (np. zapożyczeń), w skrajnej natomiast – tych, które zdążyły się już ugruntować w języku i nie budzą sprzeciwu ze strony ogółu użytkowników języka[6]. Do charakterystycznych sformułowań używanych przez purystów należą takie zwroty jak: „odchwaszczanie języka”, „odśmiecanie języka”, „czyszczenie języka”[21], mówi się także o „duchu języka”[22]. Współcześnie sądy purystyczne są obecne w środowisku internetowym, ale przed upowszechnieniem dostępu do sieci formułowali je czytelnicy prasy, zaniepokojeni rzekomym „upadkiem” i „zanieczyszczeniem” języka[9].

Puryzm stanowi typową formę językoznawstwa ludowego[16] oraz element ideologii języka standardowego[23]. Językoznawcy akademiccy zaś odrzucają puryzm i potoczną koncepcję „czystości” językowej – języki nie tworzą bowiem zamkniętych systemów, lecz podlegają stałym wpływom, przez co pojęcie „czystości” istnieje jedynie w sferze iluzji[24][25]. Puryzm zyskuje poparcie u lingwistów kierujących się ideologią nacjonalizmu[23].

Rodzaje puryzmu językowego[edytuj | edytuj kod]

Andrzej Markowski wyróżnia następujące rodzaje praktyk purystycznych:

  • puryzm nacjonalistyczny (narodowy) – przedstawiciele tej odmiany puryzmu dążą do usunięcia z języka lub niedopuszczenia do niego elementów obcego pochodzenia. Propagują oni ideologię poprawności językowej rozumianej jako rodzimość środków mowy, szczególnie zasobu leksykalnego[6]. Puryzm narodowy może objawiać się niechęcią wobec germanizmów i rusycyzmów (np. wyrazów i sformułowań: „knajpa”, „szlaban”, szlafrok”, „toczka w toczkę”, „wsjo rawno”). Postawa taka jest charakterystyczna dla osób ze starszego pokolenia. Współcześnie puryzm narodowy skierowany jest zwykle przeciwko anglicyzmom (np. takim wyrazom jak: „leasing”, „fitness”, „fast food”)[26]. Puryści narodowi argumentują najczęściej, że zapożyczenia obce da się łatwo zastąpić rodzimymi odpowiednikami (nie zawsze jest to prawdą[26]).
  • puryzm tradycjonalistyczny – stanowi radykalną, emocjonalną odmianę konserwatyzmu językowego. Zakłada, że nie należy akceptować żadnych innowacji w zakresie języka, lecz wybierać tradycyjne, już ugruntowane formy językowe i słownictwo (np. zamiast „mieliłem” należy mówić „mełłem”).
  • puryzm elitarny – opiera się na założeniu, że jedyną „poprawną” formą języka jest narzecze pewnej warstwy społecznej, z reguły wielopokoleniowej inteligencji (puryści elitarni najczęściej właśnie do tej warstwy należą[27]). Puryści elitarni dążą do ochrony języka standardowego, zwłaszcza jego warstwy starannej[27], przed wpływami pochodzącymi z innych obszarów językowych, takich jak mowa młodzieżowa, zawodowa czy urzędowa[27], niekiedy wiążąc to z zamiarem całkowitego wyrugowania z języka form pozanormatywnych i regionalnych[28]. Postawa ściśle powiązana z ideologią języka standardowego[28].
  • puryzm egocentryczny – purystą egocentrycznym jest osoba, która żywi przekonanie, że jej mowa stanowi wzorzec języka standardowego, tak więc za dopuszczalne i godne propagowania uznaje tylko te konstrukcje i wyrażenia, które sama akceptuje i których sama używa, natomiast te pozostające poza jej idiolektem ocenia jako pozanormatywne i nieakceptowalne[27]. Jest to skrajna i stosunkowo rzadka postać puryzmu elitarnego, czasami uważana też za skrajną postać puryzmu tradycjonalistycznego[27].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e Markowski 2005 ↓, s. 126.
  2. a b Jozef Mistrík, Jazyk a reč, Mladé letá, 1999, s. 41, ISBN 978-80-06-00924-1 (słow.).
  3. Ševčík 1975 ↓, s. 56, Cytat: V závislosti na volbě modelu „čistého" jazyka nabývá různého obsahu i pojem „purismus”.
  4. „Slovenská literatúra”, 14, 1967, s. 588 (słow.).
  5. a b c Helena Petáková, Hana Opleštilová, Europeica – Slavica – Baltica: Jiřímu Marvanovi k 70. narozeninám, Národní knihovna České republiky, Slovanská knihovna, 2007, ISBN 978-80-7050-521-2 (cz.).
  6. a b c d e Markowski 2005 ↓, s. 127.
  7. Jelínek i Krčmová 2017 ↓.
  8. Andrzej Markowski, Czy jesteśmy purystami?, „Życie Warszawy” (85), 11 kwietnia 1997.
  9. a b c d e Dace Strelēvica-Ošiņa, pūrisms, [w:] Nacionālā enciklopēdija, 2018 (łot.).
  10. Naše řeč”, 84–85, 2001, s. 244 (cz.).
  11. Mate Kapović, Anđel Starčević, Daliborka Sarić, O preskripciji i preskriptivizmu u Hrvatskoj, [w:] Barbara Kryżan-Stanojević (red.), Jezična politika: između norme i jezičnog liberalizma, Zagrzeb: Srednja Europa, 2016, s. 53–56, ISBN 978-953-7963-47-7 (chorw.).
  12. Anđel Starčević, Mate Kapović, Daliborka Sarić, Jeziku je svejedno, Zagrzeb 2019, s. 320, ISBN 978-953-351-115-3, OCLC 1126555222 (chorw.).
  13. a b c Linguistic Prescriptivism in Latvia and Its Positive Side-Effects, „Linguistica lettica”, 16–17, Latviešu valodas institūta žurnals, 2007, s. 91 (ang.).
  14. „Jazykovednĕ štúdie”, 7–10, VEDA, 1963, s. 21 (słow.).
  15. a b Mistrík 1993 ↓, s. 359.
  16. a b c Nils Langer, Winifred Davies, An Introduction to Linguistic Purism, [w:] Linguistic Purism in the Germanic Languages, t. 75, Walter de Gruyter, 2011 (Studia Linguistica Germanica), s. 1–10, ISBN 978-3-11-090135-1 (ang.).
  17. a b c Walsh 2016 ↓, s. 8.
  18. Karol Janicki, Adam Jaworski, Language purism and propaganda: The First Congress for Polish, [w:] Joshua A. Fishman (red.), The Earliest Stage of Language Planning: The „first Congress” Phenomenon, Walter de Gruyter, 1993, s. 227, ISBN 978-3-11-013530-5 (ang.).
  19. Andrejs Veisbergs, Development of the Latvian Language, Purism and Prescriptivism, [w:] Linguistic Studies in Latvia, wyd. 1, t. 18, University of Latvia, 2010, s. 15 (ang.).
  20. Markowski 2005 ↓, s. 126–127.
  21. Markowski 2005 ↓, s. 127–128.
  22. Ševčík 1975 ↓, s. 56.
  23. a b Snježana Kordić, Purizam u jeziku: review of "Linguistic purism in the Germanic languages", Nils Langer and Winifred Davies (eds.)., „Književna republika”, 4/5–6, Zagrzeb 2006, s. 215–216 (chorw.).???
  24. Kevin Absillis, Jürgen Jaspers, Beware of the Weeds: Understanding Flemish Linguistic Purism as a Utopian Discourse, „International Journal of the Sociology of Language”, 2016 (242), 2016, s. 2–6, DOI10.1515/ijsl-2016-0031, ISSN 0165-2516 (ang.).
  25. František Čermák, Preskriptivismus: variabilita versus stabilita, faktory a problémy, [w:] Hana Gladkova, Václav Cvrček (red.), Sociální aspekty spisovných jazyků slovanských, Praga: Wydział Filozoficzny UK, Euroslavica, s. 36-45 (cz.).
  26. a b Markowski 2005 ↓, s. 128.
  27. a b c d e Markowski 2005 ↓, s. 132.
  28. a b Keith Walters: Arab nationalism and/as language ideology. W: Elabbas Benmamoun, Reem Bassiouney: The Routledge Handbook of Arabic Linguistics. Routledge, 2017, s. 483. ISBN 978-1-351-37779-9. (ang.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]