Roman Umiastowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Roman Umiastowski
Bolesław Żarnowiecki
pułkownik dyplomowany piechoty pułkownik dyplomowany piechoty
Data i miejsce urodzenia 10 lutego 1893
Warszawa
Data i miejsce śmierci 29 grudnia 1982
Londyn
Przebieg służby
Siły zbrojne Coat of Arms of Russian Empire.svg Armia Imperium Rosyjskiego,
Orzełek II RP.svg Wojsko Polskie,
Poland badge.jpgPolskie Siły Zbrojne
Jednostki 3 Dywizja Piechoty Legionów,
84 Pułk Strzelców Poleskich,
28 Pułk Strzelców Kaniowskich,
37 Łęczycki Pułk Piechoty
Stanowiska szef sztabu dywizji,
dowódca batalionu piechoty,
zastępca dowódcy pułku,
dowódca pułku piechoty
Główne wojny i bitwy I wojna światowa,
bitwa o Lwów (1918–1919),
II wojna światowa
Późniejsza praca antykwariusz w Londynie
Odznaczenia
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (1920-1941, dwukrotnie) Srebrny Wawrzyn Akademicki

Roman Umiastowski ps. Bolesław Żarnowiecki (ur. 10 lutego 1893 w Warszawie, zm. 29 grudnia 1982 w Londynie) – polski historyk wojskowości, pułkownik dyplomowany piechoty Wojska Polskiego, geograf, powieściopisarz.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się 10 lutego 1893 roku jako syn Filipa Umiastowskiego i Florentyny z d. Arabskiej[1]. Absolwent Gimnazjum Mariana Rychłowskiego w Warszawie (1914)[2]. W szkole średniej działał konspiracyjnie w Organizacji Młodzieży Niepodległościowej „Zarzewie”[3], a także w skautingu[4]. W latach 1914–1918 służył w armii rosyjskiej[4]. W 1915 roku ukończył 2 Mikołajewską Szkołę Wojskową w Kijowie[4], w okresie I wojny światowej walczył w Besarabii, na Bukowinie i w Karpatach Wschodnich[3]. Następnie brał udział w walkach na Białorusi jako żołnierz Korpusu Wschodniego gen. Józefa Dowbór-Muśnickiego[3]. W 1918 roku ochotniczo wstąpił do Legii Akademickiej, uczestniczył w odsieczy Lwowa i został ranny na polu walki[3]. W Legii Akademickiej był najpierw dowódcą batalionu, a później kompanii karabinów maszynowych[4]. Następnie, w stopniu porucznika, został skierowany do szkolnictwa wojskowego, gdzie wykładał geografię i historię sztuki wojennej[3].

W latach 1922–1923 był słuchaczem Kursu Doszkolenia w Wyższej Szkole Wojennej w Warszawie. Z dniem 15 października 1923 roku, po ukończeniu kursu i uzyskaniu tytułu oficera Sztabu Generalnego, otrzymał przydział na stanowisko szefa sztabu zastępcy Inspektora Armii Nr I[5]. Rok później zajmował stanowisko IV referenta w Inspektoracie Armii Nr I w Wilnie. Inspektorem armii był wówczas gen. dyw. Edward Śmigły-Rydz, a referentami: płk SG Władysław Bortnowski, ppłk SG Wincenty Kowalski, ppłk SG Stanisław Świtalski i mjr SG Leon Koc. Będąc słuchaczem Wyższej Szkoły Wojennej, a następnie oficerem sztabu, pozostawał oficerem nadetatowym 36 Pułku Piechoty Legii Akademickiej w Warszawie. Staż liniowy odbył w 18 Pułku Piechoty w Skierniewicach na stanowisku dowódcy III batalionu[6]. Z dniem 24 października 1926 został przydzielony do Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych na stanowisko oficera sztabu inspektora armii gen. dyw. Józefa Rybaka[7].

W 1928 roku był wykładowcą w Wyższej Szkole Wojennej. 5 listopada 1928 roku ogłoszono jego przeniesienie do dowództwa 3 Dywizji Piechoty Legionów w Zamościu na stanowisko szefa sztabu[8]. 20 września 1930 roku został przeniesiony do 84 Pułku Strzelców Poleskich w Pińsku na stanowisko dowódcy batalionu[9]. 23 marca 1932 roku został przeniesiony do 28 Pułku Strzelców Kaniowskich w Łodzi na stanowisko zastępcy dowódcy pułku[10][11]. Od września 1937 do marca 1939 roku dowodził 37 Łęczyckim Pułkiem Piechoty w Kutnie.

Podczas kampanii wrześniowej był szefem propagandy w Sztabie Naczelnego Wodza. 6 września 1939 roku, krótko przed północą, wezwał przez radio mieszkańców Warszawy do udziału w budowie barykad i umocnień wobec bezpośredniego zagrożenia miasta przez Niemców[12]. Jednocześnie wezwał wszystkich mężczyzn zdolnych do noszenia broni, a niepowołanych dotychczas do wojska, do bezzwłocznego opuszczenia stolicy i udania się na wschód, gdzie mieli zostać zmobilizowani[13]. Apel ten wywołał panikę; jeszcze przed świtem 7 września tysiące osób zaczęło opuszczać miasto w kierunku wschodnim[13]. Umiastowski został odwołany z funkcji szefa propagandy przez gen. Waleriana Czumę, który powołał na jego miejsce Wacława Lipińskiego[14].

9 września 1939 roku Roman Umiastowski został ewakuowany z Warszawy do Brześcia, gdzie opracowywał komunikaty informacyjne, nadawane do 16 września przez rozgłośnie radiowe w Baranowiczach i Wilnie[15]. 18 września 1939 roku opuścił Polskę, przekraczając granicę rumuńską w Kutach[16]. Po dotarciu do Francji przez krótki okres sprawował funkcje dowódcze w polskim obozie szkoleniowym Camp de Coëtquidan, lecz 11 października 1939 roku został zdjęty ze stanowiska i pozostawiony bez przydziału, po czym 18 kwietnia 1940 roku umieszczony w Ośrodku Oficerskim w Cerizay[15]. Po przybyciu do Wielkiej Brytanii przebywał od sierpnia 1940 roku w Stacji Zbornej Oficerów Rothesay[17]. W okresie dwudziestolecia międzywojennego był ściśle związany z tzw. obozem belwederskim, napisał panegiryk na cześć Józefa Piłsudskiego (Józef Piłsudski – twórca wojska, Warszawa 1938)[16]. W marcu 1942 roku gen. Izydor Modelski zwrócił się do władz brytyjskich o „natychmiastowe usunięcie” z terenu Wielkiej Brytanii grupy groźnych przeciwników politycznych gen. Władysława Sikorskiego (m.in. Stefana Dęba-Biernackiego, Mariana Zyndrama-Kościałkowskiego i innych); na liście tej znalazł się również Roman Umiastowski, jednak do deportacji nie doszło[15]. Młodszy syn Romana Umiastowskiego, Jan Kazimierz Umiastowski (1920–1944), poległ 12 maja 1944 roku w bitwie o Monte Cassino[16], w której walczył jako podporucznik 5 Wileńskiej Brygady Piechoty[18].

Publikował książki poświęcone geografii wojennej i geopolityce[1]. Powieściopisarz, pod pseudonimem Bolesław Żarnowiecki wydał dwie powieści science fiction, Rok 1974 (Toruń 1927) i Rok 1975 (Warszawa 1928), opowiadające o sojuszu polsko-francusko-czesko-japońskim. Myśl techniczna powieści była nowatorska, zawierały się w niej „fototelefon”, „latające torpedy sterowane radiem”, działa nasłuchowe i pancerze piechoty. Innym wątkiem była broń zatrzymująca samoloty w locie i „awiomatki” (lotniskowce). W 1933 roku ukazała się jego książka Wśród trujących mgieł: opowieści o wojnie gazowej (Warszawa 1933), będąca „montażem pamiętnikarskim” mówiącym o stosowaniu gazów bojowych w okresie I wojny światowej, szczególnie zaś w czasie bitwy nad Rawką[19]. Znał języki niemiecki, rosyjski, francuski i angielski; opiniował książki autorów estońskich[16]. Tłumaczył z języka angielskiego (Thomas M. Johnson, W sieciach szpiegostwa, Warszawa 1935)[20]. W 2009 roku opublikowano jego Dziennik wojenny 18 IX 1939 – 19 IX 1945 (Warszawa 2009, ​ISBN 978-83-7181-544-7​).

Po zakończeniu II wojny światowej, w czasie pobytu na emigracji w Londynie, był antykwariuszem i kolekcjonerem[16]. W latach 1958–1982 prowadził „Antykwariat Polski” (1 Fountain Drive, London SW19, czynny do 1983 roku), specjalizujący się w książkach, rękopisach, mapach, rycinach, fotografiach i wszelkich materiałach związanych z Polską i Litwą[21]. W 1983 roku Joanna Umiastowska, wdowa po Romanie Umiastowskim, zgodnie z jego wolą tymczasowo zdeponowała w Muzeum Polskim w Rapperswilu cenną kolekcję ponad 500 egzemplarzy starych map, książek i rycin, głównie poloników z XVII, XVIII i XIX wieku, gromadzoną przez 30 lat[22]. Opis kolekcji Romana Umiastowskiego został opublikowany w książce Polska cała: katalog starych książek, map i rycin XV–XIX wieku Polski dotyczących: w zbiorach Muzeum Polskiego w Rapperswilu z kolekcji Romana Umiastowskiego (Rapperswil 1991), a także w pracy Cartographia Rappersviliana Polonorum: katalog zbiorów kartograficznych Muzeum Polskiego w Rapperswilu (Rapperswil 1995)[22]. W skład zbioru wchodziły m.in. drugie wydanie dzieła Mikołaja Kopernika De revolutionibus orbium coelestium (Bazylea 1565), sześć dzieł Jana Heweliusza i pierwsze wydanie kroniki Marcina Kromera De origine et rebus gestis Polonorum (Bazylea 1558)[22]. W 1991 roku, po uzyskaniu przez Polskę niepodległości, kolekcja Romana Umiastowskiego została przewieziona do Warszawy[16]. Jego archiwum z lat 1939–1969 zdeponowano w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Ameryce[23].

Po śmierci Romana Umiastowskiego urnę z jego prochami nielegalnie przewieziono do Polski i 3 stycznia 1983 roku pochowano w grobie rodzinnym na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie[16] (kwatera 305, rząd 2, miejsce 5, 6)[24].

Awanse[edytuj | edytuj kod]

  • kapitan – 3 maja 1922 zweryfikowany ze starszeństwem z dniem 1 czerwca 1919 w korpusie oficerów piechoty
  • major – 31 marca 1924 ze starszeństwem z dniem 1 lipca 1923 i 106 lokatą w korpusie oficerów piechoty
  • podpułkownik – 14 grudnia 1931 ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1932 i 6 lokatą w korpusie oficerów piechoty

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Publikacje książkowe[edytuj | edytuj kod]

  • Terytorium Polski pod względem wojskowym, Część wstępna i pierwsza, Warszawa 1921
  • Podstawy obrony państwa. I – Przyrodzone podstawy obrony państwa. II – Zagadnienia komunikacji z punktu widzenia obrony państwa, Warszawa 1922
  • Geografia wojenna Rzeczypospolitej Polskiej i ziem ościennych, Warszawa 1924
  • Granice polityczne, naturalne i obronne w czasie pokoju i wojny, Kraków–Dębniki 1925
  • Rok 1974. Powieść z czasów przyszłych, Toruń 1927 (pod pseudonimem Bolesław Żarnowiecki)
  • Rok 1975. Powieść z czasów przyszłych, Warszawa 1928 (pod pseudonimem Bolesław Żarnowiecki)
  • Morze jako źródło bogactwa narodu, Warszawa 1928
  • Ludzie morza. Wojna na powierzchni wód (z pamiętników i dokumentów wybrał i zestawił Roman Umiastowski), Warszawa 1928
  • Wśród trujących mgieł: opowieści o wojnie gazowej (z pamiętników i dokumentów wybrał Roman Umiastowski), Warszawa 1933
  • Thomas M. Johnson, W sieciach szpiegostwa (przekład i przedmowa Roman Umiastowski), Warszawa 1935
  • Ludzie przestworza. Życie i walki lotników wielkiej wojny (z pamiętników i dokumentów wybrał Roman Umiastowski), Warszawa 1936
  • Legion 10 tysięcy, Warszawa 1936
  • Las naszą obroną, Warszawa 1937
  • Józef Piłsudski – twórca wojska, Warszawa 1938
  • 12 mil do Warszawy... 30 mil do Paryża, Edynburg–Londyn 1941
  • Bitwa polska. Przygotowanie i przebieg wojny polsko-niemieckiej w roku 1939, Londyn 1942
  • Russia and the Polish Republic 1918–1941, Londyn 1945
  • Poland, Russia and Great Britain 1941–1945, Londyn 1946
  • Dziennik wojenny 18 IX 1939 – 19 IX 1945, Warszawa 2009

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Piotr Eberhardt. Roman Umiastowski: zapomniany polski geograf. „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica”. Z. 17 (2014), s. 148, 2014. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. ISSN 0208-6050. 
  2. Wojciech Rylski: Absolwenci Reytana 1914. wne.uw.edu.pl. [dostęp 2020-09-24].
  3. a b c d e Piotr Eberhardt. Roman Umiastowski: zapomniany polski geograf. „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica”. Z. 17 (2014), s. 149, 2014. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. ISSN 0208-6050. 
  4. a b c d Przemysław Marcin Żukowski, Kontrowersje wokół działalności ppłk. dypl. Romana Umiastowskiego we wrześniu 1939, w: Polska bez Marszałka. Dylematy obozu piłsudczykowskiego po 1935, red. M. Wołos, K. Kania, Toruń 2008, s. 390–391.
  5. Dziennik Personalny Nr 63 z 27.09.1923 r., s. 587.
  6. Lista oficerów SG 1925 ↓, s. 11.
  7. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 44 z 14 października 1926 roku, s. 355.
  8. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 14 z 5 listopada 1928 roku, s. 355.
  9. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 14 z 20 września 1930 roku, s. 295.
  10. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 6 z 23 marca 1932 roku, s. 232.
  11. Rocznik Oficerski 1932 ↓, s. 24, 558.
  12. Władysław Bartoszewski: 1859 dni Warszawy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2008, s. 33. ISBN 978-83-240-1057-8.
  13. a b Władysław Bartoszewski: 1859 dni Warszawy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2008, s. 34. ISBN 978-83-240-1057-8.
  14. Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w latach 1939–1945. Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1984, s. 27. ISBN 83-01-04207-9.
  15. a b c Rafał Habielski. Polskie Radio we wrześniu 1939 r. i w okresie poprzedzającym wybuch wojny, w zeznaniach złożonych przed Wojskowym Trybunałem Orzekającym oraz Komisją Powołaną w Związku z Wynikiem Kampanii Wojennej 1939 r., Część 1. „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej”. XXVIII, 4, s. 97, 1989. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. ISSN 0137-2998. 
  16. a b c d e f g Piotr Eberhardt. Roman Umiastowski: zapomniany polski geograf. „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica”. Z. 17 (2014), s. 155–157, 2014. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. ISSN 0208-6050. 
  17. Dowództwo Stacji Zbornej Oficerów Rothsay, rozkaz dzienny nr 1, 25 sierpnia 1940 roku, s. 2.
  18. Jan Kazimierz Umiastowski. cmpi.fondazionemm2c.org. [dostęp 2021-04-15].
  19. Wśród trujących mgieł gazowych, „Wiadomości Literackie”, X (18), 23 kwietnia 1933, s. 3.
  20. Thomas Marvin Johnson, „W sieciach szpiegostwa” (Our secret war). worldcat.org. [dostęp 2021-04-15].
  21. Andrzej Kłossowski, Wojciech Zalewski: Dealers of Polish and Russian Books Active Abroad 1918 to Present: A Contribution to the History of Book Trade. Warsaw, Stanford: The National Library in Warsaw, Stanford University Libraries, 1990, s. 79. OCLC 168899811.
  22. a b c Anna Tomczak. Dary cenne i bezcenne – z dziejów zbiorów Muzeum Polskiego w Rapperswilu. „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Zeszyty Historyczne”. 2010, z. XI, s. 113–115, 2010. Częstochowa: Wydawnictwo im. Stanisława Podobińskiego Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. ISSN 1898-4630. 
  23. Zespół archiwalny nr 102. Archiwum Pułkownika Romana Umiastowskiego 1939–1969. pilsudski.org. [dostęp 2021-04-13].
  24. Cmentarz Stare Powązki: UMIASTOWSCY, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [online] [dostęp 2021-04-13].
  25. Rocznik Oficerski 1932 ↓, s. 24.
  26. Rozkaz Ministra Spraw Wojskowych L. 2033 z 1921 r. (Dziennik Personalny z 1921 r. Nr 40, poz. 1854, s. 1556)
  27. Rozkaz Ministra Spraw Wojskowych L. 2105 z 1921 r. (Dziennik Personalny z 1921 r. Nr 43, s. 1755)
  28. M.P. z 1938 r. nr 258, poz. 607 „za szerzenie zamiłowania do literatury polskiej i krzewienie czytelnictwa w wojsku”.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]