Rudaki (Polska)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł 53°10′28″N 23°53′11″E
- błąd 38 m
WD 53°11'N, 23°54'E
- błąd 2283 m
Odległość 1417 m
Rudaki
wieś
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Powiat sokólski
Gmina Krynki
Strefa numeracyjna 85
Tablice rejestracyjne BSK
SIMC 0032879
Położenie na mapie gminy Krynki
Mapa lokalizacyjna gminy Krynki
Rudaki
Rudaki
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Rudaki
Rudaki
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Rudaki
Rudaki
Położenie na mapie powiatu sokólskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu sokólskiego
Rudaki
Rudaki
Ziemia53°10′28″N 23°53′11″E/53,174444 23,886389

Rudaki (białorus. Рудакі[1]) – wieś w Polsce położona nad rzeką Świsłocz w województwie podlaskim, w powiecie sokólskim w gminie Krynki.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa białostockiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

XVI w.[edytuj | edytuj kod]

Wieś położona na Rusi Czarnej i istniejąca już w 1558 roku, jako dobra królewskie, włości kryńskiej w powiecie grodzieńskim województwa trockiego Wielkiego Księstwa Litewskiego[2].

W roku 1560 Rudaki „oddano «za listem J. K. M.» Ostafiemu Wołowiczowi do jego włości Brzostowicy”[3].

I wojna światowa i okres międzywojenny[edytuj | edytuj kod]

Wg niemieckiej mapy z 1914 roku Rudaki liczyły 28 gospodarstw [4]. W 1915 roku mieszkańcy wsi udali się na bieżeństwo. O 1915 do początku 1919 roku Rudaki znajdowały się na terytorium Ober-Ost, okupowanym przez Niemców. Dopiero w lutym–kwietniu 1919 roku w Rudakach pojawiły się polskie władze i wojsko. We wrześniu 1920 w trakcie operacji niemeńskiej z okolic Rudak wyszło uderzenie 3 Dywizji Piechoty Legionów w kierunku Brzostowicy Wielkiej i Mostów. Na mocy traktatu ryskiego Rudaki pierwszy raz w swojej historii znalazły się w granicach Polski. Prawdopodobnie w trakcie tych walk lub wcześniej w trakcie bieżeństwa wieś została całkowicie zniszczona, gdyż według Powszechnego Spisu Ludności przeprowadzonego w 1921 roku w Rudakach znajdowało się 16 budynków gospodarczych określonych jako „inne zamieszkałe” przez 83 osoby (42 kobiety, 41 mężczyzn). Wszyscy mieszkańcy wsi Rudaki zadeklarowali wówczas wyznanie prawosławne i narodowość białoruską. W okresie międzywojennym miejscowość znajdowała się w gminie Hołynka w powiecie grodzieńskim[5]. Około 1930 roku liczyła 43 gospodarstwa [6]. We wsi była karczma. Przy moście przez Świsłocz, przy „Trakcie Napoleońskiem”, znajdował się młyn wodny zniszczony w I połowie 1948 roku.

II wojna światowa i okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Od września 1939 roku wieś pod okupacją sowiecką. W dniu 2 listopada 1939 Rudaki zostały włączone w skład Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Sowieckiej. W okresie okupacji niemieckiej wieś znajdowała się w powiecie sokólskim (Landkreis Sokolka) Okręgu Białostockiego (Bezirk Bialystok). W lecie 1944 roku na zachodnim brzegu Świsłoczy na okalających Rudaki wzgórzach Niemcy urządzili umocnienia przerwane przez Armię Czerwoną w dniach 21-22 lipca 1944. W wyniku ataku Niemiec na ZSRR w 1941, jak i podczas walk w 1944 roku w Rudakach poległo 23 radzieckich żołnierzy[7]. Wskutek walk wieś była spalona. Wg relacji ocalały jedynie 3 gospodarstwa. Po zajęciu Rudak część mężczyzn została wcielona do Armii Czerwonej. Do maja 1948 roku w granicach Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. W sprawozdaniu Powiatowego Inspektora do Spraw Osadnictwa z października 1946 roku opisano wieś następująco: „Wieś na ogół biedna, liczy około 150 gospodarstw.(...) Ludność mieszana polskobiałoruska. Stosunek ludności białoruskiej do Państwa Polskiego co najmniej obojętny”[8] [9] Wg relacji w dniu 25 maja 1948 w wyniku delimitacji granicy Rudaki znalazły się z powrotem w granicach Polski. Mieszkańcy wsi, pomimo zarządzonej przez sowieckie władze ewakuacji na wschodni (sowiecki) brzeg Świsłoczy, pozostali w Rudakach. Nie obyło się przy tym bez szarpaniny i przepychania z sowieckimi żołnierzami. Niestety mogiłki (cmentarz), gdzie mieszkańcy Rudak przez wieki chowali swoich zmarłych pozostały w Hołynce, po sowieckiej stronie. Przez pewien czas pogrzeby urządzano na starych, pochodzących jeszcze sprzed I wojny, mogiłkach położonych na pobliskich wzgórzach, na działce nr 8 w obrębie Rudaki. Po 1948 roku rudackie dzieci uczęszczały do szkoły podstawowej w Łosinianach i Chomontowcach, a od 1958 roku do nowo wzniesionej murowanej szkoły podstawowej w Kruszynianach. W dniu 20 czerwca 1966 roku północna część wsi uległa zniszczeniu w wyniku pożaru. Rudaki zostały zelektryfikowane na początku 1970 roku. W I połowie lat. 70. żołnierze Wojsk Ochrony Pogranicza urządzili nad Świsłoczą kąpielisko. W końcu lat siedemdziesiątych XX wieku we wsi mieszkało ok. 50-60 osób. Liczba ta jednak sukcesywnie malała w związku z migracją ludności wiejskiej do aglomeracji miejskich. W 1983 roku kolejny pożar zniszczył 4 stodoły w południowej części wsi. Dnia 18 października 2011 roku zlikwidowano w Rudakach sołectwo[10]. Ostatnim sołtysem był Aleksander Martus († 2018).

Inne[edytuj | edytuj kod]

W strukturach administracyjnych Cerkwi Prawosławnej w Polsce wieś podlega parafii św. Anny w pobliskich Kruszynianach[11].

Rudaki znajdują się na obszarze źródliskowym. We wsi są liczne źródła. Największe, w południowej części wsi, tworzy strugę o nazwie Kołodka, uchodzącą do Świsłoczy.

Przy drogach wychodzących ze wsi znajdują się krzyże pożegnalne. Starszy z 1953 roku, młodszy z lat dziewięćdziesiątych XX wieku.

Na południe od Rudak przebiega „Trakt Napoleoński”, którym w 1812 wojska napoleońskie maszerowały na Moskwę.

Mieszkańcy wsi, w większości mówiący wschodniosłowiańskim dialektem pogranicza białorusko-polskiego tzw. „prostą mową”, są bohaterami dokumentalnego filmu „Rudaki”, stworzonego przez grupę filmową Dracha z Bielska Podlaskiego.

Wieś z mieszkańcami sfotografowana przez Agnieszkę Pajączkowską w ramach pomysłu „Wędrowny Zakład Fotograficzny”[12]

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • park dworski, po 1918, nr rej.:752 z 19.12.1991[13] Właścicielem majątku był p. Chojnowski, który tu zmarł i został pochowany w Krynkach.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Рудакі, вёска. Radzima.net. [dostęp 2016-06-27].
  2. Piscowaja Kniga Grodnenskoj Ekonomii tomy 1–2, Wilno, 1881.
  3. Jan Jakubowski, Powiat grodzieński w XVI wieku w: Prace Komisji Atlasu historycznego Polski, z. III, Kraków s. 99–109, 1935.
  4. Mapa topograficzna Karte des Westlichen Russland. Skala 1:100.000, http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/100K_KdWR/400dpi/KdwR_O29_Swislocz_1914_400dpi.jpg.goły link w tytule
  5. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych.. T. 5: Województwo białostockie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1924, s. 42 (33).
  6. Mapa topograficzna WIG. Skala 1:100.000. Opracowana w latach 1929-1930, http://maps.mapywig.org/m/WIG_maps/series/100K_300dpi/P36_S38_SWISLOCZ_1930_300dpi_bcuj298322-287637.jpg.goły link w tytule
  7. Pogonili „gitlerowską swołocz". Żołnierze ginęli setkami. www.isokolka.eu, 2012-07-22. [dostęp 2018-02-25].
  8. http://www.bialystok.ap.gov.pl/arch/bit/delimitacja/05/slides/str_039.html.goły link w tytule
  9. Przy czym w opisie jest błąd. W Rudakach nie było „150 gospodarstw”, było zaś ok. 150 mieszkańców.
  10. http://edziennik.bialystok.uw.gov.pl/#/legalact/2011/3072/.goły link w tytule
  11. Michał Bołtryk. Marzenia. „Przegląd Prawosławny”. 8 (362), sierpień 2015. Fundacja im. Księcia Konstantego Ostrogskiego. [dostęp 2016-07-03]. 
  12. Wędrowny Zakład Fotograficzny, wedrownyzakladfotograficzny.pl [dostęp 2018-05-17] (pol.).
  13. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 2019-12-31.