Ryōji Noyori

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ryōji Noyori
Ryōji Noyori
Data i miejsce urodzenia 1938-09-033 września 1938
Kobe (Japonia)
Profesor
Laureat Nagrody Nobla (2001 - chemia)
Doktorat 1967
Uniwersytet w Kioto
Polska Akademia Nauk
Status członek zagraniczny
Doktor honoris causa
(Uniwersytet w Rennes 1 – 2000)
(Uniwersytet Techniczny w Monachium – 2005)
(RWTH Aachen – 2005)
Praca naukowa
Uczelnia Uniwersytet w Nagoi
Okres zatrudn. od 1972
Instytut RIKEN
Dyrektor
Instytut RIKEN
Okres spraw. od 2003
Odznaczenia
Order Kultury (Japonia)

Ryōji Noyori (jap. 野依良治 Noyori Ryōji, ur. 3 września 1938 w Kobe) – japoński chemik, specjalista w dziedzinie stereochemii i katalizy, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie chemii w 2001 roku. Od 2003 dyrektor instytutu badawczego Riken zatrudniającego około 3 tys. pracowników.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

W 1963 ukończył studia na Uniwersytecie w Kioto, w 1967 na tym samym uniwersytecie obronił doktorat. Wieloletni (od 1972) profesor Uniwersytetu w Nagoi, od 2000 dyrektor Centrum Badań Naukowych nad Materiałami przy tej uczelni. Jest autorem lub współautorem ponad 450 prac naukowych. W 1980 opracował stereospecyficzne katalizatory uwodornienia asymetrycznych aminokwasów.

W 2001 otrzymał Nagrodę Nobla z chemii za prace nad reakcjami uwodornienia w obecności katalizatorów chiralnych[1]. Noyori oraz wyróżnieni razem z nim William Knowles i Barry Sharpless, zasłużyli się opracowaniem metod syntezy asymetrycznej prowadzącej do otrzymywania czystych izomerów optycznych (np. dynamiczne różnicowanie kinetyczne[2]) i udowodnił wpływ tej izomerii na aktywność biologiczną związków chemicznych. Na podstawie tych prac m.in. wycofano talidomid, którego jeden z izomerów miał działanie lecznicze, a drugi wywoływał zmiany informacji genetycznej płodów powodujące drastyczne przypadki fokomelii.

Ryōji Noyori jest także laureatem kilkudziesięciu nagród i wyróżnień naukowych z Japonii, USA i Europy, m.in. nagrody naukowej Fundacji Króla Faisala (1999) oraz Orderu Kultury (otrzymanego od cesarza Akihito w 2000). Od 2000 Noyori jest honorowym członkiem brytyjskiego Królewskiego Towarzystwa Chemicznego[3], a od 2002 członkiem Papieskiej Akademii Nauk. W 2002 japońskie Towarzystwo Syntetycznej Chemii Organicznej (The Society of Synthetic Organic Chemistry) ufundowało nagrodę im. Ryōji'ego Noyori'ego za szczególne osiągnięcia w syntezie asymetrycznej[4][5].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. The Nobel Prize in Chemistry 2001. Nobelprize.org. [dostęp 2015-02-20].
  2. M. Kitamura, M. Tokunaga, R. Noyori. Quantitative expression of dynamic kinetic resolution of chirally labile enantiomers: stereoselective hydrogenation of 2-substituted 3-oxo carboxylic esters catalyzed by BINAP-ruthenium(II) complexes. „Journal of the American Chemical Society”. 115 (1), s. 144-152, 1993. DOI: 10.1021/ja00054a020. 
  3. ISI Highly Cited Researchers - Ryōji Noyori
  4. What's the Ryoji Noyori Prize?. The Society of Synthetic Organic Chemistry. [dostęp 2015-02-20].
  5. Ryoji Noyori Prize Recipients. The Society of Synthetic Organic Chemistry. [dostęp 2015-02-20].