To jest dobry artykuł

Sap (album)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy minialbumu zespołu Alice in Chains z 1992 roku. Zobacz też: inne znaczenie tego słowa.
Sap
Okładka
Minialbum zespołu Alice in Chains
Wydany 4 lutego 1992
Nagrywany 20–26 listopada 1991 w London Bridge Studio, Seattle[1]
Gatunek rock akustyczny[2]
Długość 20:49
Wydawnictwo Columbia
Producent Rick Parashar
Album po albumie
Minialbumy

Sap – drugi minialbum amerykańskiego zespołu muzycznego Alice in Chains, wydany 4 lutego 1992 nakładem wytwórni Columbia. Procesem produkcji zajął się Rick Parashar. Niespełna tygodniowa sesja nagraniowa odbyła się w listopadzie 1991 w London Bridge Studio w Seattle. W trakcie jej trwania muzycy zarejestrowali pięć utworów, będących w głównej mierze autorstwa Jerry’ego Cantrella. Wydanie minialbumu w formacie CD zawiera cztery kompozycje. Piąta z nich – zamykająca zestaw „Love Song” – została dodana w postaci bonusu jako ukryty utwór. Sap ukazał się początkowo jedynie w Stanach Zjednoczonych, bez żadnej promocji. W 1994 został wydany w limitowanym nakładzie na podwójnym kolorowym winylu wraz z minialbumem Jar of Flies (1994).

Sap charakteryzuje się akustycznym brzmieniem i melancholijnym nastrojem. Na minialbumie, w charakterze gościnnym, wystąpili zaprzyjaźnieni z zespołem artyści: Ann Wilson, Chris Cornell i Mark Arm. 18 stycznia 1994 Sap, przekroczywszy próg 500 tys. sprzedanych egzemplarzy w Stanach Zjednoczonych, uzyskał od Recording Industry Association of America (RIAA) certyfikat złotej płyty.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Po wydaniu debiutanckiego albumu studyjnego Facelift w 1990 zespół intensywnie koncertował w ramach Facelift Tour, występując m.in. w roli supportu przed Extreme[3], Iggy Popem[4] i Megadeth[5], oraz biorąc udział w amerykańskiej części trasy Clash of the Titans, poprzedzając koncerty thrashmetalowych grup Anthrax, Megadeth i Slayer[6]. 16 sierpnia 1991 zespół zainaugurował udział w tournée Van Halen For Unlawful Carnal Knowledge Tour[7]. W trakcie jego trwania muzycy przystąpili do prac nad materiałem na drugi album studyjny oraz ścieżką dźwiękową do filmu Samotnicy (1992, reż. Cameron Crowe). Sesja odbyła się w listopadzie w London Bridge Studio w Seattle, przy współpracy Ricka Parashara, i trwała od dwóch do trzech tygodni[a][9]. Członkowie zespołu zarejestrowali dziesięć utworów[5] – w tym promujący wspomnianą ścieżkę dźwiękową „Would?” (1992)[b][11] – spośród których kilka w odmiennej stylistyce brzmieniowej. Jak wspominał Jerry Cantrell na łamach „Guitar World”: „Gdy przygotowywaliśmy demo na drugą płytę, powstało trochę materiału, który nam się bardzo podobał, lecz nie odzwierciedlał stylu zespołu. Mieliśmy świetną muzykę, którą szkoda było stracić, która pewnie nie trafiłaby na album. Postanowiliśmy wydać EP. Sami to zrobiliśmy, sami wyprodukowaliśmy”[12].

Nagrywanie[edytuj | edytuj kod]

Proces nagrań rozpoczął się 20 listopada 1991 i trwał sześć dni[1]. Wyselekcjonowane utwory zespół zarejestrował pod kierownictwem producenta Ricka Parashara[8]. W trakcie sesji do studia zaproszono Ann Wilson z zespołu Heart[13], Chrisa Cornella z Soundgarden oraz Marka Arma, lidera Mudhoney[14]. Cantrell w następujących słowach odniósł się do tego pomysłu: „Gdy skończyliśmy cztery utwory na Sap, siedząc w studiu pewnej nocy powiedziałem, że może ściągnęlibyśmy Ann z Heart do zaśpiewania w kilku piosenkach, i jak się uda to Chrisa oraz kogokolwiek innego, kogo uda nam się znaleźć”[15].

Ann Wilson zarejestrowała partie wokalu wspierającego w utworach „Brother”, „Am I Inside” i „Love Song”[16]. Cornell i Arm zaśpiewali obok Cantrella i Layne’a Staleya w kompozycji „Right Turn[14][17], którą nagrano pod szyldem Alice Mudgarden. Nazwę utworzono z kontaminacji Alice in Chains, Mudhoney i Soundgarden[14]. Współpracujący ze studiem asystent inżyniera dźwięku Dave Hillis przyznał, że Arm był zdenerwowany podczas nagrań. „Rozmawialiśmy w holu, miał ze sobą sześciopak piwa i zaczął pić jedno z nich. Spytałem czemu jest taki zdenerwowany. Uważał, że jego głos nie będzie pasował do ogólnego klimatu utworu (…) Byłem ciekaw jak na tę sytuację zareaguje Rick, który nie miał doświadczenia z muzyką Mudhoney i stylem Marka. Pamiętam, że gdy śpiewał, Rick spojrzał na mnie i powiedział: «to jest świetne»”[14]. W przeciwieństwie do niepewnego Arma, sytuacja z Cornellem była odwrotna. Pierwotnie muzyk chciał zaśpiewać w swoim charakterystycznym, energicznym stylu, lecz producent przekonywał go do bardziej powściągliwego występu[14]. Cantrell w trakcie sesji korzystał z gitary klasycznej firmy Ovation[12].

Sesja do minialbumu przebiegała sprawnie i bez kłopotów. Parashar utrzymywał żelazną dyscyplinę w studiu, przez co muzycy skupiali się na nagrywaniu i nie pozwalali sobie na organizowanie jakichkolwiek imprez[18]. Jonathan Plum, inżynier dźwięku w London Bridge Studio, wspominał, że Staley był przyjazny i uprzejmy dla personelu studia, w przeciwieństwie do Cantrella, który, w jego ocenie, koncentrował się na swojej pracy[18]. Hills, znający wokalistę od czasów funkcjonowania kompleksu sal prób Music Bank pod koniec lat 80., podkreślał zmianę zachowania Staleya. Jak zaznaczał, muzyk był bardziej cichy i wyobcowany, a czasami na dłużej zamykał się w łazience[13]. Chociaż Plum zaprzeczał jakoby podczas sesji wokalista zażywał narkotyki[18], Hills twierdził, że zmiana zachowania mogła być następstwem jego uzależnienia[13].

Analiza[edytuj | edytuj kod]

Muzyka[edytuj | edytuj kod]

Od lewej: Ann Wilson wystąpiła gościnnie w utworach „Brother”, „Am I Inside” i „Love Song”. Chris Cornell oraz Mark Arm zaśpiewali w kompozycji „Right Turn”, nagranej pod szyldem Alice Mudgarden[19]

Minialbum oferuje proste struktury utworów[15] o balladowo-akustycznym brzmieniu i melancholijnym nastroju[20].

Gillian G. Gaar z magazynu „Goldmine” nazwała Sap „objazdem, eksploracją wcześniej nieznanego terytorium”[21]. Jeff Gilbert z pisma „Guitar World” ocenił: „Praca gitary Cantrella na Sap reprezentuje prywatne przebicia melodyjne, harmonijne i koncepcyjne”[15]. Don Kyle na łamach brytyjskiego „Kerrang!” przyznał: „Sap otwiera «Brother», surrealistyczny, niejasny wschodni hymn, który oferuje eteryczny, akustyczny riff i wokal wspierający w postaci Ann Wilson z zespołu Heart”[22]. Mark Cooper z magazynu „Q” napisał: „Brzdąkanie gitary akustycznej, a nawet flirtowanie z walcowatym bluesem faworyzowanym przez Led Zeppelin lub The Allman Brothers Band, lecz Staley i Cantrell w swych głosach pozostają nieprzejednani, wyrwani wewnętrznie z jelit bólu[23]. Kristina Estlund, w recenzji zamieszczonej na łamach „Rock Beat”, podkreśliła, że „«Brother» jest połączeniem łagodzących partii wokalnych ze zrelaksowanym, przechodzącym tempem”. Odnosząc się do partii gitar w „Got Me Wrong” autorka przyznała, że są „niesamowite”. Z kolei na temat „Right Turn” napisała: „Mocny tekst połączony z poważnym nisko-buczącym wokalem Layne’a i potężną instrumentalną partią Cornella”. Brzmienie „Am I Inside” Estlund porównała do duetu Simon & Garfunkel, podkreślając przy tym psychodeliczną grę fortepianu i gitary[24]. Jordan Babula z „Teraz Rocka” zwracał uwagę na fakt, że płyta charakteryzuje się „niechlujnym i surowym brzmieniem”. Odnosząc się do warstwy brzmieniowej napisał: „«Got Me Wrong» cechuje akustyczna zwrotka i przesterowane gitary w refrenach”. „Am I Inside” przyrównał do stylu country[25].

Zamykający „Love Song” stanowi wspólny żart zespołu, gdzie muzycy pozamieniali się instrumentami, a tekst jest improwizowany[12]. „Layne grał na perkusji, Sean [Kinney] śpiewał, Jerry i Mike [Starr] pozamieniali się gitarami. To było głupie” – wspominał Hillis[14]. Utwór nie został wymieniony w spisie[21]. Cantrell przyznawał, że „Love Song” to „najdziwniejsza piosenka, jaką kiedykolwiek nagraliśmy”[12].

Teksty[edytuj | edytuj kod]

Warstwa liryczna, napisana głównie przez Cantrella, skupia się na temacie relacji interpersonalnych, gdzie wyczuwalny jest stan melancholii. Otwierający minialbum „Brother” muzyk skomentował w następujących słowach: „Nasza rodzina była rozwiedziona, ja byłem starszym bratem, a pośrodku mieliśmy siostrę Cheri (…) kiedy jesteś dzieckiem, nie ma mowy o spędzaniu czasu ze swoim młodszym o cztery lata bratem. Zaopiekujesz się facetem, jeśli ktoś spróbuje skopać mu tyłek, ale poza tym nie chcesz nic wiedzieć. Myślę, że byłem dla niego zbyt surowy, szczególnie bez ojca w pobliżu. David nie miał nikogo, rozdzielił się, by mieszkać z moim tatą i nie widywaliśmy się zbyt wiele przez okres 6 lub 7 lat. Ten utwór opowiada o czasie kiedy byliśmy rozłączeni, podobnie jak «Rooster», który był próbą zbudowania mostu między mną a ojcem”[26]. Tekst do „Got Me Wrong” opisuje historię mężczyzny i kobiety. „To o dziewczynie z którą spotykałem się w czasie, kiedy zerwałem ze swoją prawdziwą miłością. Wiele razy będziesz musiał komuś powiedzieć, dlaczego nie chcesz być w związku, jakiego rodzaju człowiekiem jesteś. Zostaniesz wysłuchany, lecz będą sądzić, że mogą cię zmienić. O tym właśnie jest ta piosenka, o złym zrozumieniu mnie i różnych sposobach postrzegania siebie przez mężczyzn i kobiety” – argumentował gitarzysta[26]. Liryka przedostatniej kompozycji „Am I Inside”, będąca autorstwa Staleya, ma mroczny i depresyjny charakter; porusza motyw samotności. Ze względu na przygnębiający klimat, Kristina Estlund opisała ją jako „ciężką”[24].

Oprawa graficzna[edytuj | edytuj kod]

Sean Kinney był pomysłodawcą nagrania minialbumu oraz okładki

Autorem oprawy graficznej jest David Coleman[27]. Członkowie zespołu skontaktowali się z Rockym Schenckiem, z którym współpracowali przy sesji do Facelift w 1990[28], aby omówić pomysły na okładkę minialbumu. 22 grudnia Schenck udał się z asystentem do Griffith Park w Los Angeles. Jak wspominał: „Miałem kilka świetnych zdjęć, między innymi czterech wiader zwisających z ogromnego, starego drzewa, które symbolizowałyby każdego z muzyków, ale ostatecznie skończyło się na zdjęciu, gdzie użyliśmy jednego wiadra”[29].

Na początku 1992 Schenck poleciał samolotem do Seattle, gdzie 3 stycznia odbyła się promocyjna sesja zdjęciowa. Wedle słów autora, wiele fotografii ze wspomnianej sesji nie zostało opublikowanych. Pomysłem muzyków, który został wykorzystany na tylnej stronie opakowania płyty, było uwiecznienie ich na zdjęciu, w trakcie kiedy oddają mocz na wykonane wcześniej zdjęcia autorstwa Schencka[29]. Zdaniem fotografa to Kinney obmyślił koncept głównej okładki[29].

Pomysłodawcą nazwy minialbumu jest Kinney[17]. Cantrell przyznawał na łamach „Guitar World”: „Przyśniło mu się, że zamieściliśmy te piosenki na EP-ce i nazwaliśmy ją Sap. Miał wizję, że mówiliśmy o tym na konferencji prasowej i że płyta cieszyła się powodzeniem. Przysięgam. Następnego dnia spotkaliśmy się i Sean mówi: «chłopaki, miałem sen. Powinniśmy to wydać, żeby się nie zmarnowało». Tak zrobiliśmy. Nagraliśmy całość w cztery czy pięć dni. Trzy z czterech numerów pochodziły ze starszych sesji, wystarczyło je zmiksować[12][30].

Wydanie[edytuj | edytuj kod]

Strona 3 i 4 winylowej wersji minialbumu Sap, będącej częścią pakietu Jar of Flies/Sap z 1994 (nr kat. C 57806)

Sap został opublikowany 4 lutego 1992 nakładem wytwórni Columbia[c][16], początkowo jedynie na terenie Stanów Zjednoczonych[32]. Cantrell stwierdził, że minialbum wydano bez żadnego rozgłosu i singla, dzięki czemu znany był tylko garstce ludzi z najbliższego otoczenia zespołu[17]. „Nie chcieliśmy żadnej reklamy ani promocji – po prostu umieściliśmy go w sklepach, aby sprawdzić, czy ktoś to kupi” – wyznał w rozmowie z „Guitar World”[15]. W wywiadzie dla „Guitar School” podkreślał, że zmiana stylistyki brzmieniowej była zamierzonym zabiegiem. „Staraliśmy się pokazać, że nie jesteśmy tylko zespołem metalowym. Choć gramy metal, to czasami lubimy prezentować także inne gatunki”[33]. Jednocześnie deklarował, że grupa nie zamierza grać na koncertach nowych kompozycji. „W żadnym wypadku nie odrzucam tego materiału, ponieważ jest to świetna muzyka – po prostu byłoby dziwnie włączyć ją do jednego z naszych normalnych setów”[d][12].

Oprócz standardowego CD, w 1994 Sap ukazał się – w limitowanej ilości 2,5 tys. sztuk – na podwójnym kolorowym winylu wraz z Jar of Flies[21] (Jar of Flies był na pierwszej i drugiej stronie, Sap na trzeciej, a na czwartej znajdowało się logo zespołu)[37]. W Europie Sap i Jar of Flies zostały wydane jako podwójne CD[38].

Minialbum został ponownie wydany 21 marca 1995 w formacie kasety magnetofonowej[39], gdy utwór „Got Me Wrong” wszedł w skład ścieżki dźwiękowej do filmu Clerks – Sprzedawcy (1994, reż. Kevin Smith) i opublikowano go w listopadzie 1994 na singlu promocyjnym[17]. Stał się przebojem, zyskując uznanie w rozgłośniach radiowych[2]. 14 stycznia 1995 uplasował się on na 22. pozycji listy Modern Rock Tracks, opracowywanej przez magazyn „Billboard[40]. 4 marca utwór osiągnął 7. miejsce na liście Album Rock Tracks, również opracowywanej przez wspominany tygodnik branżowy[41] (po singlach „Rooster” z 1993 i „No Excuses” z 1994, była to w owym czasie najwyższa lokata, na jakiej utwór Alice in Chains uplasował się w notowaniu Album Rock Tracks)[42].

27 listopada 2020 Sap, z okazji Record Store Day, będącego częścią czarnego piątku, ukaże się na 12-calowej płycie gramofonowej. Na stronie A znajdzie się zestaw pięciu utworów, natomiast na stronie B logo zespołu, uzyskane techniką akwaforty[43].

Odbiór[edytuj | edytuj kod]

Krytyczny[edytuj | edytuj kod]

Recenzje
Wydawca Ocena
AllMusic 4/5 gwiazdek[44]
Encyclopedia of Popular Music 3/5 gwiazdek[45]
Kerrang! 3/5 gwiazdek[22]
Rolling Stone Album Guide 3/5 gwiazdek[46]
Spin Alternative Record Guide 7/10 gwiazdek[47]
Tylko Rock 3.5/5 gwiazdek[48]

Recenzując minialbum, Steve Huey napisał za pośrednictwem AllMusic, że „Sap był sporym odkryciem, zawierającym cztery akustyczne ballady, gdzie brzmienie zespołu poszło w bardziej melancholijnym i łagodniejszym kierunku, stanowiąc tym samym zupełne przeciwieństwo Facelift [1990]”. Autor podkreślił, że mimo tak melancholijnego brzmienia, utwory wciąż zachowują ponury i przygnębiający nastrój, dzięki czemu nawiązują do tych z debiutanckiego wydawnictwa. Huey zwrócił uwagę na fakt, że w czterech pierwszych utworach widoczna jest dojrzałość i subtelność, których posępne piękno psuje „Love Song”, nagrany w formie wspólnej zabawy całego zespołu. Zdaniem recenzenta utwór ten nie pasuje do klimatu płyty[44]. Don Kyle z brytyjskiego tygodnika „Kerrang!” napisał: „Sap jest lekko ciekawym urozmaiceniem, szansą dla Alice in Chains na dostrzeżenie ich innej osobowości”[22]. David Sprague i Ira A. Robbins, autorzy książki The Trouser Press Guide to ’90s Rock: The All-new Fifth Edition of the Trouser Press Record Guide (1997), ocenili, że „pięć nowych piosenek na Sap wzmocniło wysiłek zespołu z przemyślaną prostotą Led Zeppelin”[49].

Komercyjny[edytuj | edytuj kod]

11 grudnia 1993 Sap uplasował się na 9. lokacie duńskiej listy Nielsen Music Control & IFPI[50]. 18 stycznia 1994 uzyskał od zrzeszenia Recording Industry Association of America (RIAA) certyfikat złotej płyty, po przekroczeniu progu pół miliona sprzedanych egzemplarzy w Stanach Zjednoczonych[51]. 30 stycznia, razem z Jar of Flies, Sap zadebiutował na 4. lokacie brytyjskiej listy Official Albums Chart Top 75[52]. 4 lutego minialbum, również z Jar of Flies, dotarł do 8. miejsca szwedzkiego notowania Topplistan. Łącznie spędził na wspomnianej liście osiem tygodni[53]. 13 lutego Jar of Flies/Sap zadebiutował na 2. lokacie australijskiego Top 50 Albums, gdzie notowany był przez dziesięć tygodni[54].

15 kwietnia 1995 Sap zadebiutował na 29. pozycji w notowaniu „Billboardu” Top Pop Catalog Albums[55], na którym utrzymał się przez siedem tygodni[56][57]. Według raportu opublikowanego przez Nielsen SoundScan minialbum uzyskał w Stanach Zjednoczonych nakład sprzedaży w ilości 663 tys. kopii[58].

Lista utworów[edytuj | edytuj kod]

Nr Tytuł utworu AutorzyDługość
1.„Brother”Jerry Cantrell4:27
2.Got Me WrongCantrell4:12
3.Right TurnCantrell3:17
4.„Am I Inside”Layne Staley • Cantrell5:09
5.„Love Song” (ukryty utwór)Sean Kinney3:44
20:49

Personel[edytuj | edytuj kod]

Opracowano na podstawie materiału źródłowego[27]:

Alice in Chains

Muzycy sesyjni

Produkcja

Oprawa graficzna

Management

Pozycje na listach i certyfikaty[edytuj | edytuj kod]

Minialbum[edytuj | edytuj kod]

Lista (1993) Pozycja
Nielsen Music Control & IFPI (Dania)[50] 6
Lista (1994) Pozycja
Official Albums Chart Top 75 (Wielka Brytania)[e][52] 4
Top 50 Albums (Australia)[e][54] 2
Topplistan (Szwecja)[e][53] 8
Lista (1995) Pozycja
Top Pop Catalog Albums (Stany Zjednoczone)[55][57] 29

Single promocyjne[edytuj | edytuj kod]

Rok Utwór Najwyższa pozycja
USA Album Rock Tracks
[41][42]
USA Modern Rock Tracks
[40][59]
1994 Got Me Wrong 7 22

Certyfikaty[edytuj | edytuj kod]

Państwo Certyfikat Sprzedaż
Stany Zjednoczone (RIAA)[51] złota płyta 663 000+[f][58]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W ocenie inżyniera dźwięku Jonathana Pluma i jego asystenta Dave’a Hillisa Parashar miał istotny wkład w opracowanie harmonii wokalnych Staleya i Cantrella, które stały się znakiem rozpoznawczym zespołu[8].
  2. Członkowie Alice in Chains wystąpili w filmie Crowe’a w roli cameo obok muzyków Pearl Jam i Soundgarden[10]. Scenę ze swoim udziałem nagrali 17 kwietnia 1991 na nabrzeżu Pier 48 w Seattle[5].
  3. Niektóre źródła za miesiąc premiery minialbumu Sap podawały maj[31].
  4. Utwór „Brother” zadebiutował na żywo 25 lipca 1992, podczas charytatywnego koncertu z okazji Medicine Show w Hollywood Palladium. Został wykonany z udziałem Ann Wilson[34]. Kompozycja „Got Me Wrong” premierę miała w trakcie występu z cyklu MTV Unplugged 10 kwietnia 1996 w Majestic Theatre w Nowym Jorku. Zapis wydarzenia ukazał się na albumie koncertowym Unplugged (1996)[35]. Z kolei „Right Turn” został po raz pierwszy wykonany 13 sierpnia 2011, podczas akustycznego koncertu w WinStar World Casino w Thackerville[36].
  5. a b c Notowany wspólnie z Jar of Flies (1994).
  6. Sprzedaż ustalona na podstawie danych opublikowanych przez Nielsen SoundScan[58].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Alice in Chains – Jar of Flies/Sap (1993, CD) (ang.). Discogs. [dostęp 2020-10-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-10-13)].
  2. a b Anderson 2007 ↓, s. 94.
  3. de Sola 2015 ↓, s. 131–133.
  4. de Sola 2015 ↓, s. 134–136.
  5. a b c de Sola 2015 ↓, s. 141.
  6. Prato 2009 ↓, s. 264; de Sola 2015 ↓, s. 143.
  7. de Sola 2015 ↓, s. 152.
  8. a b de Sola 2015 ↓, s. 159.
  9. de Sola 2015 ↓, s. 159–160, 166.
  10. Anderson 2007 ↓, s. 99–100.
  11. Jeffrey Ressner. Alice in Chains: Through the Looking Glass. „Rolling Stone”, s. 47, 26 listopada 1992. ISSN 0035-791X. 
  12. a b c d e f Katherine Turman. Unchained. „Guitar World”, s. 24, 102, 104, kwiecień 1992. ISSN 1045-6295. 
  13. a b c de Sola 2015 ↓, s. 161.
  14. a b c d e f de Sola 2015 ↓, s. 162.
  15. a b c d Jeff Gilbert. Rain Man. „Guitar World”, s. 29, 32, styczeń 1993. ISSN 1045-6295. 
  16. a b Jake Brown: Alice in Chains: In the Studio. Rock N’ Roll Books, 2010. ISBN 0-9726142-6-5. (ang.)
  17. a b c d Prato 2009 ↓, s. 340.
  18. a b c de Sola 2015 ↓, s. 160.
  19. de Sola 2015 ↓, s. 161–162.
  20. Anderson 2007 ↓, s. 94–95.
  21. a b c Gillian G. Gaar. A Band Called Alice. „Goldmine”, s. 56, 58, 5 sierpnia 1994. ISSN 1055-2685. 
  22. a b c Don Kyle. Mind the Sap. „Kerrang!”, 1992. ISSN 0262-6624. 
  23. Mark Cooper. Suffocating. „Q”, s. 93, luty 1994. ISSN 0955-4955. 
  24. a b Kristina Estlund. Alice in Chains: Sap. „Rock Beat”, s. 11, marzec 1992. OCLC 861188848. 
  25. Babula 2006 ↓, s. 71.
  26. a b Poligrafia dołączona do albumu Music Bank; wyd. Columbia, nr kat. CK 69584.
  27. a b Poligrafia dołączona do minialbumu Sap; wyd. Columbia, nr kat. 44K 74182.
  28. de Sola 2015 ↓, s. 126–128.
  29. a b c de Sola 2015 ↓, s. 163.
  30. Bartek Koziczyński. Alice in Chains. Bezsenność w Seattle. „Teraz Rock”, s. 68, czerwiec 2006. ISSN 1730-394X. 
  31. de Sola 2015 ↓, s. 165.
  32. Jason Roberts. A Sound Called Alice. „Guitar”, s. 30, 10 grudnia 1993. ISSN 1525-5549. 
  33. Jeff Kitts. Primecuts. „Guitar School”, s. 12, maj 1994. ISSN 1058-0220. 
  34. Pleasant Gehman. Live! Concert Reviews. „Spin”, s. 120, październik 1992. ISSN 0886-3032. 
  35. Babula 2006 ↓, s. 73–74; de Sola 2015 ↓, s. 240–243.
  36. Alice in Chains Ends 10-Month Break from Stage (ang.). Blabbermouth.net. [dostęp 2020-07-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-07-22)].
  37. Alice in Chains – Jar of Flies/Sap (1994, Vinyl) (ang.). Discogs. [dostęp 2020-10-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-10-13)].
  38. Alice in Chains – Jar of Flies/Sap (1994, CD) (ang.). Discogs. [dostęp 2020-10-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-10-13)].
  39. Steve Huey: Sap – Alice in Chains : Release Info (ang.). AllMusic. [dostęp 2020-06-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-06-07)].
  40. a b Modern Rock Tracks. „Billboard”, s. 63, 14 stycznia 1995. ISSN 0006-2510. 
  41. a b Album Rock Tracks. „Billboard”, s. 87, 14 marca 1995. ISSN 0006-2510. 
  42. a b Alice in Chains – Chart History – Mainstream Rock Songs (ang.). Billboard. [dostęp 2015-08-13].
  43. Sap – Record Store Day (ang.). Record Store Day. [dostęp 2020-10-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-10-13)].
  44. a b Steve Huey: Sap – Alice in Chains (ang.). AllMusic. [dostęp 2011-07-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-08-17)].
  45. Colin Larkin: Encyclopedia of Popular Music (5th ed.). Omnibus Press, 2011. ISBN 978-0-85712-595-8. (ang.)
  46. Greg Kot: Rolling Stone Album Guide. Christian Hoard, Nathan Brackett (red.). Fireside, 2004, s. 13. ISBN 0-7432-0169-8. (ang.)
  47. Craig Marks, Eric Weisbard: Spin Alternative Record Guide. Vintage Books, 1995. ISBN 978-0679755746. (ang.)
  48. Grzegorz Kszczotek. Sap. „Tylko Rock”, s. 56, maj 1994. ISSN 1230-2317. 
  49. David Sprague, Ira A. Robbins: The Trouser Press Guide to ’90s Rock: The All-new Fifth Edition of the Trouser Press Record Guide. Fireside Books, 1997, s. 35. ISBN 978-0684814377. (ang.)
  50. a b Top 10 Sales in Europe. „Music & Media”, s. 24, 11 grudnia 1993. OCLC 29800226. 
  51. a b Gold & Platinum – RIAA (ang.). Recording Industry Association of America. [dostęp 2011-07-20].
  52. a b Official Albums Chart Top 75 – 30 January 1994–05 February 1994 (ang.). Official Charts Company. [dostęp 2020-04-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-04-17)].
  53. a b Alice in Chains – Jar of Flies + Sap (ang.). swedishcharts.com. [dostęp 2020-04-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-04-12)].
  54. a b Alice in Chains – Jar of Flies + Sap (ang.). australian-charts.com. [dostęp 2020-04-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-04-12)].
  55. a b Top Pop Catalog Albums. „Billboard”, s. 46, 15 kwietnia 1995. ISSN 0006-2510. 
  56. Top Pop Catalog Albums. „Billboard”, s. 57, 27 maja 1995. ISSN 0006-2510. 
  57. a b Alice in Chains – Chart History – Catalog Albums (ang.). Billboard. [dostęp 2020-06-08].
  58. a b c David Basham: Got Charts? Tracing Crow’s Flight, Alice in Chains’ Legacy (ang.). MTV. [dostęp 2015-07-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-06-24)].
  59. Alice in Chains – Chart History – Alternative Airplay (ang.). Billboard. [dostęp 2015-08-13].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]