Skałka (województwo dolnośląskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł 51°5'31.56"N 16°49'46.54"E
- błąd 0 m
WD 51°4'N, 16°53'E
- błąd 19851 m
Odległość 0 m
Skałka
wieś
Ilustracja
Rzeka Bystrzyca przepływająca przez Skałkę
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat wrocławski
Gmina Kąty Wrocławskie
Liczba ludności (2011) 212
Strefa numeracyjna 71
Tablice rejestracyjne DWR
SIMC 0875170
Położenie na mapie gminy Kąty Wrocławskie
Mapa lokalizacyjna gminy Kąty Wrocławskie
Skałka
Skałka
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Skałka
Skałka
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Skałka
Skałka
Położenie na mapie powiatu wrocławskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu wrocławskiego
Skałka
Skałka
Ziemia51°05′31,56″N 16°49′46,54″E/51,092100 16,829594

Skałkawieś w Polsce położona w województwie dolnośląskim, w powiecie wrocławskim, w gminie Kąty Wrocławskie, w Parku Krajobrazowym Doliny Bystrzycy.

Wieś do roku 1998 znajdowała się w województwie wrocławskim.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o miejscowości znajduje się w łacińskim dokumencie z 1250 roku wydanym przez papieża Innocentego IV w Lyonie gdzie wieś zanotowana została w zlatynizowanej, staropolskiej formie „Scalka”[1].

W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Schalkow[2][3]. Do roku 1945 wieś nosiła nazwę Schalkau.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Wieś położona 20.5 km od Wrocławia w kierunku południowo-zachodnim, 9.5 km na północny wschód od Kątów Wrocławskich.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Ulicówka, pojawia się w źródłach w 1250 r. jako Scalka, podlegała wtedy klasztorowi augustianów z Wrocławia. W 1353 r. wzmiankowano folwark Schalkau, 1426 r. - Schalkow. W latach od, co najmniej, 1488 do 1622 r. w posiadaniu rodziny von Geresleben (Gerisleben, Jeresleben). W 1786 r. graf von Haugwitz sprzedaje Skałkę i Romnów grafom von Posadowsky. W tym czasie oprócz czynszu płaconego przez poddanych, nabywca zyskiwał dwa folwarki, ziemie, które stanowiły uposażenie kościoła, karczmę, owczarnie w Romnowie, dwa młyny oraz zgodę cesarską na warzenie i wyłączną sprzedaż piwa w obu wsiach, a także pałac. W pierwszej połowie XIX wieku wieś przeszła na własność Carla Gottlieba Eisfelda, a po nim Oberamtmanna Karla Friedriecha Eisfelda. W latach 70. i 80. zarządzał Johann Carl Heinrich Herrmann ze Stanowic w powiecie Oława (Klein Stannowitz, Kreis Ohlau). Pod koniec XIX wieku powstała dziedziczna fundacja Eisfeldt - Hermann’sche Stiftung, obejmująca Skałkę i Romnów. Na początku XX wieku obie wioski są w rękach Hansa Jesdinsky’ego, który pozostaje właścicielem wsi do 1945 r. Do 1945 r. funkcjonowała gospoda (ul. Łąkowa 12), szkoła katolicka (ul. Szkolna 7) i młyn, który jeszcze do niedawna funkcjonował we wsi. Od roku 1945 r. miejscowość występowała pod spolszczoną nazwą Siołków, zajęta przez Armię Czerwoną i Wojsko Polskie, została przeznaczona przez DOW IV na osadnictwo wojskowe, następnie PUZ nadzorował parcelację pomiędzy osadników.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. Marii Magdaleny

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisany jest[4]:

  • kościół fil. pw. św. Marii Magdaleny, najważniejszy zabytek wsi. Pierwszy kościół wspomniano w źródłach w 1426 r. Obecny, gotycki, wzniesiono pod koniec XV wieku. Przesklepiony w 1488 r. – XV w. dzięki Wawrzyńcowi i Kasprowi von Geresleben, zwanych Pollakami. W okresie reformacji przejęty przez protestantów. W 1611 r. staraniem Hansa (Pollaka) von Geresleben i jego żony Ewy, z domu von Schellendorf, wyremontowano sklepienia, dobudowano kruchtę południową i nową ambonę. Od 1654 r. kościół ponownie stał się katolicki, w 1696 r. Karolina von Sternberg, ur. von Nimptsch, ufundowała prawdopodobnie lożę kolatorską, a Maria Józefina Teresa von Glaubitz nową ambonę. W latach 1717–1720 Konrad von Sternberg i Anna von Sternberg, ur. von Stuben, fundują nowe wyposażenie świątyni. W 1746 r. staraniem Antoniego Ernesta von Sternberg i jego żony Józefiny, ur. von Glaubitz, rozbudowano kościół, dobudowując przęsło nawy, nad którym wzniesiono wieżę. Zmieniono podziały na elewacji, nad oknami w prezbiterium wymalowano herby i nazwiska dotychczasowych fundatorów. Kolejne remonty przeprowadzono w latach 1833 i 1850. W 1904 r. w wyniku uderzenia pioruna została uszkodzona wieża, odbudowana rok później – niższa o jedną kondygnację. W efekcie powstał kościół jednonawowy, orientowany, z prezbiterium zamkniętym trójbocznie, nawa na planie prostokąta, nad ostatnim przęsłem wieża czworoboczna, poza tym zakrystia i kruchta. Sklepienie krzyżowo+żebrowe w prezbiterium i kruchcie, w nawie sklepienie kolebkowe z lunetami, tak jak w zakrystii. Późnobarokowe portale wstawiono w 1746 r. Wyposażenie wnętrza regencyjno-rokokowe z tego samego roku. W aktach archiwalnych zachował się opis wystroju wnętrza. Chór muzyczny z barokowym kartuszem z herbami rodzin von Sternberg i Pfeifer von Palmkron. Ławy kolatorskie z dwoma kartuszami herbowymi von Sternberg oraz von Glaubnitz. Płyty nagrobne rodziny von Geresleben: Kaspra Pollaka oraz Katarzyny, ur. von Höring, z 1589 r., płyta syna Kaspra-Hansa Krzysztofa, który zmarł prawdopodobnie w 1603 r. Późnobarokowa brama z pilastrami, z ok. 1746 r., prowadząca na teren kościoła i zlikwidowanego obecnie XIX-wiecznego cmentarza. Dawna kaplica grobowa rodziny von Eisfeld z poł. XIX wieku, w pn-wsch narożniku muru – pełniła funkcję salki katechetycznej. Kościół poważnie ucierpiał w 1945 roku, kiedy to wojsko radzieckie zamieniło świątynię na stajnię, w której gromadzono konie i bydło. Przez następne lata kościół nie był użytkowany i dopiero ostatnie remonty przywróciły mu pierwotną funkcję, jednak wielu z opisanych elementów dekoracyjnych nie udało się odnowić.

inne zabytki:

  • zabudowania młyna, ul. Łąkowa 14-14 a, nad rzeką Bystrzycą stanowią charakterystyczny element wsi. Pierwotnie młyn wodny, przebudowany na przełomie XIX i XX wieku na elektryczny, czterokondygnacyjny z dwuspadowym spłaszczonym dachem. Otynkowany, z gzymsem ceglanym na wysokości drugiej kondygnacji, poza tym opaski ceglane wzdłuż elewacji.Młyn i elektrownia wodna był czynny do lat 80., obecnie w rękach prywatnych- elektrownia nadal funkcjonuje. Jaz na Bystrzycy I poł. XX wieku- odprowadzał wodę z młynówki, drugi jaz znajduje się przy moście przed młynem
  • pomnik św. Jana Nepomucena (ul. Łąkowa), stanął naprzeciwko młyna w pobliżu rzeki, w czasach największej popularności świętego. Data zapisana chronostychem określa rok powstania na 1730. Pomnik wykonano z piaskowca, na cokole z dekoracją akantową naroży, wyżej figura Św. Nepomucena trzymającego krzyż (uszkodzona – brak lewej ręki), stojącego na obłoku, u jego stóp putta. Inskrypcja wspominająca fundatora, rycerza Antoniego Ernesta de Sternberg, została spisana w łacinie w formie chronostychu: VeneratIonI DIVI JoannIs NepoMVCenI PatronI Svi et ProteCtorIs HANC STATVAM hIC Pie pro VIatore AntoniVs ErnestVs CoMes De Sternberg ere-XIt. W tylnej części relief ku czci Św. Antoniego Padewskiego, Św. Donata i Franciszka Ksawerego, którzy mieli chronić miejscową ludność od wszelkich nieszczęść. Pierwotnie pomnik posiadał dodatkowo sześcienny cokół, a blisko niego istniał dom o konstrukcji szachulcowej. W wyniku wypadku drogowego w latach 80. XX wieku pomnik został mocno uszkodzony i ponownie poskładany w całość

zabytki nieistniejące:

  • pałac; istniał we wsi prawdopodobnie w XIX wieku, lokalizowany za tartakiem na północny zachód od kościoła. Obecnie trudno znaleźć jakiekolwiek ślady tego obiektu i ustalić jego historię. Nieliczne osoby pamiętają fundamenty, nie wiadomo jednak kiedy i w jakich okolicznościach został rozebrany. Wspomina o nim niemiecki badacz Knie w 1830 i 1845 roku. Ok. 1786 roku Jan Baltazar Kurzbach von Seydlitz sprzedał majątek w Skałce hrabiemu Janowi Wacławowi von Haugwitz za 75 000 talarów, zastrzegł sobie, że chce zabrać rośliny rosnące w pałacowej oranżerii w miedzianych donicach. Nie wiadomo, co poza oranżerią pałac posiadał, jak wyglądał, ani jaka była jego historia.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Colmar Grünhagen 1866 ↓, s. 281.
  2. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online
  3. H. Markgraf, J. W. Schulte, "Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis", Breslau 1889
  4. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 231. [dostęp 30.10.2012].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Colmar Grünhagen: Regesten zur Schleisischen Geschichte. Breslau: Josef Max & COMP., 1866.