Sobór Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy w Głębokiem

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Sobór Narodzenia Bogurodzicy
Свята-Раства-Багародзіцкая царква
sobór parafialny
Ilustracja
Fasada soboru
Państwo  Białoruś
Obwód  witebski
Miejscowość Coat of Arms of Hłybokaje, Belarus.svg Głębokie
Wyznanie prawosławne
Kościół Rosyjski Kościół Prawosławny
Parafia Narodzenia Bogurodzicy w Głębokiem
Wezwanie Narodzenia Bogurodzicy
Wspomnienie liturgiczne 8/21 września
Położenie na mapie Białorusi
Mapa lokalizacyjna Białorusi
Sobór Narodzenia Bogurodzicy
Sobór Narodzenia Bogurodzicy
Ziemia55°08′20,9″N 27°41′49,5″E/55,139139 27,697083

Sobór Narodzenia Bogurodzicy w Głębokiem – były kościół rzymskokatolicki pw. Wniebowzięcia NMP należący do klasztoru karmelitów bosych, aktualnie cerkiew prawosławna w Głębokiem na Białorusi. W strukturach cerkiewnych sobór należy do eparchii połockiej i głębockiej Egzarchatu Białoruskiego Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Rzeczpospolita Obojga Narodów[edytuj | edytuj kod]

Początki obecności karmelitów w Głębokiem liczone są od 17 listopada 1639. Świątynia dla kanoników regularnych ufundowana została przez wojewodę mścisławskiego Józefa Korsaka 24 listopada 1639. Zatwierdzona została przez ówczesnego króla Władysława IV Wazę. Pięć dni później nowy dokument fundacyjny wystawiono dla karmelitów. Budowę pierwszego drewnianego kościoła katolickiego rozpoczęto jeszcze w tym samym roku i trwała ona aż do 1654. 20 września 1640 powstał dokument fundacyjny Józefa Korsaka dla klasztoru karmelitów, również potwierdzony przez króla Władysława IV 20 sierpnia 1641. 2 lutego 1642 kanonicy zrzekli się pretensji do fundacji. W 1643 przerwano budowę klasztoru z powodu śmierci fundatora. Budowa dokończona została przez zakonników z funduszy własnych. Po śmierci Józefa Korsaka klasztor stał się właścicielem korsakowskiej części dóbr głębockich, a także innych majątków m.in. Łostowice, mających łącznie 800 dymów i dających ok. 100 tys. złotych polskich dochodu rocznie. W zamian, na mocy testamentu, karmelici mieli obowiązek utrzymywania w Głębokiem szkoły i konwiktu szlacheckiego dla 12 niezamożnych uczniów. Był też szpital dla ubogich. Nowi właściciele zgromadzili wspaniałą bibliotekę, liczącą 3 tys. tomów. Posiadali też zbiór rycin i map, aptekę oraz gabinet fizyczny; dostępność zbiorów zapewniono wznosząc komnaty gościnne[1]. Pod koniec XVIII w. w Głębokiem przebywało 33 zakonników[2].

W 1646 w nowo wybudowanym klasztorze osiedlili się karmelici. Klasztor obsługiwał kaplice w miejscowościach: Łostowice, Przydały, Wolborowicze i Janki. W 1650 dla pracy wśród prawosławnych (zyskania ich dla unii) przysłany został misjonarz o. Sebastian od Wszystkich Świętych, który wielu ich dla katolicyzmu pozyskał. Trzy lata później przy kaplicy w Łostowicach osiedliły się karmelitanki bose z Wilna, szukając tu przez osiem miesięcy schronienia od zarazy.

Poświęcenie kościoła nastąpiło w 1654, prace parafialne w swoich dobrach karmelici zlecali kapłanom świeckim. Niestety w 1655 świątynia została zniszczona w czasie działań wojennych, zakonnicy schronili się w Wilnie i Warszawie. Powrót karmelitów do fundacji oraz odrodzenie klasztoru nastąpiło w 1660 i trwało aż do 1730.

22 maja 1670 założone zostało Bractwa św. Józefa, a w XVII wieku istniał w kościele otaczany kultem cudowny Obraz Matki Bożej Szkaplerznej. W 1724 klasztor włączono do prowincji litewskiej św. Kazimierza[3], z siedzibą w Wilnie. Nowicjat w klasztorze w Głębokim rozpoczął się 15 lipca 1727, gdy przeniesiono go z Wilna.

W latach 1730–1735 budowana była murowana świątynia w stylu baroku wileńskiego przez architekta Jana Krzysztofa Glaubitza z dwoma wieżami. Stawiano ją pod nadzorem Franciszka Placidiego. Konsekracja nastąpiła 3 lipca 1735 przez biskupa J. Ancutę. Od tego też roku znalazł się w diecezji wileńskiej (do 1798).

11 lutego 1750 przy kościele założono kościele bractwo św. Barbary, a trzy lata później Bractwo Matki Bożej Szkaplerznej.

10 sierpnia 1763 odnotowano tutaj cudowne zjawisko „pocenia się” statuy Chrystusa Cierpiącego umieszczonej w preparatorium chóru zakonnego, co zapewne zwiększyło popularność klasztoru czyniąc go miejscem pielgrzymek. W 1772 klasztor liczył 33 zakonników (14 kapłanów), w 1782 – 37.

Zabór rosyjski[edytuj | edytuj kod]

W 1795 klasztor karmelitów, oprócz kleryków, liczył 9 kapłanów. Według wizytacji dekanatu dokszyckiego w 1796 do karmelitów z Głębokiego należały w tych terenach następujące majątki: Hnieździłowo, Rubież, Wieraciejka, Dalekie; Kruku-Kruki, Wietachmo, Kolahi, Słoboda; Korolewicze-Korolewicze, Szabany, Jasinowicze, Zamosze, Ambrosowicze, Nieścierowicze; Janki-Janki, Kościuki, Sidory, Kozino, Kuziki, Poddorcy, Osowo. Od 1798 klasztor wchodził w skład diecezji mińskiej.

W 1803 klasztor liczył 35 kapłanów i 5 braci zakonnych. W 1805 staraniem ojca Mikołaja Budnego karmelici bosi wybudowali na wzgórzu Kopciówka kościół pw. św. Eliasza. Poświęcony on został 11 maja 1805 przez biskupa Dederko. W kościele umieszczono cudowną Figurę Chrystusa w cierniowej koronie.

W 1812 w klasztorze zatrzymał się sztab wojsk Napoleona. W 1825 klasztor liczył 21 zakonników (8 kapłanów, 9 kleryków). W 1829 mieszkało tu 33 zakonników (10 kapłanów, 9 kleryków, 13 nowicjuszy, 1 brat). W 1830 doszło do wizytacji biskupa. W tym czasie przy klasztorze w murowanym szpitalu mieszkało 12 ubogich. Biblioteka liczyła 2621 woluminów.

Po przeprowadzonej 12 maja 1832 w Głębokim koncentracji wojsk powstańczych jakiej dokonał Ignacy Korsak i poniesionej trzy dni później klęsce w walnej bitwie, w mieście rozpoczęto represje, a klasztor karmelitów zamieniono na areszt. Za zaangażowanie w powstanie listopadowe na zsyłkę skazano 5 zakonników karmelitów (w tym 62-letniego przeora o. Władysława Kozakiewicza), proboszcza ks. Romualda Glińskiego i unickiego duchownego.

W 1834 w klasztorze mieszkało 24 zakonników (16 kapłanów, 5 kleryków, 3 braci). W 1840 w kościele istniało 15 ołtarzy, w prezbiterium w górnej części ołtarz Matki Bożej Szkaplerznej (z dojściem od klasztornego chóru), szczególnie czczony był obraz Matki Bożej Podchórnej usytuowany w kaplicy przy wejściu do świątyni.

Do 1842 ekonomią klasztoru było 11 folwarków, liczących razem 67 wsi na których było 800 domów, 2533 poddanych. Obszar ziemi wynosił 760 włók 21 morgów i 150 prętów, 14 młynów co dawało dochodu rocznego 12785 rubli 83 kop. dochodu). W tym też roku nastąpiły dla klasztoru wielkie zmiany. Dobra kościelne zostały przejęte przez Skarb Państwa, a zakonnicy otrzymali roczną pensję 40 rubli.

W 1849 klasztor na nowo włączony wraz z innymi parafiami i kościołami klasztornymi dekanatu dziśnieńskiego do diecezji wileńskiej. W 1862 nastąpiła kasata klasztoru, a rok później na mocy decyzji bp. Krasińskiego czterech zakonników przeniesiono do Kamieńca Podolskiego, a kościół stał się filią parafii Głębokie liczącej wówczas 840 katolików. Nadal pracowali przy nim karmelici. 26 sierpnia 1864 nastąpiło całkowite zamknięcie klasztoru decyzją władz carskich, jako kara za „czytanie odezwy powstańczej i odbieraniu przysięgi”. Zlikwidowano prowadzone przez zakonników szkołę, konwikt, fabrykę sukien i aptekę. W klasztorze urządzono więzienie, gdzie sądy odprawiał sam gubernator Michaił Murawjow Wileński. W 1872 przekazano przez władze carskie prawosławnym i zamieniono na cerkiew, przebudowując niektóre fragmenty architektury i dobudowując kopułę. Od tej pory służyła wiernym jako świątynia prawosławna. W 1865 po rozkradzeniu sprzętów dydaktycznych przez osoby prywatne nastąpiło zdeponowanie pozostałości biblioteki klasztornej w muzeum wileńskim. Ziemia, która należała do karmelitów, została rozsprzedana okolicznym włościanom[2]. Od roku 1875 cerkiew miała wezwanie Narodzenia Bogurodzicy. Około 1876 w czasie przebudowy świątyni nastąpiło wyrzucenie z krypty fundatorskiej ciała zmarłego J. Korsaka, po dwóch dniach pochował je właściciel majątku Litowszczyzna.

3 września 1877 odbyło się pierwsze nabożeństwo inaugurujące działalność cerkwi. W XIX wieku prawosławna parafia dekanalna z 3 filialnymi cerkwiami i 2 kaplicami cmentarnymi liczyła 4348 wiernych. W 1892 rozebrano części klasztoru (2 skrzydła) na materiały budowlane.

XX wiek[edytuj | edytuj kod]

W czasie I wojny światowej stacjonowały tutaj oddziały wojsk rosyjskich, a później niemieckich. W roku 1921 na fali rewindykacji kościołów zamienionych za czasów zaborów na cerkwie, świątynię zwrócono katolikom. Od 1927 trwał również proces o odzyskanie dóbr zakonnych przez karmelitów bosych. Przerwany on został wybuchem II wojny światowej. Podczas tejże w budynku klasztornym mieściła się administracja powiatowa. W 1939 budynek został zajęty przez władze sowieckie. Głównodowodzącym był Władimir Gil-Rodionow. Od 1941 do 1944 w budynkach stacjonowało wojsko niemieckie m.in. sztab ROA. Po 1945 władze sowieckie ponownie oddały świątynię prawosławnym, którzy urządzili w niej cerkiew, czynną do dzisiaj. W klasztorze umieszczono mleczarnię, a później archiwum. W 2000 budynki klasztorne oddano parafii prawosławnej.

XXI wiek[edytuj | edytuj kod]

W lipcu 2009 w trakcie prac porządkowych na terenie prawosławnego soboru Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy wierni znaleźli szczątki Polaków. Rozpoczęto postępowanie sprawdzające w prokuraturze, a kości zostały zasypane, oficjalnie z powodu odoru[4].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Zbudowana w stylu bazyliki z krótkim transeptem, z czterema wieżami w narożach. Kopuła została dobudowana w 1872[5]. Kościół otaczał czworobok zabudowań klasztornych z wewnętrznym dziedzińcem.

Dziś pozostało tylko jedno jego skrzydło, znikła też kopuła; a wieże w narożach prezbiterium straciły swoją barokową urodę. Pozostała fasada zachodnia, flankowana dwoma czterokondygnacyjnymi wieżami. Ozdobiona wraz z wieżami wiązkami pilastrów, wygiętymi i profilowanymi gzymsami i półkoliście zamkniętymi niszami. Parawanowy, wysoki szczyt między wieżami o bardzo dekoracyjnych motywach. Wieże prezbiterium dwukondygnacyjne, skromnie zdobione lizenami i niszami. Na ich szczycie dziś widnieje dziwne zakończenie, podobne do fabrycznych kominów. Między wieżami prosty, trójkątny szczyt. Elementy architektoniczne fasady głównej zostały zachowane. Piękne są barokowe zdobienia nisz, okien i portalu z rzeźbionymi drzwiami o oryginalnym ornamencie roślinnym. Na dziedziniec soboru prowadzi barokowa, trójprzelotowa brama z ozdobnym frontonem z końca XVIII wieku. Ściany wnętrza zdobią stiukowe ornamenty. Zachowały się drzwi z XVIII wieku i kuta balustrada. Krypta, miejsce pochówku fundatora została zniszczona, gdy po drugiej wojnie światowej działała tu fabryka konserw. Według legendy, podziemne lochy miały łączyć kryptę kościoła z odległym klasztorem w Berezweczu. W historii kościoła i klasztoru były dobre i ponure karty, często tajemnicze. Do dobrych należy działalność karmelitów – prowadzenie szkoły i konwiktu dla niezamożnych uczniów i szeroka działalność kulturalna wśród ludności. Słynna z unikatowych i wspaniałych zbiorów była biblioteka klasztoru. Klasztor zapewniał pomoc zdrowotną dla ludności, udzielaną przez szpital i aptekę (prowadzone przez mnichów).

W kościele znajdował się portret fundatora Józefa Korsaka, a w klasztorze witał napis na marmurowej płycie: „W imię Boże! Stań pobożny wędrowcze i na sam widok złóż dziękczynienie nieśmiertelnemu imieniu Korsaków” (płyta ta – obecnie pokruszona znajduje się w posiadaniu ks. proboszcza parafii Trójcy Świętej w Głębokiem)[6].

Przeorzy[edytuj | edytuj kod]

imię i nazwisko daty urzędowania
o. Hieronim od św. Teresy OCD 1644–1645
o. Jozafat od Matki Bożej z Góry Karmel OCD 1649–1652
o. Jacek od Matki Bożej OCD 1664–1665
o. Tomasz od św. Macieja OCD 1725
o. Eliasz od św. Teresy OSD 1739–1745
o. Stanisław od św. Zofii OCD 1751–1757
o. Ambroży od św. Gabriela OCD 1757
o. Ludwik Aureliusz od św. Floriana OCD 1760
o. Kazimierz od Wniebowzięcia NMP OCD 1763–1769
o. Władysław od św. Dionizego OCD 1769
o. Aureliusz od św. Kazimierza OCD 1772
o. Mikołaj Budny OCD 1803–1804
o. Bruno od św. Teresy Petrykowski OCD 1826
o. Wojciech od św. Anny Pszycki OCD 1826–1829
o. Władysław Kozakiewicz OCD 1829–1835
o. Bartłomiej Brydycki OCD 1835–1864

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski (red.), Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1881, s. 600–601.
  2. a b M. i J. Żarynowie, Głębokie. Historia i zabytki, Warszawa 1992.
  3. Inne źródła podają 1734.
  4. Andrzej Poczobut. Nieznane groby NKWD. „Gazeta Wyborcza”, 2009-07-22. 
  5. Sztuka polska XVIII wieku, Mariusz Karpowicz, Wyd.Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1985, s. 91.
  6. Fundacja Ziemia Dobrzyńska - oficjalna wizyta.Białoruś, www.fundacjaziemiadobrzynska.pl [dostęp 2016-04-01].