Socjologia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Socjolog)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Socjologianauka badająca w systematyczny sposób funkcjonowanie i zmiany społeczeństwa.

Socjologowie badają społeczne reguły (normy), procesy i struktury, które łączą i dzielą ludzi, tworzą lub są przejawem więzi między ludźmi, a także proces ich zmian. Badają zarówno jednostki uwikłane w grupy społeczne, jak i międzyludzkie relacje (na przykład rodzinę, wspólnoty, stowarzyszenia, zrzeszenia). Relacje międzyludzkie ujęte w społecznej dynamice mogą ludzi łączyć tworząc grupy społeczne, instytucje czy całe społeczeństwa, lub dzielić przez społeczne podziały.

Już w starożytności istniała na wysokim poziomie ogólnie pojęta myśl społeczna. Socjologia jako nauka o społeczeństwie miała trzech ojców. Pierwszym (w europejskim kręgu kulturowym) był Platon, następnie Giambattista Vico oraz, tak powszechnie uznawany za jedynego, Auguste Comte. Przedmiotem badań nauki o społeczeństwie jest grupa społeczna ujęta w kategoriach stanu i zmiany.

Socjologowie badają jednostki o tyle, o ile są one w pewnych wewnętrznych relacjach między sobą. Jednostka jako indywiduum nie jest przedmiotem badań socjologii, a zajmuje się nią psychologia.

Pod koniec XIX wieku następowały gwałtowne przemiany w łonie europejskich społeczeństw preindustrialnych. Doprowadziły do powstania społeczeństwa industrialnego. Obecnie mówi się o początkach ery społeczeństw postindustrialnych. Narodziny socjologii wiążą się z tymi gwałtownymi zmianami społecznymi, stąd wielu teoretyków uważa, że głównym przedmiotem badań socjologii są nowoczesność i społeczeństwo przemysłowe.

Efekty zastosowań socjologii i badań socjologicznych można zaliczyć do trzech kategorii:

  • budzenie, ujawnianie uprzednio niedostrzeganej problematyki;
  • wskazywanie na możliwości wywoływania skutków długofalowych;
  • wskazywanie bezpośrednich, a dotąd nieznanych możliwości zastosowawczych[1].

Socjologia jest wykładana jako przedmiot akademicki na wielu kierunkach studiów oraz funkcjonuje jako oddzielny kierunek studiów na wielu uczelniach w Polsce.

Definicje socjologii[edytuj | edytuj kod]

Jan Szczepański tak definiuje pojęcie socjologii: „socjologia poszukuje praw zjawisk zachodzących między ludźmi, zajmuje się badaniem struktur, czyli wzajemnego przyporządkowania sobie ludzi w zbiorowościach”.

Ludwik Gumplowicz pojmuje ją następująco: „socjologia to nauka o grupach społecznych”.

Georg Simmel pisze o socjologii, jako „nauce o stale powtarzających się formach życia społecznego”.

Według Zygmunta Baumana „socjologia to zazwyczaj spoglądanie na ludzkie czynności, jak na fragmenty większych całości. Owymi całościami są nieprzypadkowe grupy ludzi, które są powiązane siecią wzajemnych zależności”.

Piotr Sztompka wyjaśnia, że „socjologia zrodziła się, jako naukowe badanie historii”.

Zdaniem Emile Durkheima i uczniów jego szkoły, socjologia jest nauką o faktach społecznych. Faktem społecznym jest wszelki sposób działania, zdolny do wywierania na jednostkę przymusu zewnętrznego. Może to być na przykład moralność, prawo, moda...

Georg Lunberg definiuje socjologię jako naukę o „przewidywanych sekwencjach zachowań ludzkich w sytuacjach dostatecznie sprecyzowanych”. Z kolei Robert Merton traktuje socjologię jako naukę o systemie wzajemnie powiązanych ze sobą elementów (klasy, warstwy, organizacje, grupy)”.

Funkcje socjologii[edytuj | edytuj kod]

Adam Podgórecki wyróżnia pięć podstawowych funkcji socjologii, rozumianej przez niego jako nauka o ogólnych prawach zbiorowego, skoordynowanego działania ludzkiego:

  • Diagnostyka społeczna (socjografia) dąży do zebrania danych o rozmaitych dziedzinach życia społecznego w sposób intersubiektywnie sprawdzalny i systematyczny, a przy tym subiektywnie rozumiany. Początek jej dały badania Fryderyka Engelsa dotyczące położenia klasy robotniczej w Anglii. Bada ją socjologia diagnostyczna.
  • Funkcja apologetyczna ujawnia się wtedy, gdy dzięki zebranym w wiedzę socjologiczną danym dla celów pozanaukowych chwali się pewne sytuacje społeczne, instytucje, koncepcje. Tak wykorzystywana była między innymi w III Rzeszy, ale w wersji subtelniejszej jest używana także w innych państwach i okresach historycznych. Dzieje się tak dlatego, że w naukach społecznych można dobierać dla z góry przyjętej tezy dogodną argumentację.
  • Funkcja demaskatorska może być rozumiana na dwa sposoby: metodologiczny i oceniający. W rozumieniu metodologicznym demaskowanie to ukazywanie pewnych cech, które nie są łatwo uchwytne na pierwszy rzut oka lub wskazywanie na zmienne niezależne, które tkwią u podstaw pewnych zjawisk, a są przesłonięte przez pozorne zmienne niezależne. W rozumieniu emocjonalnym albo oceniającym chodzi o wskazywanie pewnych rzeczywistych motywacji, które są celowo lub nieświadomie ukrywane. Demaskatorstwo emocjonalne polega na ujawnianiu motywów, które chciałoby się starannie ukryć. Przykładem może być faktyczna i normatywna skuteczność przepisu prawnego.
  • Funkcja teoretyczna to zarówno przygotowanie modelu teoretycznego dla uporządkowania zbioru zgromadzonych wcześniej danych empirycznych jak i wyjaśnienie opisywanych zależności, rozumienie wielości możliwych sytuacji międzyludzkich. Uzyskiwane dane mogą jednak wspierać rozmaicie sformułowane hipotezy ogólne. Jest obok funkcji diagnostycznej główną funkcją nauki socjologii.
  • Funkcja socjotechniczna rozumiana jest jako zespół pewnych zleceń dotyczących tego, jak przy uwzględnieniu istniejących ocen społecznych dokonywać świadomych przekształceń po to, by osiągnąć zamierzone cele. Może obsługiwać zarówno oceny społecznie wartościowe jak i naganne. Jej zadaniem jest zarówno dawanie zaleceń w poszczególnych dziedzinach życia społecznego jak i przede wszystkim proponowanie ogólnych założeń praktycznego działania.

Adam Podgórecki nie rozstrzyga, czy socjotechnika (znana również jako inżynieria społeczna) jest odrębną dyscypliną czy jedną z możliwych funkcji nauki socjologii.

Funkcja naukowa i funkcja teoretyczna pozostają neutralne, natomiast funkcja apologetyczna, funkcja demaskatorska i funkcja socjotechniczna mogą być społecznie zaangażowane. Powiązanie funkcji demaskatorskiej z socjotechniczną znamionuje pozytywne zaangażowanie społeczne socjologii. Powiązanie funkcji diagonostycznej i socjotechnicznej z funkcją apologetyczną znamionuje negatywne zaangażowanie społeczne socjologii[2].

Historia socjologii[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Historia socjologii.

Termin „socjologia” (od łac. socius – zbiorowość, społeczeństwo i gr. logos mądrość, wiedza) wprowadził w 1837 roku Auguste Comte. Jako samodzielna dyscyplina naukowa socjologia wyodrębniła się pod koniec XIX wieku. Pierwszy wydział socjologii powstał w 1892 roku na Uniwersytecie w Chicago, trzy lata później ustanowiono pierwszą europejską katedrę socjologii, na Uniwersytecie w Bordeaux.

W Polsce pierwsza katedra socjologii powstała na Wydziale Prawa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego w 1919 roku (kierował nią Leon Petrażycki). Rok później, z inicjatywy Floriana Znanieckiego, uruchomiono Katedrę Socjologii i Filozofii Kultury na Uniwersytecie Poznańskim, wtedy też socjologia zaistniała w Polsce jako samodzielny kierunek studiów.

Socjologia a inne dziedziny wiedzy[edytuj | edytuj kod]

Określenie precyzyjnych granic między socjologią a innymi naukami społecznymi takimi jak ekonomia czy nauki polityczne nie jest łatwe. Zdaniem części socjologów, tym co wyróżnia socjologię jest holistyczne podejście do analizy zjawisk społecznych. Trudne jest też odróżnienie socjologii od starszych dyscyplin naukowych jak historia czy filozofia, które często poszukiwały odpowiedzi na pytania podobne do tych, które stawia socjologia. Istnieją też młodsze od socjologii, pokrewne dziedziny wiedzy: antropologia i socjobiologia.

Socjologowie posługują się zróżnicowanymi metodami i technikami badań, zarówno o charakterze ilościowym, jak i jakościowym. Na przełomie XIX i XX wieku udało się przezwyciężyć pozytywistyczną i naturalistyczną wizję uprawiania socjologii, postulującą naśladowanie metod nauk przyrodniczych w badaniu zjawisk społecznych, w czym duże zasługi miał Max Weber – twórca socjologii rozumiejącej i Florian Znaniecki – autor koncepcji współczynnika humanistycznego. Odtąd socjologia jest traktowana jako jedna z nauk humanistycznych, chociaż spór o sposób uprawiania socjologii jako nauki trwa do dnia dzisiejszego.

Subdyscypliny[edytuj | edytuj kod]

Teoria socjologiczna[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Teoria socjologiczna.

Zdefiniowanie socjologii jako nauki utrudnia także to, że brak jest jednej zintegrowanej teorii socjologicznej; jest ona nauką wieloparadygmatyczną – składa się z konkurujących ze sobą tradycji i szkół myślenia, z których najważniejsze to funkcjonalizm, teoria konfliktu, teoria wymiany, szkoła chicagowska, fenomenologia (socjologia), teoria ewolucyjna, strukturalizm, etnometodologia, teoria krytyczna i symboliczny interakcjonizm.

Makro- i mikrosocjologia[edytuj | edytuj kod]

Często spotyka się podział dziedzin socjologii ze względu na skalę zjawisk społecznych, na:

  • makrosocjologię (socjologię dużych struktur społecznych), która bada zjawiska społeczne dużej skali (na przykład dotyczące państw, ponadpaństwowe, globalne, dotyczące ras, klas społecznych czy warstw społecznych);
  • mikrosocjologię (socjologię małych struktur społecznych), która bada zjawiska społeczne małej skali (na przykład interakcje międzyludzkie czy małe grupy społeczne).

Pole badawcze mikrosocjologii pokrywa się najczęściej z polem badawczym psychologii społecznej.

Orientacje badawcze[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na orientację badawczą można wyodrębnić:

  • socjologię fenomenologiczną
  • socjologię historyczną
  • socjologię krytyczną
  • socjologię matematyczną

Specjalizacje socjologii[edytuj | edytuj kod]

Najważniejszym podziałem jest podział na specjalizacje. Część z nich uzyskała dużą autonomię w ramach socjologii. W Polskim Towarzystwie Socjologicznym mają swoje sekcje następujące specjalizacje:

Podobnie jak w innych naukach socjologowie badają także historię socjologii oraz stosują i rozwijają metodologię badań socjologicznych.

Wyróżnia się także socjologię polityki, która bada podobne zjawiska jak politologia. Do stosunkowo nowych subdyscyplin należy socjologia Internetu.

Kodeks etyki socjologa[edytuj | edytuj kod]

Socjologia, podobnie jak inne dziedziny nauki, wypracowała własny zbiór zasad pomocnych w prowadzeniu uczciwej i rzetelnej działalności zawodowej. Dokument ten został uchwalony przez Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Socjologicznego 25 marca 2012 roku[5]. Zapisy Kodeksu obowiązują wszystkich socjologów zrzeszonych w ramach PTS, natomiast niezrzeszonych socjologów aktywnie wykonujących swój zawód zachęca do korzystania z jego wskazań.

Dokument ten składa się z ośmiu rozdziałów:

Preambuła[edytuj | edytuj kod]

W preambule Kodeksu odnaleźć możemy zapisy wskazujące na cel utworzenia dokumentu - ma on wspierać prowadzenie działalności zawodowej, stanowić odwołanie w sytuacjach konfliktów etycznych, a także służyć ocenie pracy socjologa.

Uczciwość zawodowa[edytuj | edytuj kod]

Podrozdział drugi Kodeksu wskazuje wartości jakimi w swojej pracy powinien kierować się socjolog - prawda, dobro wspólne oraz dążenie do najwyższego poziomu profesjonalizmu. Zapisy tej części dotyczą również kompetencji zawodowych socjologa, zwracając uwagę na zakres działań, którym socjolog jest w stanie sprostać. Socjologowie jako badacze rzeczywistości społecznej mają obowiązek ochrony interesów osób biorących udział w ich badaniach. Obliguje się ich także do dokładnego oraz zgodnego z prawdą relacjonowania wyników uzyskiwanych w trakcie ich prac.

Relacje z uczestnikami badań[edytuj | edytuj kod]

Socjologowie przeprowadzając swoje badania wchodzą w relacje z różnymi osobami - stosunki te często posiadają wymiar etyczny. Socjologowie ponoszą odpowiedzialność za udostępnienie oraz rozpowszechnienie wyników ich badań - od tej odpowiedzialności nie uwalnia jednak fakt sytuacji konfliktu społecznego, konkurencyjnych interesów społecznych czy niewłaściwego wykorzystania wyników przez strony trzecie. W trakcie pracy, obowiązkiem socjologów, jest zapewnienie ochrony praw oraz interesów jednostek włączonych do ich działań. Socjologowie w swej pracy powinni postępować bezstronnie, w sposób wzbudzający zaufanie. Jednostki biorące udział w badaniach socjologicznych powinny zostać, w zrozumiały dla nich sposób, poinformowane o celu badania, podmiocie zlecającym/finansującym, podmiocie realizującym badania, o tym w jaki sposób zostaną wykorzystane wyniki badań, oraz gdzie zostaną one opublikowane. Podmiotom biorącym udział w badaniu przysługuje prawo odmowy oraz prawo do odstąpienia od udziału na każdym etapie badań - w żadnej z tych sytuacji respondent nie jest zobligowany do podawania przyczyny. W sytuacji prowadzenia badań z wykorzystaniem narzędzi rejestrujących dźwięk oraz obraz (np. IDI, CATI czy fokusy) należy otrzymać odrębną zgodę. Obowiązkiem socjologów jest także sprawdzenie, czy przeprowadzenie badania nie będzie dolegliwe dla respondentów. Jeżeli jest to możliwe obliguje się socjologów do zmniejszenia, złagodzenia niedogodności. W trakcie badań szczególną troską należy otoczyć osoby starsze oraz dzieci.

Badania niejawne[edytuj | edytuj kod]

Badania niejawne, oprócz kontekstu etycznego stwarzają także problemy natury prawnej, natomiast w niektórych przypadkach wykorzystanie takiej formy badań może być uzasadnione. W sytuacji, kiedy można przypuszczać, że badane jednostki zmienią swoje zachowanie dopuszcza się wykorzystanie tej techniki (dotyczy to np. grup przestępczych, mniejszości seksualnych). Podejmując się badań niejawnych socjolog zmuszony jest do dołożenia wszelkich starań aby chronić anonimowość jednostek biorących udział w badaniu.

Anonimowość, prywatność, poufność[edytuj | edytuj kod]

Socjolog w swojej pracy zobowiązany jest do przestrzegania zasad anonimowości, prywatności oraz poufności. Socjolog jest również zobowiązany do przechowywania zebranych danych w sposób gwarantujący biorącym w nim podmiotom bezpieczeństwo - dotyczy to również braku możliwości identyfikacji osób badanych.

Relacje ze sponsorami i podmiotami finansującymi badania[edytuj | edytuj kod]

Socjologa, sponsora oraz podmiot finansujący badania łączy wspólny interes tak długo, jak długo celem ich współpracy jest rozwój nauki. Relacje te powinna łączyć staranność w osiąganiu najwyższych standardów zawodowych. Socjologa, prócz sponsorów oraz podmiotów finansujących, wiążą obowiązki wobec społeczeństwa, badanych oraz społeczności socjologicznej. Socjologowie w swej pracy powinni być ostrożni przy zawieraniu umów, które uzależnione będą od wyników bądź rezultatów proponowanych badań.

Socjolog jako nauczyciel[edytuj | edytuj kod]

Socjolog w swej pracy dydaktycznej powinien przestrzegać zasad otwartości, krytycyzmu oraz szacunku dla wszystkich perspektyw naukowych, a treść jego wykładów powinna być zgodna z aktualną wiedzą socjologiczną. W trakcie swej pracy socjolog powinien dbać i chronić prawa swoich studentów. Zachęcać ich do samodzielności, krytycyzmu oraz szanować prawo studentów do wyrażania własnych opinii. Przygotowując ich do samodzielnego uprawiania zawodu powinien zwracać uwagę na aspekty etyczne, ucząc ich w jaki sposób z nimi postępować. Socjolog-nauczyciel nie powinien nadużywać wobec swoich studentów przewagi erudycyjnej, ani także stosunku zależności.

Zobowiązania wobec nauki i społeczeństwa[edytuj | edytuj kod]

Socjologowie powinni jak najszerzej upowszechniać wyniki otrzymane w toku prowadzenia działań, a także w miarę możliwości udostępniać dane innym badaczom. Socjologowie podejmując głos w sprawach społecznie istotnych powinni być świadomi własnej wiedzy oraz umiejętności. Nie dopuszcza się używania tytułów naukowych w sytuacji podejmowania głosu przez socjologa w dziedzinie, w której nie jest ekspertem. Socjolog, w jasny i zrozumiały dla wszystkich sposób, powinien rozdzielać opinie naukowe od innych sądów - zwłaszcza ocen politycznych. Socjologowie w swej pracy powinni przeciwstawiać się wszelkim próbom ograniczania swobody publikacji lub udostępniania wyników badań naukowych. Socjologowie powinni także uznawać wkład wszystkich jednostek, które uczestniczyły w przygotowaniu badania, opracowaniu jego wyników czy też w trakcie każdego innego etapu. W sytuacji życia społecznego socjologowie nigdy nie powinni działać na szkodę społeczeństwa w związku z posiadaną przez nich wiedzą. Socjologowie w swej pracy powinni dokładać wszelkich starań aby dbać o dobro i wizerunek swej dyscypliny. Powinni unikać wszelkich działań, które szkodziłyby kolejnym pokoleniom socjologów lub obniżałyby renomę socjologii jako dziedziny naukowej.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Adam Podgórecki, Socjologia jako narzędzie polityki społecznej, [w:] Socjotechnika, Książka i Wiedza, Warszawa 1968, t. 2, s. 547-548.
  2. Adam Podgórecki, Pięć funkcji socjologii, [w:] Socjotechnika, Książka i Wiedza, Warszawa 1968, t. 1, s. 34. Artykuł ten był wcześniej publikowany w „Studiach socjologicznych” nr 3 (22), 1966.
  3. Stan na 1 października 2009 za stroną Spis sekcji tematycznych PTS (http://www.pts.org.pl/strona/pl/104/spis-sekcji-tematycznych-pts).
  4. https://socjologia.uj.edu.pl/dla-kandydatow/studia-ii-stopnia dostęp: 19.04.2020
  5. https://pts.org.pl/wp-content/uploads/2016/04/kodeks.pdf dostęp: 19.04.2020

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]