Sola fide

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Sola fide (łac.: „jedynie wiarą”) – doktryna chrześcijańska przyjęta w protestantyzmie, według której grzeszny człowiek może przyjąć Boże przebaczenie jedynie w wierze w Jezusa Chrystusa.

Znaczenie doktryny[edytuj | edytuj kod]

Punktem wyjścia doktryny sola fide jest uznanie, że każdy człowiek jest grzeszny i w wyniku tego oddzielony od Boga. Z powodu swojej grzeszności nie jest w stanie zrobić nic, by uratować się od Bożego gniewu i potępienia. Bóg jednak udziela darmo (sola gratia) przebaczenia i usprawiedliwienia tym, którzy uwierzą w Jezusa Chrystusa (solus Christus). Słowo "tylko" (sola) użyte jest w celu podkreślenia, że uczynki człowieka nie stanowią podstawy dla jego usprawiedliwienia.

Zbawienie w wierze według nauczania biblijnego[edytuj | edytuj kod]

Dla Pawła Apostoła było oczywistym, że usprawiedliwienie, zbawienie człowieka w chrześcijańskim ujęciu polega na tym, co Bóg uczynił dla człowieka a nie na jakimś wysiłku i osiągnięciach ludzkich. Wyraził to bardzo jednoznacznie w liście do Rzymian, który obok listu do Galatów jest poświęcony relacji między chrześcijańskim usprawiedliwieniem w wierze, a usprawiedliwieniem przez wypełnianie Prawa judaizmu. To ostatnie głosili wśród kościołów założonych przez Apostoła judaizanci. Już na początku listu do chrześcijan w Rzymie Paweł wyraził to, co było głównym przesłaniem drogi chrześcijańskiej mówiąc, że Ewangelia jest „mocą Bożą ku zbawieniu dla każdego wierzącego, najpierw dla Żyda, potem dla Greka.” (Rz 1,16). Następnie stwierdził – dodając cytat z proroka Habakuka 2,4 – że sprawiedliwość zaczyna się od wiary i na wierze się kończy:

Quote-alpha.png
W niej /Ewangelii/ bowiem objawia się sprawiedliwość Boża, która od wiary wychodzi i ku wierze prowadzi, jak jest napisane: a sprawiedliwy z wiary żyć będzie (Rz 1,17 BT).

Dalej w rozdziale trzecim stwierdził:

Quote-alpha.png
Ale teraz jawną się stała sprawiedliwość Boża niezależna od Prawa, poświadczona przez Prawo i Proroków. Jest to sprawiedliwość Boża przez wiarę w Jezusa Chrystusa dla wszystkich, którzy wierzą. Bo nie ma tu różnicy: wszyscy bowiem zgrzeszyli i pozbawieni są chwały Bożej, a dostępują usprawiedliwienia darmo, z Jego łaski, przez odkupienie które jest w Chrystusie Jezusie (Rz 3,21-24 BT).

Dla Pawła było oczywiste, że ktokolwiek zbliża się do Boga w wierze, otrzymuje zbawienie, usprawiedliwienie jako dar udzielany w wolności[1].

Inne teksty Pawłowe, w których można odczytać przesłanie wyrażone w luterańskiej doktrynie sola fide:

  • Albowiem łaską zbawieni jesteście przez wiarę, i to nie z was: Boży to dar; nie z uczynków, aby się kto nie chlubił. (Ef 2:8-9 BW)
  • A jednak przeświadczeni, że człowiek osiąga usprawiedliwienie nie przez wypełnianie Prawa za pomocą uczynków, lecz jedynie przez wiarę w Jezusa Chrystusa, my właśnie uwierzyliśmy w Chrystusa Jezusa, by osiągnąć usprawiedliwienie z wiary w Chrystusa, a nie przez wypełnianie Prawa za pomocą uczynków, jako że przez wypełnianie Prawa za pomocą uczynków nikt nie osiągnie usprawiedliwienia. (Ga 2:16 BT)

Historia[edytuj | edytuj kod]

Usprawiedliwienie przez wiarę było jednym z najważniejszych dyskutowanych tematów w w XVI wieku – w toku krytyki teologii scholastycznej przez autorów reformacyjnych, jak Marcin Luter (1483-1546) czy Filip Melanchton. Luterańska formuła sola fide mówiła, że człowiek może być usprawiedliwiony tylko w wierze. W Artykułach szmalkaldzkich Luter wyraził przekonanie, że jest to doktryna chrześcijańska, bez której wszystko zostaje utracone[2][3]. Zwłaszcza przez autorów z początku XIX wieku, takich jak np. J.P. Gabler oraz K.G. Bretschneider, zasada ta była uznana za istotę protestantyzmu[4]. Ukazywali ją jako swego rodzaju „materialną zasadę”. Podczas gdy „formalną zasadą” protestantyzmu jest autorytet Pisma Świętego. Obok sola Scriptura, solus Christus, sola gratia i soli Deo gloria była jedną z pięciu podstawowych doktryn reformacji protestanckiej i powstałych w jej wyniku kościołów protestanckich.

Poprzednicy Lutra[edytuj | edytuj kod]

Do poprzedników Lutra, głoszących zasadę sola fide, należeli:

Kontrowersje wokół zasady za życia Marcina Lutra[edytuj | edytuj kod]

Od początku kwestia rozumienia formuły sola fide stanowiła pewną trudność. Krytyka ze strony teologów Kościoła dostrzegała w nauczaniu reformatorów doktrynę antyrealistyczną, negującą realną przemianę grzesznika w świętego. Pewne stwierdzenia Lutra wskazywały, że rozumiał zbawczy skutek usprawiedliwienia człowieka wiarą jako coś zewnętrznego w stosunku do jego grzeszności. Chrystus na sądzie Bożym przedstawia Ojcu swoją sprawiedliwość krzyża, zamiast niesprawiedliwości grzesznego człowieka. Takie rozumienie usprawiedliwienia zastępczego przez wiarę nazywano swego rodzaju teologiczną, legalistyczną fikcją, prawnym zabiegiem. Pewne wypowiedzi reformatorów rzeczywiście potwierdzały zarzuty. Według wyjaśnień Melanchtona człowiek nie tyle staje się sprawiedliwym, lecz za takiego zostaje uznany:

Quote-alpha.png
Gdy wierzymy w Chrystusa, Jego zasługi są nam dane, abyśmy mogli być uznani za sprawiedliwych /iusti reputemur/ poprzez naszą ufność /fiducia/ w zasługi Chrystusa, jak gdybyśmy /tamquam/ mieli własne zasługi (Obrona Wyznania augsburskiego[9][4]).

Reakcją Soboru trydenckiego (1545–1563 r.) było podkreślenie w Dekrecie o usprawiedliwieniu realnej przemiany grzesznika. Stwierdzono, że nie chodzi tylko o „uchodzenie za sprawiedliwego”, lecz o stanie się sprawiedliwym:

Quote-alpha.png
Przyczyną /usprawiedliwienia/ stanowiącą narzędzie jest sakrament chrztu, który jest „sakramentem wiary", bez której nikt nie został nigdy usprawiedliwiony. Wreszcie jedyną przyczyną formalną jest sprawiedliwość Boga, nie ta, którą On sam jest sprawiedliwy, lecz ta, którą nas sprawiedliwymi czyni, którą przez Niego obdarowani, odnawiamy się duchem w naszym myśleniu (por. Ef 4, 23) i nie tylko uchodzimy za sprawiedliwych, lecz prawdziwie nazywamy się sprawiedliwymi i nimi jesteśmy (por. J 3, 1); każdy otrzymuje swoją sprawiedliwość według miary, w jakiej Duch Święty udziela każdemu, jak chce (por. 1 Kor 12, 11), według własnej każdego dyspozycji i współpracy. (Rozdz. VII)[10].

Jak wykazał Simeon Zahl, inne wypowiedzi Melanchtona jak i Lutra wskazują, że dostrzegali realną przemianę człowieka pod wpływem działania Ducha Świętego otrzymywanego przez wiarę. Ich interpretacja skupiała się na doświadczeniu duchowo afektywnym[4]. Melanchton pisał w Obronie Wyznania augsburskiego:

Quote-alpha.png
Wynika z tego, że wiara osobista – przez którą jednostka wierzy, że jej grzechy zostały odpuszczone z powodu Chrystusa, a Bóg się jedna i jest łaskawy z powodu Chrystusa – otrzymuje przebaczenie grzechów i usprawiedliwia nas. Ponieważ w pokucie, to znaczy w bojaźni, wiara wzmacnia i podnosi serca, odradza nas i przynosi Ducha Świętego, abyśmy wtedy mogli żyć zgodnie z prawem Bożym, czyli kochać Boga, prawdziwie bojąc się Boga...[11].

Według Zahla, zasada sola fide jest w istocie doktryną realistyczną. Ujmuje realizm w odmienny sposób niż teologia scholastyczna. Ujęcie, które cechowało teologię Soboru trydenckiego można określić jako ontologiczną. Realizm Melanchtona i reformatorów – którzy pod wpływem nominalizmu odrzucali metafizykę – miał charakter bardziej afektywny, psychologiczny. Rzeczywistość zmiany, która dokonuje się w zbawieniu, była dla nich czytelna z teologicznego punktu widzenia przede wszystkim poprzez doświadczenie duszpasterskie. Widzieli ją odczytując skutki w dziedzinie afektywnej, w postaci pocieszenia i doznawanego pokoju, w miejsce lęku cechującego stan grzechu. Nie interesowały ich ujęcia metafizyczne[12].

Drugim istotnym powodem promowania przez autorów Reformacji hasła sola fide była krytyka podejścia do obrzędów liturgicznych i sakramentów w Kościele epoki późnego średniowiecza. Oprócz samych nadużyć liturgicznych, ich sprzeciw budziła scholastyczna formuła mówiąca, że sakramenty uświęcają, przynoszą łaskę mocą samego swego działania („ex opere operato”). Krytykom protestanckim takie rozumienie działania sakramentów wydawało się nieść ryzyko idolatrii. Huldrych Zwingli odrzucał wszelkie zewnętrzne usprawiedliwienie. Wyjaśniał to następująco:

Quote-alpha.png
Kiedy wziął na siebie przekleństwo Prawa, Jezus Chrystus, Syn Boży, pozbawił nas wszelkiego zewnętrznego usprawiedliwienia. Dlatego żadna rzecz zewnętrzna nie może uczynić nas czystymi lub prawymi. Oznacza to, że wszystko co ceremonialne, wszelki zewnętrzny przepych i to co nas otacza zostaje zniesione[13].

Jak zauważył Simeon Zahl, Zwingli wyraził tu wspólny reformatorom niepokój. Jeśli uczyni się jakieś zewnętrzne narzędzie pośrednikiem łaski Bożej, na którym można polegać - ludzie będą starali się użyć tego narzędzia dla samousprawiedliwienia się przez uczynki, a tym samym dojdzie do ustanowienia swego rodzaju bałwochwalczej kontroli nad relacją z Bogiem[14].

XX wieczne próby znalezienia konsensusu[edytuj | edytuj kod]

To, że ostatecznie zasada sola fide, właściwie rozumiana, nie jest odstępstwem od tradycyjnej koncepcji chrześcijańskiego usprawiedliwienia potwierdziła podpisana z okazji jubileuszu 2000 lecia chrześcijaństwa Wspólna katolicko-luterańska deklaracja o usprawiedliwieniu n. 25. Mówi ona o zbawieniu darowanym człowiekowi przez wiarę we chrzcie jako owoc działania Ducha Świętego w nim:

Quote-alpha.png
Wyznajemy wspólnie, że grzesznik zostaje usprawiedliwiony przez wiarę w zbawcze działanie Boga w Chrystusie; zbawienie to zostaje mu darowane przez Ducha Świętego w chrzcie jako fundament całego życia chrześcijańskiego. Człowiek w usprawiedliwiającej wierze pokłada ufność w łaskawą obietnicę Boga, która obejmuje zaufanie i miłość do Niego. Wiara ta jest czynna w miłości; dlatego chrześcijanin nie może i nie powinien pomijać uczynków. Jednak wszystko, co w człowieku poprzedza wolny dar wiary i po nim następuje, nie jest podstawą usprawiedliwienia i nie przyczynia się do niego [15].

Otto Hermann Pesch zauważa, że terminu sola fide w odniesieniu do usprawiedliwienia używał także Tomasz z Akwinu[16].

Papież Benedykt XVI stwierdził, że sformułowanie Lutra „sola fide” jest poprawne, jeśli nie przeciwstawia się wiary miłości (patrz Jk 2,14-26)[17].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Morris 1999 ↓, s. 607.
  2. Księga zgody, cytat za wydaniem ang. Minneapolis 2000, s. 301.
  3. Zahl 2018 ↓, s. 130.
  4. a b c Zahl 2018 ↓, s. 135.
  5. William Jones The History of the Christian Church, Ch. IV., James A. Wylie The History of the Waldenses, Ch. I., James A. Wylie The History of Protestantism, Vol. I, Book I., Ch. V.
  6. Answers - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions, www.answers.com [dostęp 2017-11-26] (ang.).
  7. Answers - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions, www.answers.com [dostęp 2017-11-26] (ang.).
  8. Answers - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions, www.answers.com [dostęp 2017-11-26] (ang.).
  9. Księga zgody, cytat za wydaniem ang. Minneapolis 2000, s. 240.
  10. Breviarium fidei. Wybór doktrynalnych wypowiedzi Kościoła n.321, Ignacy Bokwa (red.), Poznań: Księgarnia św. Wojciecha, 2007,(wydanie 3), s.187-188
  11. Księga zgody, cytat za wydaniem ang. Minneapolis 2000, s. 127.
  12. Zahl 2018 ↓, s. 137-138.
  13. O chrzcie, cytat za wydaniem angielskim, Zwingli and Bullinger, G.W. Bromiley (przekład), Philadelphia: Westminster John Knox Press, 1953, s. 130.
  14. Zahl 2018 ↓, s. 143.
  15. Rozdział 4.3. tekstu deklaracji: Usprawiedliwienie przez wiarę i z łaski. W: wiara.pl [on-line]. [dostęp 2019-0219].
  16. Denis Janz: Luther and Late Medieval Thomism: A Study in Theological Anthropology. Waterloo: Wilfrid Laurier Univ. Press, 1983, s. 58. ISBN 978-0-88920-132-3.
  17. Benedykt XVI: Der Hl. Paulus (13): Die Rechtfertigungslehre – Von den Werken zum Glauben (niem.). vatican.va, 2008-11-19. [dostęp 2012-07-16].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Leon Morris: Fede. W: Dizionario del Paolo e delle sue lettere. G.F. Hawthorne, R.P. Martin, D.G. Reid (red.), R. Penna (red. wyd. wł.). Cinisello Balsamo (Mediolan): Edizioni San Paolo, 1999, s. 605-615.
  • Simeon Zahl. Revisiting 'the Nature of Protestantism': Justification by Faith Five Hundred Years On. „New Blackfriars”. 99 (2018). s. 129-146.