Spinka góralska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Spinka Góralska, motywy myśliwskie, grandle, Paweł Gąsienica-Makowski, Zakopane
Spinka góralska z guzami XVIII/XIX wiek
Spinka Góralska, wykonanie Paweł Gąsienica-Makowski. Zakopane

Spinka góralska – rodzaj zapinki i ręcznie wykonywanej ozdoby używanej jako zapięcia męskich koszul, jeden z najstarszych elementów dekoracyjnych góralskiego ubioru o kilkusetletniej tradycji. Spinka łączy się z innymi charakterystycznymi właściwościami stroju góralskiego (np.w stroju górali podhalańskich) występującego na terenie Spisza, Liptowa, Orawy i Podhala.

Opis[edytuj | edytuj kod]

Spinki[1]były przeważnie wykuwane rzadziej odlewane lub wycinane z miedzianej blachy z wytłoczonym ornamentem roślinnym, geometrycznym bądź zoomorficznym. W zakresie typologii i pochodzenia spinki zachowały zasadnicze cechy budowy i ornamentyki właściwej dla fibul gockich sięgających chronologicznie okresu wędrówek ludów germańskich[2].

Spinka Góralska, Motywy myśliwskie, Wykonanie Paweł Gąsienica-Makowski Zakopane 01.jpg

Tradycyjne spinki góralskie sięgające prototypów gockich ornamentowane są kołami słonecznymi, półksiężycami, gwiazdami oraz motywami zoomorficznymi i heraldycznymi, zwłaszcza kultową głową drapieżnego ptaka zawsze widzianego z profilu[3]. Wszystkie późniejsze migracje ludności na tereny podtatrzańskie nie zdołały zatrzeć wpływów i reliktów gockich w zasadniczych formach spinek[4][5]. Występują zasadniczo dwa typy spinek góralskich: koliste tarczowate i sercowe zaopatrzone w ruchomą szpilę, z ornamentem ażurowym, głowami ptaków lub orłów i motywami przypominającym góralskie słońca[6]. Ozdoby te nie mają podobieństwa na całej przestrzeni współczesnych ziem polskich. Formy pokrewne odnaleźć można jedynie w krajach bałtyckich na północny wschód od Dźwiny, szczególnie w Estonii[7]. Podobne do estońskich spinek tarczowych odnaleźć można w Liwonii i na Łotwie. Również spinki sercowate z dwoma osadzonymi u szczytu ptakami lub orłami i zaopatrzone w trzy do pięciu wisiorków są powszechne na południu Szwecji. Bliskie analogie spinek tarczowatych i sercowatych z ptakami z ostrym dziobem u szczytu wykazują też spinki pochodzę ze wschodniej Fryzji. Wszystkie te formy wskazują genetyczne analogie do zasadniczych form spinek góralskich.


Zespół Śląsk – stroje górali widoczna spinka z pazurem do fajki[8]
Spinka Góralska z motywami myśliwskimi, Paweł Gąsienica-Makowski Zakopane

Historia[edytuj | edytuj kod]

Od epoki późnego brązu i wczesnej epoki żelaza upowszechniło się w ubiorze ludności europejskich stosowanie fibul podobnych do współczesnych zapinek i agrafek używanych do spinania wierzchniego okrycia, płaszczy, etoli, chitonów bądź części tuniki. Fibule miały formy zróżnicowane zmieniające się ze względu na panującą modę i obyczaje, dlatego są ważnym elementem pomocnym przy ustaleniu chronologii kultur pradziejowych. W IV w. n.e. do użycia weszły na całym obszarze państwa gockiego pomiędzy górnym Dnieprem, Donem i dolnym Dniestrem fibule wykonywane m.in. ze złota, srebra i brązu z charakterystycznymi guzami i głowami ptasimi, które podlegały tylko niewielkim modyfikacjom pod wpływem prowincjonalnorzymskiego rzemiosła artystycznego.

Po rozbiciu państwa gockiego przez Hunów w 375 roku Goci przenieśli się na południowy zachód do Siedmiogrodu następnie nad Dunaj do Dacji i Panonii przesuwając się w stronę krain podkarpackich[9].

Z Panonii ruszyli Goci do Włoch w roku 401. Podczas ucieczki czy odwrotu pewnych grup gockich w wyniku uderzenia Hunów[10] przeszli w IV i V wieku do krain bałtyckich, gdzie przenieśli swój przemysł złotniczy kultywowany w centrach rzemieślniczych Sambii, na Litwie i Estonii. Z wędrówką Gotów wiąże się również rozwój i powstanie kilka wieków wcześniej na współczesnych ziemiach polskich kultury wielbarskiej. Wraz z wędrówką Gotów rozprzestrzeniły się w wielu krajach wytwarzane przez nich wyroby w tym fibule ze stosunkowo niewielkimi różnicami w zasadniczych formach, odnajdywane następnie wraz z innymi przedmiotami w grobach zmarłych. Współczesne relikty wczesnośredniowiecznych form spinek nawiązujących do zasadniczych cech właściwych stylowi gockiemu z IV i VI wieku odnaleźć można w zachodnich Karpatach i krajach bałtyckich.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. "Staropolskie warianty szpon, szpona, spona, spinka i szpinka pochodzą od wyrazu pospolitego oznaczającego 'pazur u ptaków'" w: Nazewnictwo pogranicza Polski. Aleksandra Belchnerowska, Jolanta Ignatowicz-Skowrońska Uniw. Szczeciński. 1999 str. 36
  2. Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, tom 8, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1970 str. 149
  3. Włodzimierz Antoniewicz. Metalowe spinki góralskie. str. 65
  4. Włodzimierz Antoniewicz. Metalowe spinki góralskie. str. 80
  5. Aleksander Brückner. Encyklopedia staropolska. Spinka kol. 531, rok 1939, reprint PWN 1990
  6. Włodzimierz Antoniewicz. Metalowe spinki góralskie. str. 57
  7. Zbieżności i podobieństwo pomiędzy spinkami estońskimi i góralskimi są tak znaczne, że nie ma potrzeby specjalnie ich dowodzić, nawet sposób modyfikacji form przebiega w tym samym kierunku w: Włodzimierz Antoniewicz. Metalowe spinki góralskie. str. 59
  8. Na Podhalu jest też rozwinięta produkcja metalowej biżuterii: tradycyjnych spinek na wzór noszonych przez górali przy koszulach, z charakterystycznymi wisiorkami — „brambolcami" (brymbolce lub brombelce). w: Tadeusz Więckowski. Ginące piękno: artystyczne rękodzieło ludowe w Polsce. 1987 str. 84
  9. w ekspansji zakarpackiej ściśle współdziałały z sobą czynniki huński, alański i gocki w: Witold Hensel Polska starożytna, 1988 str. 575
  10. część Gotów w 375 r przedzierała się na północ dawnym szlakiem nadczarnomorskim, w drugiej fazie weszła w bliskie kontakty z Hunami lub została im podporządkowana w: Witold Hensel Polska starożytna, 1988 str. 574