Staniszcze Wielkie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Staniszcze Wielkie
Rodzaj miejscowości wieś
Państwo  Polska
Województwo opolskie
Powiat strzelecki
Gmina Kolonowskie
Liczba ludności (2006) 1169
Strefa numeracyjna 77
Kod pocztowy 47-113[1]
Tablice rejestracyjne OST
SIMC 0496745
Położenie na mapie gminy Kolonowskie
Mapa lokalizacyjna gminy Kolonowskie
Staniszcze Wielkie
Staniszcze Wielkie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Staniszcze Wielkie
Staniszcze Wielkie
Położenie na mapie województwa opolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa opolskiego
Staniszcze Wielkie
Staniszcze Wielkie
Położenie na mapie powiatu strzeleckiego
Mapa lokalizacyjna powiatu strzeleckiego
Staniszcze Wielkie
Staniszcze Wielkie
Ziemia50°38′56″N 18°20′56″E/50,648889 18,348889
Strona internetowa miejscowości

Staniszcze Wielkie (dodatkowa nazwa w j. niem. Groß Stanisch, do 1946 Gross Zeidel[2]) – wieś w Polsce położona w województwie opolskim, w powiecie strzeleckim, w gminie Kolonowskie.

Krótko po II wojnie światowej istniała gmina Staniszcze Wielkie.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do ówczesnego województwa opolskiego.

Opis[edytuj | edytuj kod]

Obecnie Staniszcze Wielkie liczą 1169 mieszkańców, wioska nie posiada większych zakładów gospodarczych. We wsi funkcjonuje jednostka straży pożarnej, koło Mniejszości Niemieckiej, klub piłkarski, szkoła i przedszkole.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Staniszcze pochodzi od staropolskiego wyrazu "stanica" określającego miejsce postoju oraz budowlę o charakterze obronnym ze stajniami dla koni[3]. Wywód ten potwierdza również topograficzny opis Górnego Śląska z 1865 roku wywodzący nazwę od polskiego słowa Stan oznaczającego miejsce postoju w podróży, który stanowił jeden z elementów prawa polskiego iure polonico. Odnotowuje to następujący fragment: "Der name wird von dem Worte Stan abgeleitet, was die den Dorfwhnern nach polnischen Rechte obliegende Verpflichtung zum Unterhalte der reisenden Herren bezeicht." czyli w języku polskim "Nazwa pochodzi od słowa Stan wywodzącego się z prawa polskiego i zobowiązującego mieszkańców wsi do posługi zatrzymującym się we wsi podróżnym"[4].

Z kolei niemiecki geograf i językoznawca Heinrich Adamy zalicza nazwę miejscowości do grupy nazw patronomicznych wywodząc ją od staropolskiego imienia Stanisław[5], które łączy ze sobą dwa człony Stani- ("stać, stać się, stanąć") oraz -sław ("sława") oznaczając "stawanie się sławnym". W swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 r. we Wrocławiu Adamy wymienia jako najstarszą zanotowaną nazwę miejscowości Stanyszcz podając jej znaczenie "Dorf des Stanislaw" czyli po polsku "Wieś Stanisława"[5].

W 1295 w kronice łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) miejscowość wymieniona jest jako wieś lokowana na prawie polskim iure polonico - Staniczche we fragmencie Staniczche [Hs. Stamczche] similiter solvitur more polonico[6][7].

W alfabetycznym spisie miejscowości na terenie Śląska wydanym w 1830 roku we Wrocławiu przez Johanna Knie wieś występuje pod zniekształconą, polską nazwą Wielke Stanyszcz oraz zgermanizowaną - Gross Stanisch[8]. Topograficzny podręcznik Górnego Śląska z 1865 roku notuje miejscowość pod polską nazwą wielke Staniscza oraz niemiecką Gross Stanisch'[4]. W okresie hitlerowskiego reżimu w latach 1936-1945 nazistowska administracja III Rzeszy zmieniła nazwę na nową, całkowicie niemiecką - Gross Zeidel[9].

Części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Staniszcze Wielkie[10][11]
SIMC Nazwa Rodzaj
0496751 Jaźwina przysiółek
0496768 Kowalowskie przysiółek

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze zapiski o Staniszczach założonych na prawie polskim iure polonico pochodzą z lat 1295–1305, z danych spisu dziesięciny kościelnej (Księgi uposażeń biskupstwa wrocławskiego), natomiast dokumenty, w których mowa o Staniszczach Wielkich i Staniszczach Małych z 1519 r. Według wpisów w kronikach, Piastowie górnośląscy – książęta opolsko-raciborscy, właściciele ziemi strzeleckiej, często przyjeżdżali w te strony na polowania. Tereny te od dawna słynęły z ogromnych lasów, bogatych w zwierzynę, ptactwo i runo leśne. Prawdopodobnie w „małych staniach” zatrzymywano się na krótko, a w „dużych staniach” miał być dłuższy postój. Tutaj znajdowały się stajnie na 150 koni oraz pomieszczenia na sprzęt myśliwski.

W 1650 r. Staniszcze zostały własnością hrabiego Colonna, który postawił tu zameczek myśliwski (przy obecnym placu Targowym). W latach 1754–58 hrabia Norbert Colonna dobudował do zamku drewnianą kapliczkę, obsługiwaną przez duchownych ze Szczedrzyka, otwartą dla wiernych. Kaplica mieściła ok. 15-20 osób. Po jego śmierci w 1798 r. kaplica została powiększona poprzez hrabiego Filipa Colonnę, który zmarł jako ostatni z rodu w 1807 r. Zamek wraz z kaplicą odziedziczyła parafia, a ziemie hrabia Andreas Maria Graf von Renard (1795-1874), który w 1838 r. rozebrał część zamku, by rozszerzyć budynek sakralny o prezbiterium, a w 1850 r. dobudować wieżę. W skład parafii wchodziły miejscowości i osady: Haraszowskie, Brzyniczka, Kolonowskie, Kowolowskie, Regolowiec, Fosowskie, Malapartus, Bendawice, Renardzkie Huty, Staniszcze Małe, Myślina, Kolejka, osada śródleśna, Conti z zamkiem myśliwskim, dziś Leśnictwo Dębie, Kąty-Grabina oraz dawny teren Dębie - Eichorst, dziś Nadleśnictwo Zawadzkie.

Drewniany kościółek spalił się w 1881 r. W latach 1883–1884 wybudowano nowy kościół o strzelistej neogotyckiej wieży, który do dzisiaj służy wiernym. Patronem kościoła został św. Karol Boromeusz. W 1800 r. powstała w Staniszczach szkoła. W 1915 r. w budynku Dyrekcji Leśnej Staniszcze Wielkie (Forstdirektion Groß-Stanisch) powstał klasztor sióstr służebniczek NMP, które przyjechały do Staniszcz z Leśnicy. Zakon funkcjonuje do dzisiaj, z małą przerwą w latach 1954–1956. Siostry pod zarzutem germanizowania ludności zostały przymusowo wywiezione do klasztoru w Staniątkach koło Krakowa, a budynek przeznaczono na potrzeby gminy i Milicji Obywatelskiej. Budynek został zdemolowany. W październiku 1956 r. siostry zakonne wróciły do ruin. W miejscu zbezczeszczonym przez MO urządzono kaplicę z Najświętszym Sakramentem.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisany jest[12]:

  • kościół par. pw. św. Karola Boromeusza, z 1883 r. Do parafii należą Staniszcze Wielkie i Fosowskie. W parafii działa chór kościelny i Caritas.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych poprzez wyszukiwarkę. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2015-03-26].
  2. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262)
  3. Witold Szolginia, Architektura, Warszawa: Sigma NOT, 1992, s. 150, ISBN 83-85001-89-1, OCLC 749387033.
  4. a b Felix Triest 1865 ↓, s. 286.
  5. a b Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 25.
  6. Liber fundationis episcopatus vratislaviensis online
  7. H. Markgraf, J. W. Schulte, Codex Diplomaticus Silesiae T. 14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis, Breslau 1889
  8. Johann Knie 1830 ↓, s. 845.
  9. M. Choroś, Ł. Jarczak, S. Sochacka, Słownik nazw miejscowych Górnego Śląska, Opole-Kluczbork 1997, s. 89.
  10. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  11. GUS. Rejestr TERYT
  12. Rejestr zabytków nieruchomych woj. opolskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 115. [dostęp 12.1.2013].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Johann Knie: Alpabetisch, Statistisch, Topographische Uebersicht aller Dorfer, Flecken, Stadt und andern Orte der Konigl. Preus. Provinz Schliesen.... Breslau: Barth und Comp., 1830.
  2. Felix Triest: Topographisches handbuch von Oberschliesen. Breslau: Verlag von Wilh. Gottl. Korn, 1865.