Starogród (województwo kujawsko-pomorskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zobacz też: inne miejscowości o nazwie Starogród.
Starogród
Góra Zamkowa i ruiny zamku
Góra Zamkowa i ruiny zamku
Państwo  Polska
Województwo kujawsko-pomorskie
Powiat chełmiński
Gmina Chełmno
Liczba ludności (III 2011) 507[1]
Strefa numeracyjna 56
Kod pocztowy 86-251
Tablice rejestracyjne CCH
SIMC 0841700
Położenie na mapie gminy wiejskiej Chełmno
Mapa lokalizacyjna gminy wiejskiej Chełmno
Starogród
Starogród
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Starogród
Starogród
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Starogród
Starogród
Położenie na mapie powiatu chełmińskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu chełmińskiego
Starogród
Starogród
Ziemia53°18′36″N 18°22′46″E/53,310000 18,379444

Starogródwieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim, w gminie Chełmno.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Do 1954 roku miejscowość była siedzibą gminy Starogród. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie toruńskim. W gminie znajduje się też miejscowość Starogród Dolny.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według Narodowego Spisu Powszechnego (III 2011 r.) wieś liczyła 507 mieszkańców[1]. Jest trzecią co do wielkości miejscowością gminy Chełmno.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Wieś znajduje się w dolinie Dolnej Wisły. Znajdują się tu oczka i starorzecza (największe z nich to Jezioro Starogrodzkie). Starogród Górny leży na wysokim zboczu doliny (około 50 m powyżej poziomu dna doliny).

Historia[edytuj | edytuj kod]

W Starogrodzie istniała osada krzyżacka pochodząca z XIII wieku oraz jeden z najstarszych zamków krzyżackich - na obecnej tzw. Górze Zamkowej. Tu pierwotnie lokowano miasto Chełmno w roku 1233. Osada została spalona, a miasto - Culm relokowano w połowie XIII wieku w miejscu dzisiejszego Chełmna. Od końca XV w. do okresu rozbiorów, należało do biskupów chełmińskich i był ośrodkiem administracyjnym znacznego kompleksu dóbr biskupich zwanych kluczem starogrodzkim.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. Barbary

Znajduje się tu późnobarokowy kościół parafialny św. Barbary.

Według rejestru zabytków NID[2] na listę zabytków wpisane są:

  • kościół parafialny pw. św. Barbary z 1754 roku w stylu barokowym, nr rej.: A/387 z 30.11.1929. Pierwszy kościół na tym terenie wzmiankowany był w 1276 roku. Obecny został wybudowany w 1754 roku z fundacji biskupa Wojciecha Stanisława Leskiego; nieorientowany, z prostokątnym korpusem z trójbocznym zamkniętym prezbiterium, na bokach pięcioboczne kaplice, dwuwieżowy. Na przedniej elewacji budynku znajduje się marmurowa tablica fundacyjna z datą 1759 i herbami Nałęcz i biskupa Leskiego, a w środkowej niszy rzeźba Chrystusa Dobrego Pasterza. W kościele przeważa wystrój XVIII-wieczny. We wnętrzu znajduje się barokowy ołtarz główny ze św. Barbarą, aniołem i młodzieńcem (prawdopodobnie św. Stanisław Kostka). Na rokokowy wystrój świątyni składają się: ambona, drzwi, portal i polichromowany strop w prezbiterium, epitafium biskupa Leskiego.
  • schron amunicyjny M-1 w zespole twierdzy Chełmno, zbudowany po 1914 roku, nr A/1511/ z 14.02.1980.

Inne zabytki:

  • plebania parafii rzymsko-katolickiej pw. św. Barbary, murowana z XIX w.
  • dwór murowany z początku XIX w. - parterowy, wzniesiony na planie prostokąta, nakryty dwuspadowym dachem z użytkowym poddaszem i mieszkaniami w szczytach oraz umieszczoną centralnie lukarną w kształcie wolego oka. Elewacja frontowa jest siedmioosiowa z wejściem poprzedzonym schodami, układ wnętrz dwutraktowy.
  • kuźnia murowana z XIX/XX w..
  • szkoła podstawowa z końca XIX w..
  • stara karczma z przełomu XIX i XX w.
  • tunel kolejki wąskotorowej z XIX w.
  • remiza strażacka z końca XIX w.
  • zabudowania folwarczne z XIX w.
  • cmentarz z nagrobkami z XIX wieku

Zamek w Starogrodzie[edytuj | edytuj kod]

W Starogrodzie na Górze Zamkowej znajdują się wały ziemne będące pozostałością po jednym z pierwszych zamków krzyżackich. Początkiem istnienia warowni była drewniana fortyfikacja założona przez Hermana Balka podczas krucjaty w 1232 r. W Starogrodzie powstało jedno z pierwszych komturstw, a budowa murowanego zamku rozpoczęła się najpewniej koło połowy XIII wieku, jednak pełną swoją postać zamek murowany przybrał w wyniku prac budowlanych przeprowadzonych w końcu XIII i na początku XIV wieku. Dom konwentu (Zamek wysoki) wzniesiono na planie pięcioboku o rozpiętości około 50 m. Główna, dwupiętrowa i podpiwniczona zabudowa znajdował się wzdłuż zachodniego boku. Tam mieściły się główne pomieszczenia zamku średniowiecznego - refektarz, a w narożniku południowo-zachodnim kaplica z relikwiami św. Barbary. Północno wschodni i południowo wschodni bok domu konwentu zajmowały natomiast w średniowieczu parterowe budynki gospodarcze, mieszczące kuchnię, piekarnie i browar. Od strony przedzamcza pierwszego (wewnętrznego) dom konwentu osłaniała fosa i parcham (międzymurze i zewnętrzny mur obronny). Od tej strony znajdowała się też brama wjazdowa, a na międzymurzu dom komtura (w nowożytności polskiego starosty). Przedzamcze pierwsze (wewnętrzne) było mniejsze i murowane, a drugie (zewnętrzne), bardzo obszerne, było drewniano-ziemne. Wjazd do zespołu zamkowego znajdował się w pobliżu kościoła parafialnego św. Barbary[3].

W grudniu 1242 roku dowodzony przez brata zakonnego Teodoryka z Bernheim oddział krzyżacki napadł na pomorski gród w Sartowicach skąd zrabował relikwię głowy św. Barbary, którą następnie Krzyżacy umieścili w kaplicy zamku w Starogrodzie[4]. Wkrótce Starogród stał się popularnym ośrodkiem pielgrzymkowym z licznymi odpustami nadawanymi przez papieży. Do relikwii znajdujących się w Starogrodzie pielgrzymowali m.in. król czeski Wacław oraz Anna Światosławowna, żona wielkiego księcia litewskiego Witolda Kiejstutowicza, kardynałowie włoscy i węgierscy, hrabiowie Anglii. W 1244 roku został wymieniony we wzmiance pisemnej pierwszy kontur starogrodzki - Eberhard. W 1410 roku na krótki czas po bitwie pod Grunwaldem zamek zajęły wojska polskie króla Władysława Jagiełły. Zamek był siedzibą komtura do 1454 roku, gdy po wybuchu wojny trzynastoletniej został opanowany przez oddziały propolskiego Związku Pruskiego. Wtedy też relikwie św. Barbary zostały wywiezione przez Krzyżaków na zamek w Malborku. W 1457 roku zamek w Starogrodzie zajęły w zastaw wojska zaciężne walczącego po stronie krzyżackiej Bernarda Szumborskiego i nie zwróciły pomimo postanowień kończącego wojnę II pokoju toruńskiego w 1466 roku. W 1478 roku wielki mistrz Marcin Truchsess von Wetzhausen podjął pertraktacje z następcami Szumborskiego w sprawie wykupu i przekazania Krzyżakom zajętych w zastaw dóbr, dzięki czemu Krzyżacy w czerwcu ponownie przejęli zamek co m.in. doprowadziło do wybuchu tzw. Wojny popiej z Polską. W 1479 roku rycerstwo polskie pod dowództwem Piotra Dunina, Jana Białego i Jana Zielezińskiego i wsparciu Gdańska pokonało wojska krzyżackie, a sam wielki mistrz musiał złożyć hołd królowi polskiemu i zwrócić Starogród i inne zamki. Od tego czasu zamek stał się siedzibą starostów królewskich. Odbudowa zniszczonego w wyniku działań wojennych zamku, nastąpiła w 1495 roku z inicjatywy króla Jana Olbrachta. Na mocy decyzji Aleksandra Jagiellończyka z 1505 roku zamek był w posiadaniu biskupów chełmińskich. W 1623 roku zatrzymał się na zamku król Zygmunt III Waza z małżonką Konstancją Habsburżanką oraz całym towarzyszącym im dworem. Zamek uległ zniszczeniu w czasie wojen szwedzkich w XVII wieku. W latach 1682-1693 przeprowadzono odbudowę zamku za sprawą biskupa Kazimierza Jana Opalińskiego. W 1772 r. ponownie popadł w ruinę, a z 1777 r. pochodzi wzmianka o jego znacznym zniszczeniu. Wkrótce został sprzedany i pod koniec XVIII i w XIX wieku rozebrany na materiał budowlany. W roku 1963 i 2017 archeolodzy przeprowadzili na zamku prace wykopaliskowe. Pozostałości zamku są wpisane do rejestru zabytków pod numerem A/102/31 z 04.04.1930 roku.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość jest siedzibą klubu piłkarskiego Gwiazda Starogród, występującego obecnie w A-klasie grupy toruńskiej KPZPN. Powstał on 14.12.1974 jako Ludowy Zespół Sportowy Gwiazda Kałdus. Pod pierwotną nazwą zespół funkcjonował do 1976, kiedy zmieniono nazwę i siedzibę LZS na Gwiazdę Starogród. Zespół od samego początku występuje we własnych barwach klubowych: zielono-biało-niebieskich. Do znanych piłkarzy klubu należą Adam Cieśliński (aktualny trener i były gracz m.in Legii Warszawa oraz Jakub Zabłocki.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.
  2. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo kujawsko-pomorskie. 2018-09-30. s. 26. [dostęp 2016-05-22].
  3. castra-terrae, „castra-terrae” [dostęp 2017-10-23].
  4. Redaktor 3, Zdobycie Sartowic i relikwii św. Barbary, www.nasze.kujawsko-pomorskie.pl [dostęp 2017-10-23] (ang.).