Staromieście (Rzeszów)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy części Rzeszowa. Zobacz też: Osiedle Staromieście – jednostka pomocnicza gminy miejskiej Rzeszów oraz Staromieście – wieś w woj. śląskim.
Herb Rzeszowa Staromieście
Dzielnica Rzeszowa
Ilustracja
Wieża kościoła świętego Józefa (proj. Z. Hendel), wybudowany w latach 1900–1904
Państwo  Polska
Województwo  podkarpackie
Miasto Rzeszów
Dzielnica 2 osiedla
Data założenia XV wiek
W granicach Rzeszowa 1977
Wysokość 219 m n.p.m.
Populacja (2008)
• liczba ludności

ok. 12 300
Nr kierunkowy 17
Tablice rejestracyjne RZ
Położenie na mapie Rzeszowa
Mapa lokalizacyjna Rzeszowa
Staromieście
Staromieście
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Staromieście
Staromieście
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Staromieście
Staromieście
Ziemia50°03′32″N 22°00′06″E/50,058889 22,001667
Strona internetowa
Portal Portal Polska

Staromieście – część Rzeszowa, położona na północ od centrum miasta[1].

Obejmuje ona dwa osiedla - 1000-Lecia i Staromieście. Mieści się wzdłuż dróg wylotowych z miasta w kierunku Lublina i Warszawy. Od południa ogranicza ją linia kolejowa nr 91 (KrakówMedyka), od zachodu linia nr 71 (Rzeszów - Tarnobrzeg), od wschodu Wisłok, a od północy granica miasta (z wsiami Miłocin i Trzebownisko). Przepływają przez nią 2 rzeki - Mikośka, Przyrwa i strumyk Krzypopa. Główna ulice to Lubelska, Warszawska, Marszałkowska i Staromiejska oraz aleja Wyzwolenia.

Wieś szlachecka Staromiesczie, własność Ligęzów, położona była w 1589 w ziemi przemyskiej województwa ruskiego[2].

Układ przestrzenny[edytuj | edytuj kod]

Jako dzielnica Staromieście wchłaniane było przez Rzeszów w dwóch etapach:

  • 1902 przyłączono historyczną, niewielką południową część (rejon ronda Jana Pawła II) wraz z sąsiednią, samodzielną gminą Ruska Wieś, która łączyła Rzeszów i Staromieście
  • w 1951 resztę sołectwa, aż po Miłocin

Widoczne jest to w niejednolitym układzie urbanistycznym. Jest to jedna z nielicznych dziś dzielnica miasta, która pomimo licznych planów urbanistycznych i długiego okresu przynależności do Rzeszowa zachowała w dużej mierze swoją wiejską, postruralistyczną zabudowę i układ przestrzenny. Jest to tzw. wieś placowa (okolnica)[3], typowa dla Nadłabia i Czech, tak więc ślady te mogą świadczyć o osadnictwie Głuchoniemców w tym rejonie. Układ przestrzenny tego typu widoczny jest wzdłuż ulic Staromiejskiej i Prusa, które tworzą okolnicę.

Natomiast na południe od Staromieścia, na historycznym terenie gminy Ruska Wieś, zwanym jednak powszechnie i nieodmiennie już od lat międzywojennych raczej błędnie „Staromieściem”, dominuje zabudowa blokowa z lat 70. z budynkami do wysokości 4 pieter, wyjątek stanowią blok przy ulicy Warszawskiej (tzw. „szafa”) i kompleks czterech 10-piętrowych bloków przy ul. Sienkiewicza. W samej dzielnicy dominuje zabudowa jednorodzinna. Niewielkie osiedle bloków położone jest przy ulicy Kolorowej. W niedalekiej przyszłości na północ od istniejącej zabudowy rozpocznie się tu budowa dużego osiedla mieszkaniowego pod nazwą Staromieście-Ogrody i centrum hadlowo-mieszkalnego Bella Dolina[4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Tablica pamiątkowa poświęcona Marii de domo Skrzyńskiej Bobrowiczowej umieszczona na kościele świętego Józefa Robotnika na Staromieściu.

Na terenie Staromieścia istniało przedlokacyjne miasto Rzeszów, stąd też Staromieście w niektórych opracowaniach nazywa się Starym Rzeszowem, Antiqua Reschow[5], a do końca XVIII wieku nawet Starym Miastem. Znaleziska potwierdzają nawet wcześniejsze osadnictwo w okresie wpływów rzymskich[6]. Kazimierz Wielki wraz z nadaniem praw miejskich w 1354 r. darował Rzeszów Janowi Pakosławicowi, który przeniósł miasto w miejsce dzisiejszego Rynku. W miarę upływu czasu osiedle nabrało cech wsi podmiejskiej. Staromieście posiadało wybitnie rolniczy charakter. Staromieście do początków wieku XVIII stanowiło część włości rzeszowskich, należących do Lubomirskich. W roku 1726, po śmierci H. A. Lubomirskiego jego majątek rozparcelowano między 3 synów, wedle tego podziału Staromieście przypadło Jerzemu Ignacemu. Po śmierci włość dziedziczy jego syn Teodor, w trakcie gdy nad Rzeszowem faktyczną pieczę sprawuje jego macocha Joanna de domo Stein. Teodor Lubomirski i jego żona Eleonora Małachowska umierają bezdzietnie[7].

Skomplikowana sytuacja spadkowa wymusza przejęcie majątku przez Joannę i jej syna Franciszka Grzegorza. Ich nieumiejętne gospodarowanie majątkiem powoduje, że są zmuszeni do sprzedaży znacznej jego części. Wtedy Rzeszów przestaje być miastem prywatnym, a Staromieście na skutek licytacji z 1791 roku stało się własnością Ignacego Skrzyńskiego. Poprzez ślub Marii Skrzyńskiej (zm. 1828) z Kajetanem Bobrownickim Staromieście kolejny raz zmieniło właściciela. W rodzinę Bobrownickich wżenił się znany polski architekt - Tadeusz Stryjeński i to właśnie jemu przypisuje się przekonanie rodziny Jędrzejowiczów do kupna nowych posiadłości i wybudowania pałacu jego projektu[8]. Jędrzejowiczowie już wcześniej dysponowali znacznym majątkiem w okolicach Rzeszowa (28 wsi), choć na stałe mieszkali we Lwowie[9]. Ostatecznie Adam Jędrzejowicz nabył majątek na Staromieściu w połowie XIX wieku. Znaczną jego cześć rozparcelował i sprzedał, dla siebie, pozostawił znaczną jednak część, przeznaczoną na nowy park i pałac, który ukończono w 1883 roku. Majątek stracili w 1944 roku.

Do wieku XX istniał w pobliżu, na północnym skraju Rzeszowa duży folwark należący do właścicieli wsi - Jędrzejowiczów. Na terenie Staromieścia znajduje się zabytkowy kościół parafialny pw. św. Józefa, wybudowany w początku XX w. w miejscu przynajmniej dwu poprzednich (ostatni barokowy, murowany?). Historia samej parafii sięga wieku XV, najprawdopodobniej przed lokacją istniała tu również cerkiew[10].

Zwyczaje ludowe[edytuj | edytuj kod]

Pałac Jędrzejowiczów (proj. T. Stryjeński, wybudowany w latach 18791883

Wieś Stromieście cechowały odmienne od rzeszowskich zwyczaje i stroje ludowe. Stworzono również specjale formuł, które wygłaszano w trakcie ludowych rytuałów i obrzędów, jak np. w trakcie osłębów (zalotów, swatania). Wówczas ojciec młodego, lub jego młodszy brat udawał się do domu panny młodej i mówił:

Psysłali mnie tu nasi do wasych. Cy docie wase wyscyzyche za nasego dyrdunia? Docie, cy nie docie? Jak nom docie, odkreńciwa, jak nom nie docie, to nie odkreńciwa; a jak nie docie, to nom prendko odpowidzcie, a dali pojedziewa, a potem pewnikiem dostaniewa[11].

Następnie w zależności od tego czy kandydat na męża był odpowiedni, czy nie swatowa prowadziła ze swatem pewnego rodzaju dialog oparty na ludowych formułach. Wówczas również dochodziło do ustaleń dotyczących ślubu. Całość przypieczętował toast wziesiony wódką (wyscyzychną) przyniesioną przez wysłannika pana młodego. Odmienny jest również strój ludowy. Wprawdzie nie jest on wtróżniany jako grupa typowa dla całej społeczności rzeszowiaków (istnieją trzy regiony kostiumologiczne: rzeszowski, łańcucki i przeworski)[12], ale różni istotnie detalami i posiada swoją lokalną specyfikę. Mechanizm ten analogiczny jest do zdobnictwa strojów góralskimi parzenicam (różne dla różnych wsi, stanów cywilnych, wieku etc.)

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Fabryka „Alima-Gerber” (zał. 1928 r.), od 2007 wchodzi w skład Nestlé
  • Przedszkole Publiczne nr 6 (ulica Skrajna)
  • Przedszkole Publiczne nr 15 (ulica Kochanowskiego)
  • Przedszkole Publiczne nr 16 (ulica Kochanowskiego)
  • Szkoła Podstawowa nr 13 im św. Jana Kantego (ulica Skrajna) [1]
  • Szkoła Podstawowa nr 19 im Piotra Skargi (ulica Piotra Skargi) [2]
  • Gimnazjum nr 10 im. Tadusza Kościuszki (ulica Partyzantów) [3]
  • Zespół Szkół Spożywczych im. Tadeusza Rylskiego (ulica Warszawska) [4]
  • Zespół Szkół Samochodowych im. Obrońców Westerplatte (ulica Warszawska) [5]
  • Instytut Fizjoterapii UR (ulica Warszawska) [6]

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Instytucje[edytuj | edytuj kod]

Zarząd MPK Rzeszów, Państwowa Inspekcja Pracy, II Urząd Skarbowy, Krajowy Rejestr Sądowy

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Przemysł i handel[edytuj | edytuj kod]

Początkowo wieś stanowiła ważny punkt na mapie rolniczej, ze względu na istniejący folwark. Wygodne ulokowanie w rozwidleniu Przyrwy i Wisłoka umożliwiało spławianie wielu towarów, zarówno do pobliskiego miasta, jak i zgodnie z nurtem w kierunku północnym. W początkach XX wieku istniały tu 2 młyny, które mieliły pszenice i mączkę kostną[13] (Młyn Kleina i Reicha). W latach 30. XX wieku w Rzeszowie powstała fabryka cukierków „Alima”, po wojnie zrezygnowano z produkcji słodyczy na rzecz soków i przecierów owocowo-warzywnych. Nowy zakład powstał przy ulicy Maczka i istnieje tam po dziś dzień (jako Alima-Gerber Nestle). Przy ulicy Trembeckiego znajduje się jedna z 3 fabryk lodów Koral (pozostałe w Nowym Sączu i Limanowej). Przy tej samej ulicy niegdyś swoją przetwórnię miały zakłady mięsne Res-Mięs, obecnie siedziba firmy (przy skrzyżowaniu z ulicą Siemieńskiego) została zaadaptowana na potrzeby II Urzędu Skarbowego w Rzeszowie. Po wyburzeniu dawnych hal kompleksu fabrycznego, od 2008 roku jest tam planowana budowa Osiedla „Wisłok”[14].

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Jedna z zabytkowych kapliczek, ta znajduje się bezpośrednio przy kościele i pochodzi z 1911 roku

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych - PRNG
  2. Aleksander Jabłonowski, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. 7. Ziemie ruskie. Ruś Czerwona. Cz. 1, Warszawa 1901, s. 13.
  3. Staromieście
  4. Bella Dolina, bryla.pl [dostęp 2017-11-26] (pol.).
  5. Serwis informacyjny UM Rzeszów, nowy.erzeszow.pl [dostęp 2017-11-26] (pol.).
  6. Kotula F., Tamten Rzeszów, wyd. Rzeszów 1997
  7. Staromieście, szkola.interklasa.pl [dostęp 2017-11-26].
  8. Czarnota M., Rzeszowskie ulice i okolice, Rzeszów2001
  9. Zaczernie - portal regionalny, zaczernie.pl [dostęp 2017-11-26].
  10. Przegląd Prawosławny
  11. Polski, szkola.interklasa.pl [dostęp 2017-11-26].
  12. Wrota Podkarpackie, wrota.podkarpackie.pl [dostęp 2017-11-26] (pol.).
  13. Strona główna - tvp.pl - Telewizja Polska S.A, rzeszow2.tvp.pl [dostęp 2017-11-26] (pol.).
  14. Super Nowości - dziennik południowo-wschodniej Polski - Zbudują osiedle Wisłok