Stary Brus

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Stary Brus
wieś
Ilustracja
Centralna część wsi
Państwo  Polska
Województwo  lubelskie
Powiat włodawski
Gmina Stary Brus
Liczba ludności (2011) 414[1][2]
Strefa numeracyjna 82
Kod pocztowy 22-244[3]
Tablice rejestracyjne LWL
SIMC 0108683
Położenie na mapie gminy Stary Brus
Mapa lokalizacyjna gminy Stary Brus
Stary Brus
Stary Brus
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Stary Brus
Stary Brus
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Stary Brus
Stary Brus
Położenie na mapie powiatu włodawskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu włodawskiego
Stary Brus
Stary Brus
Ziemia51°28′55″N 23°17′21″E/51,481944 23,289167

Stary Brus (daw. Bruss Stary) – wieś w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie włodawskim, w gminie Stary Brus[4][5]. Leży przy drodze wojewódzkiej nr 819.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa chełmskiego.

Miejscowość jest siedzibą gminy Stary Brus.

Części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Stary Brus[5][4][6]
SIMC Nazwa Rodzaj
0108690 Mietułka przysiółek
1025798 Wólka część wsi

Historia[7][edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o wsi Brus pojawia się już w 1485 roku w aktach chełmskich. Brus należał do ziemi chełmskiej i parafii Sawin. Wieś lokowano na prawie niemieckim przed 1492 rokiem. Nazwa wsi pochodzi od słowa „brus”, które kiedyś oznaczało osełkę, kamień do ostrzenia noży.

Czworak w zespole dworskim

Trudno z braku źródeł określić pierwszych właścicieli wsi. Była to najprawdopodobniej miejscowa szlachta z pobliskiego Andrzejowa. Był to ubogi ród szlachecki pochodzenia ruskiego. Z czasem wieś na skutek podziałów w łonie tej rodziny została podzielona między wielu dziedziców.

Według spisu podatkowego z 1564 roku miejscowość Brusz była podzielona między siedmiu szlachciców, którzy posiadali niewielkie kawałki ziemi we wsi. Byli to: Sebastian Chojeński, Michał i Iwan synowie Andrzeja, Dietukow, Jan syn Andrzeja, Joskowicz oraz Hieronim i Steczko Andrzejewscy. Brus był więc w tym okresie typowym zaściankiem szlacheckim pełnym drewnianych, niewielkich dworów.

Na przełomie XVI i XVII wieku poszczególne części wsi skupił ród Horochów herbu Trąby, pochodzący z ziemi chełmskiej. W 1633 roku właściciel wsi Wacław Horoch syn Łukasza, dobra wsi Brus oddaje swoim synom: Stefanowi i Dominikowi. Starszy z braci Horochów został zakonnikiem, a dziedzicem Brusa został młodszy Dominik Horoch. Dominik Horoch, właściciel wsi, ożenił się z Zofią z Sawinianki i miał syna Andrzeja, który w połowie XVII wieku objął dobra Brus. Andrzej Horoch żenił się dwukrotnie. Najpierw z Agnieszką z Chomentowskich wdową po Janie Wereszczyńskim, a następnie z Heleną Rogowską. Dopiero z drugiego małżeństwa dochował się syna Jana urodzonego po 1677 roku.

Po śmierci Andrzeja Horocha dobra wsi Brusz odziedziczył Jan Horoch, który w 1717 roku ożenił się w Wołoskiej Woli z Katarzyną Milanowską. Dzięki temu małżeństwu, po śmierci brata żony objął w posiadanie majątek Wołoskowola. Ok. 1730 roku Katarzyna z Milanowskich zmarła zostawiając dzieci: Kazimierza, Józefa, Stefana, Stanisława, Franciszkiem, Elżbietą, Rozalią i Anielą, a wdowiec Jan Horoch, który uzyskał tytuł skarbnika chełmskiego ożenił się ponownie z Rozalią Białecką. Z tego drugiego małżeństwa miał córkę Katarzynę oraz syna Michała oficera wojsk polskich.

Po śmierci Jana, ród Horochów najprawdopodobniej przeniósł się do Wołoskiej Woli, a następnie aż do Galicji, gdzie Horochowie zrobili wielką karierę i otrzymali od cesarza Austrii tytuł hrabiowski.

Brus w drugiej połowie XVIII wieku został przez Horochów sprzedany, a głównym posiadaczami ziemskimi stał się ród Chajęckich herbu Korab.

W 1802 roku dobra Brusz kupił Franciszek Kunicki podkomorzy chełmski, dziedzic Hańska i Cycowa. Kunicki należał do elity politycznej ziemi chełmskiej. Skupował i sprzedawał liczne dobra ziemskie. Już w 1803 roku dobra Brusz sprzedał Karolowi Grzymale Dobieckiemu.

W tym czasie miejscowość była dość dużą osadą i nosiła nazwę Bruś Mitiołka. W 1827 roku znajdowało się w niej 80 domów i 415 mieszkańców.

Karol Dobiecki był synem Marcina Karola Dobieckiego, który w końcu XVIII wieku pełnił wiele ważnych funkcji w powiecie chełmskim i ziemi bełskiej. Brus wiele zawdzięcza ówczesnemu dziedzicowi. W 1807 roku wybudował on we wsi cerkiew unicką oraz chciał utworzyć parafię, ale władze kościelne nie zgodziły się na to. Dobiecki wybudował też dwór i założył park dworski. Utworzył w Brusie prawdziwą siedzibę szlachecką.

Karol Dobiecki ożenił się z Anielą Lipińską i miał syna Józefa. Karol Dobiecki zmarł około 1821 roku. Niestety jego jedyny syn nie był tak przywiązany do Brusa i po śmierci ojca około w 1836 roku sprzedał wieś Rochowi Jasieńskiemu herbu Dołęga.

Jasieński okazał się dobrym gospodarzem. Wyremontował zniszczoną przez pożar cerkiew i ustanowił ją prywatną  kaplicą dworską, przy której byli uniccy zakonnicy. Jasieński wybudował spichlerz, chlewnię, karczmę, czworaki, kapliczkę w parku, oficynę dworską i zapewne dzwonnicę przy cmentarzu.

Jasieński oprócz tego, że zajmował się rozbudową swojego majątku był też społecznikiem i urzędnikiem państwowym. Była radcą prawnym powiatu radzyńskiego oraz prezesem Komisji do spraw włościan w powiecie radzyńskim (od 1862 roku). Następnie po 1867 roku był sędzią pokoju powiatu włodawskiego. W 1870 roku w Brusie powstała szkoła elementarna.

Ożenił się z Natalią Cieszkowską z bogatej rodziny z Siedlec. Dochował się sześciu córek.

Podczas uwłaszczenia ziemi dworskiej w 1864 roku w Brusie utworzono 44 gospodarstwa chłopskie na 735 morgach ziemi. Pozostała ziemia, czyli 3096 mórg nadal należało do dworu. Na majątek Brus, w końcu XIX wieku, składały się folwarki: Brus, Zanocin i Osmoł. W 1880 roku były w tych folwarkach 22 zabudowania mieszkalne i gospodarcze, w tym oranżeria.

Kościół (dawna cerkiew) w Starym Brusie

W 1867 roku Brus włączono do gminy Turno. W tym samym roku władze carskie przejęły na własność skarbu państwa miejscową kaplicę, którą w 1875 roku przemianowano na cerkiew prawosławną.

Według danych z roku 1880 w Brusie było 940 mieszkańców.Była to duża wielowyznaniowa osada, którą zamieszkiwali prawosławni (dawni unici) – 620 osób, katolicy – 180 , ewangelicy – 130 i żydzi – 10. Nazwę wsi zapisywano wtedy jako Bruss.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku cerkiew została rekoncyliowana na kościół katolicki pod wezwaniem Matki Boskiej Częstochowskiej. W okresie międzywojennym rozpoczęła się rozbudowa świątyni poprzez dobudowanie nowego prezbiterium. Oś kościoła została wtedy zmieniona o 90 stopni.

Według spisu powszechnego z 1921 roku Brus dzielił się na wieś Bruss oraz folwark Bruss, który należał do Józefy Załuskiej i zajmował powierzchnię 750 ha. Wieś Bruss liczyła 94 domy mieszkalne i 488 mieszkańców. Większość społeczności Brusa stanowili prawosławni, według spisu było ich 311 osób. Pozostali mieszkańcy byli wyznania katolickiego (148 osób) i mojżeszowego (29 osób).

Według Księgi Adresowej Polski z 1929 roku kołodziejem we wsi był J. Filipowicz, kowalem W. Czerwiński,  krawcem H. Maśluch oraz P. Rusma. We wsi dwie piwiarnie należące do L. Kielmanowicza i H. Maślucha. Sklepy spożywcze posiadali J. Borczak oraz J. Kodyński,  a szewcem był J. Stół.

20 sierpnia 1927 roku gminę Turno przemianowano na gminę Wołoskowola.

W roku 1944 spalił się drewniany dwór, po którym pozostały jedynie murowane fundamenty. Po wojnie w tym miejscu został wybudowany blok mieszkalny.

Po II wojnie światowej nazwa miejscowości została zmieniona na Stary Brus. W 1973 roku w wyniku reformy administracyjnej i podziału dawnej gminy Wołoskowola, na dwie części Stary Brus stał się siedzibą gminy.

W 1984 roku w miejscowości została oddana do użytku nowa szkoła podstawowa, która obecnie nosi nazwę Zespołu Szkół Publicznych w Starym Brusie im. Marii Konopnickiej.

Na przełomie lat 80. i 90. XX wieku w miejscowości została zbudowana sieć wodociągowa i kanalizacyjna.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • kościół parafialny pw. Matki Boskiej Częstochowskiej wzniesiony w latach 1805-1807 jako cerkiew unicka. W 1918 r. rekoncyliowany na świątynię rzymsko-katolicką. Najcenniejszymi elementami wyposażenia kościoła jest klasycystyczna chrzcielnica z około 1807 roku z piaskowca oraz rzeźba św. Nepomucena o charakterze późnobarokowym z początku XIX wieku. Kościół parafialny, wraz z cmentarzem, dzwonnicą z początku XIX w. i kapliczką przykościelną został wpisany do rejestru zabytków pod nr A/136[8].
  • Czworak dworski. Drewniany o konstrukcji sumikowo-łątkowej z czterospadowym dachem. Wpisany do rejestru zabytków pod nr A/184[8].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Portal polskawliczbach.pl
  2. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2018-05-17].
  3. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych poprzez wyszukiwarkę. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2015-03-26].
  4. a b GUS. Rejestr TERYT
  5. a b Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  6. KSNG: Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części (pol.). opublikowany [w:] Dz.U. z 2013 r. poz. 200 ze zmianami w Dz.U. z 2015 r. poz. 1636. [dostęp 2018-01-06].
  7. Historia gminy Stary brus (pol.). [dostęp 2015-01-12].
  8. a b Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo lubelskie. 2018-09-30.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]