Straż Graniczna (1918–1919)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Straż Graniczna
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1918
Rozformowanie 1919
Tradycje
Rodowód Straż Gospodarczo-Wojskowa
Kontynuacja Wojskowa Straż Graniczna
Dowódcy
Pierwszy płk Adolf Małyszko
Organizacja
Podległość Ministerstwo Wojny
Ministerstwo Aprowizacji

Straż Graniczna – formacja graniczna II Rzeczypospolitej[a] ochraniająca odcinek granicy polsko-niemieckiej na północy GrajewoZieluń, na zachodzie i południowym zachodzie GrabówDziedzice i CzęstochowaWieluń.

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj | edytuj kod]

Rada Ministrów Tymczasowego Rządu Republiki Polskiej 11 listopada 1918 roku podjęła uchwałę o organizacji Straży Granicznej. Uchwała ta, była pierwszym aktem prawnym normującym ogólnie sposób organizacji, cele i zadania oddziałów przeznaczonych do ochrony granic odrodzonej Rzeczypospolitej[1]. 20 grudnia w Monitorze Polskim nr 234 został ogłoszony „Tmczasowy dekret w sprawie utworzenia Straży Granicznej”[2][3]. Dekret został podpisany przez Naczelnika Państwa, prezesa Rady Ministrów Jędrzeja Moraczewskiego i ministra aprowizacji Antoniego Minkiewicza. Zasadnicza treść dokumentu brzmiała[4][5]:

„Z odkomenderowanych oddziałów wojskowych organizuje się przydzieloną do pełnienia specjalnych obowiązków przy Ministerstwie Aprowizacji straż graniczną. Straż graniczną tworzy się w celu:

  • zabezpieczenia granic państwa od nielegalnego wywozu artykułów spożywczych i pierwszej potrzeby,
  • kontrolowania wewnętrznego obrotu kolejowego artykułów pierwszej potrzeby,
  • czuwania nad wykonaniem rozporządzeń aprowizacyjnych,
  • ochraniania magazynów i składów z artykułami spożywczymi i pierwszej potrzeby”

W wykonaniu dekretu minister spraw wojskowych polecił Departamentowi I Mobilizacyjno-Organizacyjnemu MSWojsk. „dla przeprowadzenia organizacji powołać do życia specjalną komisję mieszaną”[6].

Projekt organizacyjny przewidywał utworzenie w pierwszej fazie dowództwa Straży Granicznej i 4 do 6 pułków granicznych[7] z których każdy miał składać się z dwóch dywizjonów i ośmiu szwadronów[8]. Dowódcą Straży Granicznej został płk Adolf Małyszko. Pierwszą partię oficerów oddelegowanych z armii otrzymała Straż Graniczna 20 listopada 1918 roku służby zameldowali się pierwsi oficerowie, a do końca roku przybyło ich łącznie trzydziestu sześciu. Było wśród nich dwóch podpułkowników, trzech kapitanów, dwóch rotmistrzów, czterech podkapitanów, czterech poruczników oraz siedmiu chorążych. Rozkazem dowódcy Straży Granicznej nr 1 z 5 stycznia 1919 roku szefem sztabu formacji został mianowany rtm. Albin Gołko, adiutantem sztabu por. Jan Szyndler, a oficerem ordynansowym ppor. Zdzisław Malicki[9]. Pierwszą większą jednostkę zorganizowano w styczniu 1919 roku obsadzono nią granicę z Prusami Wschodnimi. W tym czasie wystąpiła konieczność obsadzenia dawnej granicy Królestwa Polskiego na odcinkach: Sosnowiec – Wieluń i Wieluń – Kalisz – Włocławek. Wysłano tam kolejne dwa dywizjony Straży Granicznej. Do końca lutego udało się sformować dwa pułki Straży Granicznej[10]. Formowanie oddziałów odbywało się drogą oddelegowania niewielkich pododdziałów z armii, częściowo z ochotniczego naboru, a po ogłoszeniu ustawy o obowiązku służby wojskowej z poboru rekruta[11].

Struktura Straży Granicznej podległa Ministerstwu Spraw Wojskowych oraz Ministerstwu Aprowizacji miała istotne wady związane z funkcjonowaniem aparatu dowodzenia. Rozwiązanie to nosiło zarzewie konfliktu kompetencyjnego[12]. Rozpoczęcie działań zbrojnych z bolszewicką Rosją spowodowało, że z końcem marca 1919 roku Straż Graniczna przeszła pod wyłączną podległość Ministerstwa Spraw Wojskowych, zmieniając nazwę na Wojskową Straż Graniczną[13][3].

Służba graniczna[edytuj | edytuj kod]

Do zadań Straży Granicznej należało: zabezpieczenia granic państwa od nielegalnego wywozu artykułów spożywczych i pierwszej potrzeby, kontrolowania wewnętrznego obrotu kolejowego, czuwania nad wykonaniem rozporządzeń aprowizacyjnych, ochrona magazynów i składów z artykułami pierwszej potrzeby. 5 lutego 1919 roku dodano zadania polegające na wykrywaniu i powstrzymywaniu przemytnictwa i innych przekroczeń przepisów skarbowych oraz zapobieganie im. Nakazywano ścisłą współpracę ze Strażą Skarbową w realizacji zadań związanych z ochroną granic[14].

W styczniu 1919 roku wydany został tymczasowy regulamin Straży Granicznej. Regulamin ustanawiał pas graniczny szerokości 6 km na lądzie i pięć mil morskich wzdłuż wybrzeża morskiego. W pasie granicznym żołnierze w czasie wykonywania obowiązków służbowych mieli prawo użycia broni. Regulamin określał też zadania i obowiązki dowódców poszczególnych szczebli, sposób pełnienia służby, szkolenia i zaopatrywania. W myśl regulaminu oficerowie Straży Granicznej korzystali ze wszystkich praw i przywilejów przewidzianych dla oficerów wojsk liniowych, a ponadto przysługiwały im specjalne dodatki pieniężne i przywileje w zakresie rozliczeń emerytalnych[15].

Struktura organizacyjna[edytuj | edytuj kod]

Dowództwo Straży Granicznej[14]


Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Była to pierwsza polska formacja graniczna powołana do służby w II Rzeczypospolitej o tej nazwie. W 1922 roku, na bazie batalionów celnych, zorganizowano Straż Graniczną do ochrony granicy wschodniej. Rozwiązano ją w 1923 roku. Kolejną formacją o tej nazwie była Straż Graniczna zorganizowana w 1928 roku na bazie Straży Celnej i przeznaczona do ochrony południowych, zachodnich i północnych granic II Rzeczypospolitej z Niemcami, Czechosłowacją i z Rumunią.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Prochwicz 2000 ↓, s. 17.
  2. Dz. Rozk. Wojsk. Nr 6 z 21 stycznia 1919 roku, poz. 254.
  3. a b Prochwicz i Kepa 2003 ↓, s. 9.
  4. Dominiczak 1975 ↓, s. 72.
  5. Dekret o utworzeniu SG ↓.
  6. Dz. Rozk. Wojsk. Nr 6 z 21 stycznia 1919 roku, poz. 254.
  7. Prochwicz 2000 ↓, s. 18.
  8. Dominiczak 1992 ↓, s. 49.
  9. Dominiczak 1975 ↓, s. 74.
  10. Dominiczak 1975 ↓, s. 75.
  11. Dominiczak 1975 ↓, s. 76.
  12. Prochwicz 2000 ↓, s. 23.
  13. Pyrkosz i Tokarczyk 2008 ↓, s. 16.
  14. a b Prochwicz i Kepa 2003 ↓, s. 10.
  15. Dominiczak 1975 ↓, s. 77.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]