Szarlej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy dzielnicy Piekar Śląskich. Zobacz też: Szarlej – wieś w woj. kujawsko-pomorskim, w pow. inowrocławskim, w gminie Kruszwica.
Szarlej
Dzielnica Piekar Śląskich
Ilustracja
Zabudowa przy ulicy Bytomskiej w 2018 roku
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Miasto Piekary Śląskie
Data założenia XIV wiek
W granicach Piekar Śląskich 1934
Populacja (2007)
• liczba ludności

8420
Położenie na mapie Piekar Śląskich
Położenie na mapie
50°22′47″N 18°56′40″E/50,379722 18,944444
Portal Polska

Szarlej (1934–1935 Szarlej-Wielkie Piekary; niem. Scharley) – dzielnica Piekar Śląskich z najstarszymi śladami osadnictwa w mieście[1], dawna osada górnicza[2]. Znajduje się tu Wojewódzki Szpital Chirurgii Urazowej, siedziba Urzędu Miasta i Radia Piekary.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie i znaczenie nazwy Szarlej nie jest jednoznaczne, stąd różne poglądy autorów próbujących je ustalić:

  • zdaniem historyka prof. Jana Drabiny (2000) nazwa Szarlej pochodzi od demona zwanego Szarlenem[3];
  • zdaniem księdza Konstantego Damrota (1896) zgodnie z legendą nazwa w jęz. polskim Szarlej, a w niem. Scharley, pochodzi od Szary, Szarek, albo Szarlej, a więc w znaczeniu niemieckim Graue ['szary'], Graumännchen ['szary ludzik'], jako imię jednego z górniczych duchów; ks. Damrot zalicza ją do grupy pochodzących od nazw osób[4];
  • zdaniem nauczyciela Heinricha Adamy’ego (1888) należąca do grupy oznaczających właściwości i strukturę ziemi nazwa Scharley miała starszą, słowiańską formę Szary – lay, co według niego znaczy w jęz. niemieckim Grauerde[5] (niem. die Grauerde po polsku znaczy 'szara ziemia').

Historia[edytuj | edytuj kod]

Scharley in Oberschlesien, litografia Ernsta Wilhelma Knippla, przedstawiająca odkrywkową kopalnię rudy cynku Scharley w Szarleju, około 1855 r.
Budynek I Liceum Ogólnokształcącego w Szarleju zaprojektowany przez Karola Schayera
Budynek stacji Piekary Śląskie-Szarlej w 2009 roku
Kapliczka Maria Hilf w 2018 roku

Osadnictwo pradziejowe na terenie obecnego Szarleja sięga co najmniej czasów kultury łużyckiej[1]. W XIV wieku istniała tu już osada górnicza. Pierwsza pisemna wzmianka o Szarleju pochodzi z 1534 roku[6]. Na terenie dzielnicy czynne były liczne szyby kopalń rud żelaza i metali nieżelaznych: Wilhelmine, Otto, Szarlej i Nowa Helena.

1 stycznia 1896 roku Szarlej został oddzielony od Niemieckich Piekar, a zarządcą nowej gminy Szarlej został Niemiec Wilhelm Taube[7]. 1 kwietnia 1934 roku Szarlej został ponownie połączony z Wielkimi Piekarami w gminę Szarlej-Wielkie Piekary[8], po czym 3 września 1935 nazwę zmieniono na Piekary Śląskie[9].

23 lutego 1919 roku w Szarleju zawiązało się gniazdo Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” na Górnym Śląsku, które w 1920 roku liczyło 265 członków[10].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół Trójcy Przenajświętszej (zob. parafia Trójcy Przenajświętszej w Szarleju), zaprojektowany przez Zygmunta Gawlika, wybudowany w latach 1929–1933[11];
  • zespół Szpitala Spółki Brackiej, wzniesiony w latach 1916–1924, obecnie siedziba Wojewódzkiego Szpitala Chirurgii Urazowej im. Janusza Daaba[11];
  • Kaplica Matki Bożej – Maria Hilf, wzniesiona w 1905 przez rzemieślnika z Bytomia, w miejscu śmierci jego córki zabitej przez złoczyńców, na granicy Piekar i Bytomia. Zbudowana w stylu neogotyckim, nad wejściem widnieje napis: Maryjo Wspomóż – Erbaut Maria Hilf. Miejsce to upamiętnia także postój wojsk króla Jana III Sobieskiego idącego na odsiecz Wiednia. Gdy w 1922 roku nastąpił podział Górnego Śląska, pierwsze granice były dość płynne i bywało, że w nocy starano się je przesunąć, przez to kapliczka raz znajdowała się na terytorium Niemiec, raz zaś na terytorium Polski[12]. Obiekt wpisano do rejestru zabytków woj. śląskiego 16 grudnia 2019 (nr rej. A/586/2019)[13].

Urodzeni w Szarleju[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Żydek 1972 ↓, s. 27.
  2. Górny Śląsk i Zagłębie w dawnych opisach. Wiek XIX. Andrzej Zieliński (wybór, wstęp i opracowanie). Katowice: Śląsk, 1984, s. 124. ISBN 83-216-0428-5.
  3. J. Drabina, Historia Bytomia 1254–2000, Bytom 2000, s. 51.
  4. Konstanty Damrot: Die älteren Ortsnamen Schlesiens, ihre Entstehung und Bedeutung: mit einem Anhange über die schlesisch-polnischen Personennamen: Beiträge zur schlesischen Geschichte und Volkskunde. Beuthen: Verlag von Felix Kasprzyk, 1896, s. 83.
  5. Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch’s Buchhandlung, 1888, s. 73.
  6. Józef Ligęza: Podania górnicze rejonu bytomskiego. W: Tradycje górnictwa ziemi bytomskiej. Maroszek Henryk (red.). Katowice: 1967, s. 31.
  7. Żydek 1972 ↓, s. 184.
  8. Dz. U. Śl. z 1934 r. Nr 10, poz. 2.
  9. M.P. 1935 nr 201, poz. 229.
  10. „Encyklopedia powstań śląskich”, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, s. 562, hasło „Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” – dzielnica Śląska”.
  11. a b Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie. 2020-09-30. s. 89. [dostęp 2018-03-20].
  12. Leszek Bensz: Kapliczka Maria Hilf – Maryjo Wspomóż. Piekarski Werk, 2017-12-11. [dostęp 2018-03-20].
  13. Wykaz wpisanych obiektów do rejestru zabytków w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 1 stycznia 2020 r. (pol.) wkz.katowice.pl [dostęp 2019-12-24]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Konrad Żydek: Od Pecare do Piekar Śląskich. Opowieść o dziejach Piekar Śląskich. Stanisław Wilczek (red.). Piekary Śląskie: Nakładem Komitetu Obchodów 900-lecia Piekar Śląskich, 1972.