Tryb nieświadka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Tryb nieświadka (łac. imperceptivus, auditivus) – tryb gramatyczny, charakterystyczny dla języka bułgarskiego, języka macedońskiego, języka tureckiego oraz (w pewnym stopniu) dla języka albańskiego. Tryb ten informuje o dystansie mówcy wobec wypowiadanej informacji. Najczęściej tryb ten bywa wykorzystywany do przekazywania informacji zaczerpniętej z "drugiej ręki", służy także do wyrażania wątpliwości wobec przytaczanej informacji.

Dla przykładu w zdaniu Мария е работела в Лондон. (bułg.: Maria pracowała w Londynie) – mówiący, używając formy е работела przekazuje informację od osoby trzeciej, przyznając jednocześnie, że ani nie był świadkiem tego wydarzenia, ani nie jest pewien, czy tak było naprawdę. Wyrażenie podobnej informacji w trybie oznajmującym przyjęłoby postać: Мария работеше в Лондон. (Maria pracowała w Londynie) – i jest to informacja sprawdzona, ponieważ mówiący, który użyje takiej konstrukcji (czyli formy работеше), najpewniej sam był w Londynie wraz z Marią i widział, jak pracuje.

Konstrukcje zbliżone[edytuj | edytuj kod]

Język polski[edytuj | edytuj kod]

W języku polskim zdystansowanie się od informacji wyraża się przysłówkiem jakoby i dawnym imiesłowem czasu przeszłego – niezależnie od czasu rzeczywistego czynności podawanej w zdaniu podrzędnym:

  • Maria mówi, jakoby była w Finlandii

Podobny efekt można osiągnąć przy użyciu przysłówków rzekomo lub ponoć.

Język niemiecki[edytuj | edytuj kod]

Podobna konstrukcja (Konjunktiv I) występuje również w języku niemieckim, np.

  • Er sagt, er ist erschöpft (Mówi, że jest zmęczony)
  • Er sagt, er sei erschöpft (Mówi, że rzekomo jest zmęczony)
  • Er sagt, er wäre erschöpft (Mówi jakoby był zmęczony)

Pierwsza forma ma charakter neutralny, druga wyraża dystans do słów osoby trzeciej. Dystans ten można zwiększyć używając drugiego koniunktivu, jak w zdaniu trzecim[1].

Konstrukcje takie spotyka się też w językach bałtyckich (litewskim oraz łotewskim).

Łacina[edytuj | edytuj kod]

W łacinie dystansowanie się od wydarzenia w zdaniu podrzędnym wyraża się stosując koniunktyw – taka konstrukcja nosi nazwę zdania zależnego wewnętrznie lub ex mente aliena[2]: mater dolebat, quod filia valuissetMatka cieszyła się, że córka wyzdrowiała – wyzdrowienie córki nie było rzeczą pewną.

W opozycji do tej konstrukcji jest zdanie zależne zewnętrznie, zwane też ex mente auctoris, w którym orzeczenie zdania podrzędnego występuje w indikatiwie. mater gaudebat, quod filia valueratMatka cieszyła się, że córka wyzdrowiała – wyzdrowienie córki było rzeczą pewną[2].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Gerhard Helbig: Die Deutsche Grammatik. Ein Handbuch fü den Ausländerunterricht. Berlin: Langenscheidt, 2007, s. 174-179. ISBN 3-468-49493-9.
  2. a b Lidia Winniczuk, Oktawiusz Jurewicz, Janina Żuławska: Język łaciński. Podręcznik dla lektoratów szkół wyższych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 192. ISBN 83-01-11929-2.