Trybunał inkwizycji w Como

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Strona tytułowa podręcznika Lucerna Inquisitorum Haereticae Pravitatis autorstwa pierwszego inkwizytora Como Bernardo Rategno da Como (wydanie rzymskie z 1584)

Trybunał inkwizycji w Como – sąd inkwizycyjny w Como w Księstwie Mediolanu, działający w latach 1505–1782. Był kierowany przez dominikanów i od połowy XVI wieku należał do struktur inkwizycji rzymskiej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Początki obecności inkwizycji w diecezji Como wiążą się z osobą św. Piotra z Werony, dominikańskiego inkwizytora Lombardii w latach 1251–1252. Będąc inkwizytorem, sprawował on jednocześnie urząd przeora konwentu dominikańskiego S. Giovanni Pedemonte w Como. Został zamordowany na zlecenie mediolańskich katarów podczas podróży z Como do Mediolanu. Papież Innocenty IV kanonizował go w 1253, a w późniejszym czasie został uznany za patrona inkwizytorów. Blisko ćwierć wieku później w Valtellinie w diecezji Como śledztwo przeciwko miejscowym katarom prowadził inny inkwizytor, Pagano da Lecco, który również został z tego powodu zamordowany 26 grudnia 1277, a w zakonie dominikańskim niemal od razu uznano go za błogosławionego męczennika[1].

Pomimo tak szczytnych tradycji miejscowych dominikanów, konwent S. Giovanni Pedemonte stał się siedzibą samodzielnego trybunału inkwizycyjnego dopiero w 1505. Kiedy na początku XIV wieku w utworzonej w 1252 dominikańskiej prowincji inkwizytorskiej Lombardii i Marchii Genueńskiej (do której należało Como) zaczęły formować się okręgi inkwizytorskie, diecezja Como stała się częścią wielkiego okręgu składającego się jeszcze z trzech innych diecezji (Vercelli, Novary i Ivrei). Inkwizytorzy wyznaczani dla tego okręgu rezydowali przeważnie w Vercelli. Nominacji dokonywał prowincjał dominikańskiej prowincji zakonnej Lombardii Górnej, podczas gdy konwent w Como w XV wieku został wyłączony spod władzy prowincjała i przypisany do zreformowanej, obserwanckiej Kongregacji Lombardzkiej[2].

Być może już pod koniec XIV wieku, a z pewnością w pierwszej połowie XV wieku diecezja Como stała się jednym z głównych ośrodków procesów o czary, które w drugiej połowie XV wieku i na początku XVI wieku przybrały tam masowy charakter. Procesy w Bormio w połowie lat 80. XV wieku, prowadzone przez wikariuszy inkwizytora Lorenzo Soleriego, stały się znane w Europie dzięki informacji, jaką zamieścił na ich temat niemiecki inkwizytor Heinrich Kramer w swym dziele Malleus Maleficarum[3].

Czasy nowożytne[edytuj | edytuj kod]

Pius V (Michele Ghislieri) przed wyborem na papieża był inkwizytorem Como (1550–1551)

20 maja 1505 generał zakonu dominikanów Vincenzo Bandello dokonał podziału dotychczasowego okręgu inkwizytorskiego ze stolicą w Vercelli na trzy mniejsze (Vercelli z Ivreą, Novara, Como). Pierwszym inkwizytorem trybunału dla diecezji Como został dominikanin Bernardo Rategno da Como. Kontynuował on prześladowania osób podejrzanych o czary. Napisał także podręcznik dla inkwizytorów Lucerna Inquisitorum Haereticae Pravitatis oraz traktat teologiczny o czarownicach (Tractatus de Strigibus). Oba te dzieła zostały wydane drukiem w 1566 w Mediolanie, w 1584 w Rzymie i w 1596 w Wenecji[4].

Po śmierci Bernardo Rategno (1512) procesy o czary w diecezji Como osiągnęły apogeum. W ciągu dekady (do 1523) co najmniej trzysta osób zostało spalonych na stosie. Działalność inkwizytorów zaczęła wzbudzać protesty ludności i władz świeckich, jednak w 1523 inkwizytor Modesto Scrofa zyskał pełne poparcie papieża Adriana VI. Procesy odbywały się jednak głównie w alpejskich dolinach, które po 1512 przeszły pod władzę szwajcarskiej Unii Trzech Lig (przekształconej później w kanton Gryzonia). Pod wpływem doniesień o nadużyciach inkwizytora Modesto Scrofy władze szwajcarskie w listopadzie 1523 odebrały sądom kościelnym jurysdykcję nad sprawami o czary[5].

Wkrótce potem głównym problemem inkwizycji w Como stało się przenikanie idei reformacji ze Szwajcarii. Nowe idee cieszyły się pewną sympatią w kapitule katedralnej, która w 1549 oprotestowała działania inkwizytora Antonio Vaccani da Lenno i doprowadziła do jego wygnania. Mianowany w 1550 nowy inkwizytor Michele Ghislieri nie tylko nie zdołał załagodzić sytuacji, ale swą bezkompromisową postawą doprowadził do jej zaostrzenia[6].

Gorliwość Ghislieriego bardzo szybko zwróciła uwagę kardynałów zasiadających w utworzonej w 1542 Kongregacji Rzymskiej i Powszechnej Inkwizycji (Świętego Oficjum), organu mającego za zadanie nadzorowanie i koordynację działań inkwizycji w Italii. Jeszcze jako inkwizytor Como był on wysyłany w charakterze komisarza Kongregacji do Bergamo i Ferrary, aż w końcu 3 czerwca 1551 został mianowany komisarzem generalnym Kongregacji Rzymskiej i Powszechnej Inkwizycji. W 1557 został on kardynałem, a w 1566 papieżem Piusem V (1566–1572)[7].

W drugiej połowie XVI wieku w diecezji Como nadal odbywały się procesy o czary, jednak zachowana dokumentacja wskazuje, że inkwizytorzy Como obrali łagodniejszy sposób podejścia do osób podejrzanych o czary, zgodnie zresztą z nowymi wytycznymi Kongregacji Świętego Oficjum. W XVII i XVIII wieku kilkakrotnie zdarzało się, że inkwizycja w Como interweniowała (z różnym rezultatem) na rzecz osób oskarżonych o czary w regionach diecezji Como należących do Szwajcarii[8].

W 1714 Księstwo Mediolanu przeszło pod władzę Habsburgów austriackich. Początkowo nie miało to większego wpływu na działalność inkwizycji. Zmieniło się to dopiero za panowania cesarzowej Marii Teresy (1740–1780). W 1771 zlikwidowała ona świeckie konfraternie wspomagające inkwizycję (tzw. crocesignati) i odebrała inkwizycji kontrolę publikacji. Cztery lata później, 9 marca 1775 wydała dekret, zgodnie z którym inkwizytorzy Księstwa Mediolanu i ich wikariusze, w przypadku śmierci lub rezygnacji, nie mogą być zastępowani nowymi nominatami, co w praktyce oznaczało, że trybunały inkwizycyjne mogą istnieć jedynie do końca życia aktualnie urzędujących inkwizytorów. W ten sposób, w chwili jej śmierci pięć lat później, jedynym trybunałem w księstwie pozostał trybunał Como. Jednak jej syn i następca Józef II Habsburg nie zamierzał czekać na śmierć inkwizytora Gaspare Benedetto Caldary (zm. 1793). 9 maja 1782 trybunał w Como został oficjalnie rozwiązany, a jego archiwum spalono[9].

Organizacja[edytuj | edytuj kod]

Siedzibą trybunału był konwent S. Giovanni Pedemonte w Como, należący do prowincji lombardzkiej zakonu dominikanów. Inkwizytorem był zawsze dominikanin z tej prowincji zakonnej. Podlegało mu 29 wikariatów: Fino, Uggiate, Balerna, Riva San Vitale, Lugano, Agno, Bellinzona, Locarno, Cuvio, Nesso, Intelvi, Isola, Lenno, Bellagio, Mandello, Menaggio, Dongo, Gravedona, Olonio, Salmolaco, Chiavenna, Ardenno, Berbenno, Sondrio, Tresivio, Villa, Poschiavo, Mazzo, Bormio.

Lista inkwizytorów[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Pio, s. 44, 278; Fontana, s. 565.
  2. Tavuzzi, s. 21, 24.
  3. Del Col, s. 197-198; Tavuzzi, s. 149-150, 155-174, 255; Decker, s. 54-55; Giorgetta, s. 2-8.
  4. Tavuzzi, s. 22, 24, 193, 220-221, 256; por. Giorgetta, s. 7-8; Del Col, s. 209, 289; Decker, s. 75.
  5. Zob. Del Col, s. 199, 209-210; Tavuzzi, s. 193-195, 213-214, 256-258; Decker, s. 75-77; Giorgetta, s. 1-2.
  6. Del Col, s. 329.
  7. Del Col, s. 311, 316, 324.
  8. Decker, s. 100, s. 145-155, 195-196, 199-200.
  9. Del Col, s. 732-733; Decker, s. 76.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]