Wólka Pełkińska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł 50°5′35″N 22°36′21″E
- błąd 39 m
WD 50°7'N, 22°41'E, 50°5'43.91"N, 22°37'24.31"E
- błąd 19549 m
Odległość 1409 m
Wólka Pełkińska
wieś
Ilustracja
Kościół parafialny pw. św. Stanisława Biskupa
Państwo  Polska
Województwo  podkarpackie
Powiat jarosławski
Gmina Jarosław
Wysokość 179 m n.p.m.
Liczba ludności (2011) 1465[1][2]
Strefa numeracyjna 16
Kod pocztowy 37-511[3]
Tablice rejestracyjne RJA
SIMC 0603632
Położenie na mapie gminy wiejskiej Jarosław
Mapa lokalizacyjna gminy wiejskiej Jarosław
Wólka Pełkińska
Wólka Pełkińska
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wólka Pełkińska
Wólka Pełkińska
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Wólka Pełkińska
Wólka Pełkińska
Położenie na mapie powiatu jarosławskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu jarosławskiego
Wólka Pełkińska
Wólka Pełkińska
Ziemia50°05′35″N 22°36′21″E/50,093056 22,605833
Budynek dawnej szkoły podstawowej, obecnie Dom Kultury
Ośrodek Zdrowia
Miejsce po dawnym drewnianym kościele (1924-1987)
Dom zakonny sióstr Falicjanek
Grota Matki Bożej z Lourdes
Szkoła podstawowa im. Sługi Bożego Kardynała Stefana Wyszyńskiego
Cmentarz parafialny
Obelisk pamięci Jeńców Radzieckich

Wólka Pełkińskawieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie jarosławskim, w gminie Jarosław[4].

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa przemyskiego

Części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Wólka Pełkińska[5][4][6]
SIMC Nazwa Rodzaj
0603649 Brzezina część wsi
0603655 Majdan część wsi
0603661 Podlas część wsi
0603678 Podmachały część wsi
0603684 Wawry część wsi
0603690 Za Błotem część wsi
0603709 Załug część wsi
0603715 Zarazie część wsi

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Wieś Wólka Pełkińska zwana początkowo jako Wola Pozowska; położona jest na nizinnej równinie w pobliżu doliny dolnego Sanu na wysokości 175–190 m n.p.m. Od Jarosławia oddziela ją wieś Pełkinie, a od Sanu wieś Kostków, od Kostkowa oddziela ją rzeczka Szewnia dopływająca do Sanu. Wieś składa się z kilku przysiółków, których nazwy wskazują na położenie lub nazwiska; przysiółek Brzezina otrzymał swoją nazwę od dużej ilości rosnących tam w przeszłości brzóz. Nazwy pól wyjaśnia skład gleby, które są różnorodne: torfowe, łazowe i lessowe[7]. San poprzez stulecia zmieniał swoje koryto czego dowodem są stare sanowiska[8].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Znajdujące się w muzeum w Jarosławiu narzędzia używane w starożytności, jak siekierka z krzemienia sieciechowskiego, wióry krzemienne bądź drapacze świadczą już o osadnictwie datowanym na okres od około 4500-1800 roku p.n.e.[9] Nizinne położenie wsi oznaczało położenie na znacznej ilości gleb podmokłych i bagnistych, gdy z końcem X wieku przeprowadzono akcję melioracyjną, wówczas to zaczęło przybywać lepszych łąk i ziemi uprawnej. W okresie późniejszym prawdopodobnie na skutek panujących chorób i najazdów nieprzyjacielskich niewielka osada przestała istnieć lub pozostały z niej tylko resztki. Od XIII wieku w Polsce rozpoczęło się na szeroką skalę lokowanie nowych miast i wsi, zaczęły powstawać Wole i Wólki. Tereny Jarosławskie przyłączono do Królestwa Polskiego w 1340 roku przez króla Kazimierza Wielkiego i historyczne dzieje tej miejscowości zaczynają się prawdopodobnie w XV wieku. W staropolszczyźnie wyraz „Wola” oznaczał to samo co wolność. Pustą ziemię, oddawano osadnikom na pewien okres do dwudziestu lat jako zwolnioną od czynszów na rzecz dworu i dziedzica (nazywano Wolą) w celu zagospodarowania się nowych osadników na nowym miejscu[10]. Osadnictwo i najstarsze dzieje Woli Pozowskiej, a później Wólki Pełkińskiej były związane z przynależnością do Pełkiń (od których wzięła się za pewnie obecna nazwa wsi). Wólka Pełkińska podlegała pod zwierzchnictwo szlachty Jarosławskiej, a od końca XVI wieku pod dwór w Pełkiniach.

W 1387 roku królowa Jadwiga nadała teren Jarosławski Janowi z Tarnowa; następnie Jarosław i przyległe miejscowości należały do jego potomków Tarnowskich, żoną Jana Krzysztofa Tarnowskiego była Zofia ze Sprowy Odrowążówna, która w 1575 została powtórnie poślubiona za Jana Kostkę, który w latach 1575-1580 zbudował murowany pałac w Pełkiniach. Zofia ze Sprowy Odrowąż zmarła w 1580 roku w Gorliczynie, a pozostałe po niej dobra Jarosławskie zostały w 1594 roku podzielone pomiędzy jej dwie córki: Katarzynę Sieniawską (poślubioną w 1593 roku za Adama Hieronima Sieniawskiego)[a] i Annę Kostkę Ostrogską[b][11]. W 1606 roku dobra Jarosławskie od Katarzyny Sieniawskiej przejęła Anna Ostrogska. W 1731 roku poprzez małżeństwo Zofii Sieniawskiej córki Adama Mikołaja Sieniawskiego ziemie rodziny Sieniawskich przeszły w posiadanie rodu Czartoryskich. Poprzez koligacje rodzinne ziemie Jarosławskie posiadali też Ostrogscy i Zamoyscy.

Anna Kostka Ostrogska miała córkę Zofię Ostrogską, która w 1613 roku poślubiła Stanisława Lubomirskiego i tak ziemie Przeworskie przeszły w posiadanie Lubomirskich. W późniejszych latach Marianna Lubomirska właścicielka Ostroga, Wiśnicza i Jarosławia poślubiła Janusza Aleksandra Sanguszkę, który 7 Grudnia 1753 dokonał Transakcji Kolbuszowskiej i część dóbr m.in. Pełkinie przeszła na własność Czartoryskich. w 1823 roku zmarł Adam Kazimierz Czartoryski i nastąpił podział dóbr Sieniawskich na dwie linie rodowe: Sieniawską (Adam Jerzy Czartoryski) i Pełkińską (Konstanty Adam Czartoryski). Z linii rodowej Pełkińskiej wywodził się Bł Michał Czartoryski, a z linii rodowej Sieniawskiej wywodził się Bł. August Czartoryski. Ostatnim właścicielem Pełkiń, aż do reformy rolnej w 1944 roku, był Witold Czartoryski.

Wzmianki o Wólce Pełkińskiej w rejestrach poborowych, które zapisali poborcy podatkowi ziemi przemyskiej, pojawiły się w 1651[12] i 1658 roku[13]. W 1674 roku w rejestrach pogłównego ziemi przemyskiej, wieś wzmiankowano wspólnie z Pełkiniami i było 14 domów w folwarku w Pełkiniach i 63 domów w Pełkiniach i Woli Pełkińskiej[14].

W 1897 roku wybrano zwierzchność gminną, której naczelnikiem został Marcin Perekasa, a w 171 domach było 918 mieszkańców[15]. W 1921 roku w Wólce Pełkińskiej było 230 domów.

W okresie II wojny światowej od czerwca 1941 roku w tej miejscowości był obóz dla radzieckich jeńców wojennych[16]. Jak podają źródła przez obóz ten przeszło około 40 tys. jeńców, którzy przebywali tu tymczasowo, a potem kierowano ich w głąb Rzeszy lub do obozów Bełżcu i Auschwitz-Birkenau. Bezpośredni nadzór nad obozem sprawowało gestapo z Jarosławia. Obóz zlikwidowano w jesienią 1943 roku. Zachował się cmentarz, w którym pochowano około 800 jeńców z obozu oraz kilkuset Żydów i Cyganów.

Na miejscowym cmentarzu spoczywają prochy szefa obwodu jarosławskiego Armii Krajowej majora Wojciecha Szczepańskiego, Piotra Jarosza, uczestnika walk pod Monte Casino oraz ks. Franciszka Wosia (kapelana AK).

Kościół[edytuj | edytuj kod]

Ludność rzymskokatolicka z Wólki Pełkińskiej przez wieki należała do Jarosławskiej Kolegiaty, natomiast ludność Unicka należała do cerkwi w Pełkiniach. W 1852 roku otwarto do użytku religijnego drewnianą kaplicę filialną, w której posługiwali duchowni z Jarosławia (Kolegiata, Dominikanie i Reformaci).

W 1924 roku zbudowano nowy drewniany kościół pw. Świętego Stanisława Biskupa i Męczennika, a następnie erygowano parafię. W latach 1982–1983 zbudowano obecny kościół murowany, który został poświęcony 6 Listopada 1983 roku przez bpa Ignacego Tokarczuka, a w 1990 roku odbyła się konsekracja kościoła. Od sierpnia 1983 roku w parafii posługują siostry zakonne Felicjanki.

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Szkoła trywialna została założona w 1867 roku przez Jerzego księcia Czartoryskiego. W 1910 roku z fundacji Czartoryskich zbudowano murowany budynek szkolny, a w 1970 roku po przeciwnej stronie drogi zbudowano następny budynek szkolny. W 1989 roku rozpoczęto budowę nowoczesnej szkoły, która w 1994 roku została oddana do użytku i poświęcona przez abp Józefa Michalika.

W 1998 roku szkoła otrzymała imię Kardynała Stefana Wyszyńskiego. W 1999 roku na mocy reformy oświaty utworzono 6-letnią szkołę podstawową i 3-letnie gimnazjum. W 2017 roku na mocy reformy oświaty przywrócono 8-letnią szkołę podstawową.

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

We wsi działa klub piłkarski „Wólczanka” Wólka Pełkińska, który został założony w 1964 roku; w sezonie 2019/2020 gra w III lidze, grupie IV[17].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Katarzyna Sieniawska w 1594 roku otrzymała wsie: Głęboką, Rudołowice, Wolę Roźwienicką, Więckowice, Wierzbną, Kruhel, Wolę Pozowską alias Leżachowską, Kostków, Tywonię, Szówsko, Wiązownicę, Nielepkowice, Manasterz, Wolę Manasterską, Dybków, Dobrą, Lubienicę, Cieplice i Dąbrowicę.
  2. Anna Ostrogska w 1594 roku otrzymała wsie: Ostrów, Tuczępy, Muninę, Tarnawiec, Koniaczów, Makowisko, Bobrówkę, Sobiecin, Wietlin, Laszki, Wolę Laszkowiecką, Korzenicę, Dąbrowę alias Ryszkową Wolę, Cetulę, Radawę, Rudę, Mołodycz, Wolę Modliszewską alias Morawin, Kańczugę, Kosinę, Sietesz, Gać, Hussów, Handzlówkę, Siedleczkę, Niżatyce, Żuklin, Łopuszkę Małą, Manasterz, Hadle

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Portal polskawliczbach.pl
  2. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2018-03-11].
  3. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych poprzez wyszukiwarkę. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2015-03-26].
  4. a b GUS. Rejestr TERYT
  5. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  6. KSNG: Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części (pol.). opublikowany [w:] Dz.U. z 2013 r. poz. 200 ze zmianami w Dz.U. z 2015 r. poz. 1636. [dostęp 2018-01-06].
  7. Warunki geograficzne
  8. Położenie geograficzne
  9. Rys historyczny ziemi Jarosławskiej
  10. O.Albin Sroka i J.Pasiecznik. „Wólka Pełkińska”
  11. ks. Jakub Makara Dzieje Parafii Jarosławskiej (str. 94-95) [dostęp 2017-12-04]
  12. Zdzisław Budzyński i Kazimierz Przyboś. Polska południowo-wschodnia w epoce nowożytnej. Źródła dziejowe tom I, część 2. Rejestr poborowy ziemi przemyskiej 1651. Wydawnictwo WSP. RzeszOw 1997 ​ISBN 83-87288-55-1​ (str. 129)
    [Cytat: Wola Pełkinska: ab ignorantiam laneorum et hortulanorum in summa florenorum 1 gr 9.........1/9/0].
  13. Zdzisław Budzyński i Kazimierz Przyboś Polska południowo-wschodnia w epoce nowożytnej. Źródła dziejowe tom I, część 3. Rejestr poborowy ziemi przemyskiej 1658 Wydawnictwo WSP. Rzeszów 2000 ​ISBN 83-87288-55-1​ (str. 199)
    [Cytat: Wola Pełkinska: pro simpla fl. 1 et gr 9...........1/9/0.]
  14. Zdzisław Budzyński i Kazimierz Przyboś Polska południowo-wschodnia w epoce nowożytnej. Źródła dziejowe tom I, część 4. Rejestr pogłównego ziemi przemyskiej 1674 Wydawnictwo WSP. Rzeszów 2000 ​ISBN 83-87288-55-1​ (str. 33)
    [Cytat: Pełkinie et Wola Pełkinska: a curia fl. 14, tum a personis subditorum n[ume]ro 63, facit summa [fl.] .........77/0].
  15. Podkarpacka Biblioteka Cyfrowa Skorowidz powiatu jarosławskiego na rok 1902 (s. 67) [dostęp 2017-12-04]
  16. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, str. 594
  17. futbolowo.pl Wólczanka Wólka Pełkińska

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]