Wólka Pełkińska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wólka Pełkińska
Kościół parafialny pw. św. Stanisława Biskupa
Kościół parafialny pw. św. Stanisława Biskupa
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat jarosławski
Gmina Jarosław
Wysokość 179 m n.p.m.
Liczba ludności (2011) 1465[1][2]
Strefa numeracyjna 16
Kod pocztowy 37-511[3]
Tablice rejestracyjne RJA
SIMC 0603632
Położenie na mapie gminy wiejskiej Jarosław
Mapa lokalizacyjna gminy wiejskiej Jarosław
Wólka Pełkińska
Wólka Pełkińska
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wólka Pełkińska
Wólka Pełkińska
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Wólka Pełkińska
Wólka Pełkińska
Położenie na mapie powiatu jarosławskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu jarosławskiego
Wólka Pełkińska
Wólka Pełkińska
Ziemia50°05′35″N 22°36′21″E/50,093056 22,605833
Budynek dawnej szkoły podstawowej, obecnie Dom Kultury
Ośrodek Zdrowia
Miejsce po dawnym drewnianym kościele (1924-1987)
Dom zakonny sióstr Falicjanek
Grota Matki Bożej z Lourdes
Dwonnica
Szkoła podstawowa im. Sługi Bożego Kardynała Stefana Wyszyńskiego
Cmentarz parafialny
Obelisk pamięci Jeńców Radzieckich

Wólka Pełkińskawieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie jarosławskim, w gminie Jarosław[4].

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa przemyskiego

Części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Wólka Pełkińska[5][4][6]
SIMC Nazwa Rodzaj
0603649 Brzezina część wsi
0603655 Majdan część wsi
0603661 Podlas część wsi
0603678 Podmachały część wsi
0603684 Wawry część wsi
0603690 Za Błotem część wsi
0603709 Załug część wsi
0603715 Zarazie część wsi

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Wieś Wólka Pełkińska zwana początkowo jako Wola Pozowska; położona jest na nizinnej równinie w pobliżu doliny dolnego Sanu na wysokości 175-190 m n.p.m. Od Jarosławia oddziela ją wieś Pełkinie, a od Sanu wieś Kostków, od Kostkowa oddziela ją rzeczka Szewnia dopływająca do Sanu. Wieś składa się z kilku przysiółków, których nazwy wskazują na położenie lub nazwiska; przysiółek Brzezina otrzymał swoją nazwę od dużej ilości rosnących tam w przeszłości Brzóz. Nazwy pól wyjaśnia skład gleby, które są różnorodne: torfowe, łazowe i lessowe[7]. San poprzez stulecia zmieniał swoje koryto czego dowodem są stare sanowiska[8].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Znajdujące się w muzeum w Jarosławiu narzędzia używane w starożytności, jak siekierka z krzemienia sieciechowskiego, wióry krzemienne bądź drapacze świadczą już o osadnictwie datowanym na okres od około 4500-1800 roku p.n.e.[9] Nizinne położenie wsi oznaczało położenie na znacznej ilości gleb podmokłych i bagnistych, gdy z końcem X wieku przeprowadzono akcję melioracyjną, wówczas to zaczęło przybywać lepszych łąk i ziemi uprawnej. W okresie późniejszym prawdopodobnie na skutek panujących chorób i najazdów nieprzyjacielskich niewielka osada przestała istnieć lub pozostały z niej tylko resztki. Od XIII wieku w Polsce rozpoczęło się na szeroką skalę lokowanie nowych miast i wsi, zaczęły powstawać Wole i Wólki. Tereny Jarosławskie przyłączono do Królestwa Polskiego w 1340 roku przez króla Kazimierza Wielkiego i historyczne dzieje tej miejscowości zaczynają się prawdopodobnie w XV wieku. W staropolszczyźnie wyraz „Wola” oznaczał to samo co wolność. Pustą ziemię, oddawano osadnikom na pewien okres do dwudziestu lat jako zwolnioną od czynszów na rzecz dworu i dziedzica (nazywano Wolą) w celu zagospodarowania się nowych osadników na nowym miejscu[10]. Osadnictwo i najstarsze dzieje Woli Pozowskiej, a później Wólki Pełkińskiej były związane z przynależnością do Pełkiń (od których wzięła się za pewnie obecna nazwa wsi). Wólka Pełkińska podlegała pod zwierzchnictwo szlachty Jarosławskiej, a od końca XVI wieku pod dwór w Pełkiniach.

W 1387 roku królowa Jadwiga nadała teren Jarosławski Janowi z Tarnowa; następnie Jarosław i przyległe miejscowości należały do jego potomków Tarnowskich, żoną Jana Krzysztofa Tarnowskiego była Zofia ze Sprowy Odrowążówna, która w 1575 została powtórnie poślubiona za Jana Kostkę, który w latach 1575-1580 zbudował murowany pałac w Pełkiniach. Zofia ze Sprowy Odrowąż zmarła w 1580 roku w Gorliczynie, a pozostałe po niej dobra Jarosławskie zostały w 1594 roku podzielone pomiędzy jej dwie córki: Katarzynę Sieniawską (poślubioną w 1593 roku za Adama Hieronima Sieniawskiego[a] i Annę Kostkę Ostrogską[b][11]. W 1606 roku dobra Jarosławskie od Katarzyny Sieniawskiej przejęła Anna Ostrogska. W 1731 roku poprzez małżeństwo Zofii Sieniawskiej córki Adama Mikołaja Sieniawskiego ziemie rodziny Sieniawskich przeszły w posiadanie rodu Czartoryskich. Poprzez koligacje rodzinne ziemie Jarosławskie posiadali też Ostrogscy i Zamoyscy.

Anna Kostka Ostrogska miała córkę Zofię Ostrogską, która w 1613 roku poślubiła Stanisława Lubomirskiego i tak ziemie Przeworskie przeszły w posiadanie Lubomirskich. W późniejszych latach Marianna Lubomirska właścicielka Ostroga, Wiśnicza i Jarosławia poślubiła Janusza Aleksandra Sanguszkę, który 7 Grudnia 1753 dokonał Transakcji Kolbuszowskiej i część dóbr m.in. Pełkinie przeszła na własność Czartoryskich. w 1823 roku zmarł Adam Kazimierz Czartoryski i nastąpił podział dóbr Sieniawskich na dwie linie rodowe: Sieniawską (Adam Jerzy Czartoryski) i Pełkińską (Konstanty Adam Czartoryski). Z linii rodowej Pełkińskiej wywodził się Bł Michał Czartoryski, a z linii rodowej Sieniawskiej wywodził się Bł.August Czartoryski. Ostatnim właścicielem Pełkiń, aż do reformy rolnej w 1944 roku, był Witold Czartoryski.

Wzmianki o Wólce Pełkińskiej w rejestrach poborowych, które zapisali poborcy podatkowi ziemi przemyskiej, pojawiły się w 1651[c] i 1658 roku[d][12]. W 1674 roku w rejestrach pogłównego ziemi przemyskiej, wieś wzmiankowano wspólnie z Pełkiniami. W 1674 roku było 14 domów w folwarku w Pełkiniach i 63 domów w Pełkiniach i Woli Pełkińskiej[e][13].

W 1897 roku wybrano zwierzchność gminną, której naczelnikiem został Marcin Perekasa, a w 171 domach było 918 mieszkańców[14]. W I połowie XX wieku w Wólce Pełkińskiej było 230 domów.

W okresie II wojny światowej od czerwca 1941 roku w tej miejscowości był obóz dla radzieckich jeńców wojennych[15]. Jak podają źródła przez obóz ten przeszło około 40 tys. jeńców, którzy przebywali tu tymczasowo, a potem kierowano ich w głąb Rzeszy lub do obozów Bełżcu i Auschwitz-Birkenau. Bezpośredni nadzór nad obozem sprawowało gestapo z Jarosławia. Obóz zlikwidowano w jesienią 1943 roku. Zachował się cmentarz, w którym pochowano około 800 jeńców z obozu oraz kilkuset Żydów i Cyganów.

Na miejscowym cmentarzu spoczywają prochy szefa obwodu jarosławskiego Armii Krajowej majora Wojciecha Szczepańskiego, Piotra Jarosza, uczestnika walk pod Monte Casino oraz ks. Franciszka Wosia (kapelana AK).

Kościół[edytuj | edytuj kod]

Ludność rzymsko-katolicka z Wólki Pełkińskiej przez wieki należała do Jarosławskiej Kolegiaty, natomiast ludność Unicka należała do cerkwi w Pełkiniach. W 1852 roku gdy prepozytem Jarosławskiej Kolegiaty był ks. Antoni Żelazny otwarto do użytku religijnego drewnianą kaplicę filialną, w której posługiwali księża z Jarosławia (Kolegiata, Dominikanie i Reformaci), o której wzmiankuje Schematyzm Diecezji Przemyskiej na rok 1853: In Coemeterio publ. adest Capella devotioni adaptata-etiam in Wólka Pełkińska, datur sacellum in quo aligutories per annum fit devotio[16]. Budynek kaplicy został wybudowany w 1830 roku do innych celów[f]. W 1912 roku była inwentaryzacja drewnianych zabytkowych kościołów i cerkwi w Galicji i dr. Tadeusz Spiss podał datę budowy budynku kaplicy na 1830 rok[17].

Fotografia niezachowanego drewnianego kościoła (1924-1987)

W 1924 roku zbudowano nowy drewniany kościół pw. Świętego Stanisława Biskupa i Męczennika, a pierwszym proboszczem został ks. Stanisław Szarek. Nowo powstała parafia objęła: Wólkę Pełkińską (807 wiernych) i Wielgosy-przysiółek Manasterza (141 wiernych). W roku 1927 parafia była już większa bo wcześniej dołączyły dwie wsie z parafii Gniewczyńskiej: Niechciałki-przysiółek Jagiełły (270 wiernych) i Wola Buchowska (610 wiernych), na terenie parafii w 1927 roku było też 340 Greko-katolików i 60 Żydów. W latach 1982–1983 zbudowano obecny kościół murowany, który został poświęcony 6 Listopada 1983 roku przez Bp Ignacego Tokarczuka, a w 1990 roku odbyła się Konsekracja kościoła. W 1984 zbudowano murowaną filialny kościół pw. Dobrego Pasterza w Kostkowie-Wielgosach, w 1987 roku przydzielony do parafii Jarosław-Łazy Kostkowskie. Od sierpnia 1983 roku w parafii posługują siostry zakonne Felicjanki. ;

Proboszczowie Parafii Wólka Pełkińska
1924–1925. ks. Stanisław Szarek.
1925–1929. ks. Władysław Jórasz[18].
1929–1937. ks. Jan Cetnarowicz[19].
1937–1947. ks. Stanisław Jędryczko[20].
1947–1961. ks. Józef Grydyk.
1961–1969. ks. Józef Ozóg.
1969–1970. ks. Zbigniew Kotyrba.
1970–1982. ks. Antoni Kotyrba.
1982–2004. ks. Stanisław Jachowicz.
2004- nadal ks. Stanisław Woźniak.

Parafia przynależy do dekanatu Jarosław I w archidiecezji przemyskiej

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Szkoła trywialna została założona w 1868 roku przez Jerzego księcia Czartoryskiego w budynku zbudowanym w 1868 roku, pierwszym nauczycielem został Michal Głogowski. Przydatnym archiwalnym źródłem do poznania dziejów szkolnictwa w Galicji, są austriackie Szematyzmy Galicji i Lodomerii, które podają wykaz szkół ludowych wraz z nazwiskami ich nauczycieli. Szkoły na wsiach były tylko męskie, dopiero od 1890 roku były mieszane (koedukacyjne). 7 czerwca 1874 roku reskryptem Rady szkolnej krajowej szkoła była zorganizowana jako publiczna[21]. Od 1904 roku szkoła posiadała nauczycieli pomocniczych, którymi byli: Eustachy Nowosad (1904-1905), Jan Kalinowski (1905-1906), Dymitr Terebeniec (1906-1907), Antoni Witkowicz (1907-1908), Teofil Lihaczewski (1908-1912), Lihaczewska z Zająców Maria (1912-1914?).

W 1910 roku z fundacji Czartoryskich zbudowano murowany budynek szkolny, a w 1970 roku po przeciwnej stronie drogi zbudowano następny budynek szkolny. W 1989 roku rozpoczęto budowę nowoczesnej szkoły, która w 1994 roku została oddana do użytku i poświęcona przez abp Józefa Michalika.

W 1998 roku szkoła otrzymała imię Kardynała Stefana Wyszyńskiego. W 1999 roku na mocy reformy oświaty utworzono 6-letnią szkołę podstawową i 3-letnie gimnazjum. W 2017 roku na mocy reformy oświaty przywrócono 8-letnią szkołę podstawową.

Nauczyciele kierujący i kierownicy szkoły.
1867–1868. Michał Głogowski.
1868–1876. Jan Kmicikiewicz[22].
1876–1887. ks. Józef Lewicki[23].
1887–1902. Rozalia Mitlicka[24].
1902–1929. Antoni Wrześniowski[25].
1930–1948(?). Stanisław Śmielowski[26].
1948– ?. Tadeusz Mazepa.

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

We wsi działa klub piłkarski „Wólczanka” Wólka Pełkińska, który został założony w 1964 roku; w sezonie 2019/2020 gra w III lidze, grupie IV[27].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Katarzyna Sieniawska w 1594 roku otrzymała wsie: Głęboką, Rudołowice, Wolę Roźwienicką, Więckowice, Wierzbną, Kruhel, Wolę Pozowską alias Leżachowską, Kostków, Tywonię, Szówsko, Wiązownicę, Nielepkowice, Manasterz, Wolę Manasterską, Dybków, Dobrą, Lubienicę, Cieplice i Dąbrowicę.
  2. Anna Ostrogska w 1594 roku otrzymała wsie: Ostrów, Tuczępy, Muninę, Tarnawiec, Koniaczów, Makowisko, Bobrówkę, Sobiecin, Wietlin, Laszki, Wolę Laszkowiecką, Korzenicę, Dąbrowę alias Ryszkową Wolę, Cetulę, Radawę, Rudę, Mołodycz, Wolę Modliszewską alias Morawin, Kańczugę, Kosinę, Sietesz, Gać, Hussów, Handzlówkę, Siedleczkę, Niżatyce, Żuklin, Łopuszkę Małą, Manasterz, Hadle
  3. W rejestrze poborowym ziemi przemyskiej z 1651 roku zapisano - Wola Pełkinska: ab ignorantiam laneorum et hortulanorum in summa florenorum 1 gr 9.........1/9/0.
  4. W rejestrze poborowym ziemi przemyskiej z 1658 roku zapisano - Wola Pełkinska: pro simpla fl. 1 et gr 9...........1/9/0.
  5. W rejestrze pogłównego z 1674 roku zapisano - Pełkinie et Wola Pełkinska: a curia fl. 14, tum a personis subditorum n[ume]ro 63, facit summa [fl.] .........77/0.
  6. Łacińskie słowo „adaptata” oznacza przystosowanie budynku zwyczajnego do celów sakralnych.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Portal polskawliczbach.pl
  2. GUS: Ludność - struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2018-03-11].
  3. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych poprzez wyszukiwarkę. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2015-03-26].
  4. a b GUS. Rejestr TERYT
  5. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  6. KSNG: Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części (pol.). opublikowany [w:] Dz.U. z 2013 r. poz. 200 ze zmianami w Dz.U. z 2015 r. poz. 1636. [dostęp 2018-01-06].
  7. Warunki geograficzne
  8. Położenie geograficzne
  9. Rys historyczny ziemi Jarosławskiej
  10. O.Albin Sroka i J.Pasiecznik. „Wólka Pełkińska”
  11. ks. Jakub Makara Dzieje Parafii Jarosławskiej (str. 94-95) [dostęp 2017-12-04]
  12. Zdzisław Budzyński i Kazimierz Przyboś Polska południowo-wschodnia w epoce nowożytnej. Źródła dziejowe tom I, część 3. Rejestr poborowy ziemi przemyskiej 1658 Wydawnictwo WSP. Rzeszów 2000 ​ISBN 83-87288-55-1​ (str. 199)
  13. Zdzisław Budzyński i Kazimierz Przyboś Polska południowo-wschodnia w epoce nowożytnej. Źródła dziejowe tom I, część 4. Rejestr pogłównego ziemi przemyskiej 1674 Wydawnictwo WSP. Rzeszów 2000 ​ISBN 83-87288-55-1​ (str. 33)
  14. Podkarpacka Biblioteka Cyfrowa Skorowidz powiatu jarosławskiego na rok 1902 (str. 67) [dostęp 2017-12-04]
  15. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, str. 594
  16. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Dioeceseos Premisliensis tum Saecularis tum Regularis Ritus Latini 1853 (str. 20) [dostęp 2017-11-04]
  17. Zestawił Dr. Spiss Tadeusz C.K. komisarz Powiatowy. Wykaz Drewnianych kościołów i cerkwi w Galicji Lwów. Nakładem C.K. Namiestnictwa. 1912. (str. 24) Powiat Jarosławski/kościoły [dostęp 2017-12-04]
  18. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Saecularis et Regularis Dioeceseos Rit(us) Lat(ini) Premisliensis pro Anno Domini 1925 (str. 61) [dostęp 2017-12-04]
  19. Schematismus Universi Venerabilis Cleri Saecularis et Regularis Dioeceseos Rit(us) Lat(ini) Premisliensis pro Anno Domini 1930 (str. 75) [dostęp 2017-12-04]
  20. Szematyzm Diecezji Przemyskiej Ob.(rządku) Łac(ińskiego) 1938 (str. 73) [dostęp 2017-12-04]
  21. Skorowidz Powiatu Jarosławskiego na rok 1902 (str. 151) [dostęp 2017-12-04]
  22. Galizisches Provinzial-Handbuch fűr das Jahr 1869 (str. 407) [dostęp 2017-12-04]
  23. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1877 (str. 412) [dostęp 2017-12-04]
  24. Szematyzm królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1888 (str. 385) [dostęp 2017-12-04]
  25. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1903 (str. 565) [dostęp 2017-12-04]
  26. Dziennik Urzędowy Kuratorium Okręgu Szkolnego Lwowskiego. Rocznik 1930 (str. 243) [dostęp 2017-12-05]
  27. wolczanka.futbolowo.pl

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]