Władysław Anders

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Władysław Anders
Ilustracja
generał dywizji generał dywizji
Data i miejsce urodzenia 11 sierpnia 1892
Błonie, Królestwo Polskie, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 12 maja 1970
Londyn, Wielka Brytania
Przebieg służby
Lata służby od 1913
Siły zbrojne Coat of Arms of Russian Empire.svg Armia Imperium Rosyjskiego
Orzełek II RP.svg Wojsko Polskie
Poland badge.jpg Polskie Siły Zbrojne
Jednostki Nowogródzka Brygada Kawalerii
Grupa Operacyjna Kawalerii
Armia Polska na Wschodzie
2 Korpus
Stanowiska dowódca brygady kawalerii
dowódca grupy operacyjnej
dowódca armii
dowódca korpusu
Generalny Inspektor Sił Zbrojnych
Naczelny Wódz
Główne wojny i bitwy I wojna światowa
powstanie wielkopolskie
wojna polsko-bolszewicka
II wojna światowa
kampania wrześniowa
kampania włoska 1944–1945
podpis
Odznaczenia
Odznaka honorowa za Rany i Kontuzje - ośmiokrotnie ranny
Order Orła Białego Krzyż Komandorski Orderu Virtuti Militari Krzyż Kawalerski Orderu Virtuti Militari Krzyż Złoty Orderu Virtuti Militari Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Niepodległości Krzyż Walecznych (od 1941, czterokrotnie) Krzyż Walecznych (1920-1941, czterokrotnie) Medal Wojska (czterokrotnie) Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami Medal Srebrny za Długoletnią Służbę Medal Brązowy za Długoletnią Służbę Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 Krzyż Pamiątkowy Monte Cassino Krzyż Armii Krajowej Gwiazda Wytrwałości Order św. Jerzego – IV klasy (Federacja Rosyjska) Order Świętej Anny II klasy (Imperium Rosyjskie) Order Świętej Anny III klasy (Imperium Rosyjskie) Order św. Stanisława – II klasy Order św. Stanisława – I klasy Order św. Stanisława – IV klasy Order Świętego Włodzimierza IV klasy (Imperium Rosyjskie) Komandor Orderu Świętego Sawy Komandor Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Kawaler Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja)
FR CdG palm br.png
Krzyż Wojenny 1939–1945 z brązową palmą (Francja)
Medal Zwycięstwa (międzyaliancki) Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Świętych Maurycego i Łazarza (Włochy) Krzyż Wojenny za Męstwo Wojskowe (Włochy od 1943) Legia Zasługi - Commander (USA) Krzyż Kawalerski Orderu Łaźni (Wielka Brytania) Gwiazda Italii (Wielka Brytania) Gwiazda za Wojnę 1939–1945 (Wielka Brytania) Medal Obrony (Wielka Brytania) Medal Wojny 1939–1945 (Wielka Brytania) Kawaler/Dama Wielkiego Krzyża Łaski Magistralnej Order Lwa Białego IV Klasy (Czechy) Wielka Wstęga Orderu Portretu Władcy (Iran)
Władysław Anders
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 11 sierpnia 1892
Błonie
Data i miejsce śmierci 12 maja 1970
Londyn
Członek Rady Trzech
Okres od 8 sierpnia 1954
do 12 maja 1970
Pierwsza dama Irena Anders
Następca Stanisław Kopański
Faksymile
Władysław Anders i Gustaw Paszkiewicz 1926
Edward Rydz-Śmigły na komersie korporacji studenckiej Arkonia w 1937. Za marszałkiem stoi gen. Władysław Anders.
Władysław Anders po aresztowaniu przez NKWD 1940
Władysław Anders i Władysław Sikorski podczas wizyty u Józefa Stalina (grudzień 1941)
Podpisanie polsko-sowieckiej deklaracji politycznej 4 grudnia 1941. Podpisuje Józef Stalin. Widoczni od lewej: Gieorgij Malenkow, Władysław Anders, Stanisław Kot, Władysław Sikorski, Wiaczesław Mołotow
Generałowie: Michał Tokarzewski-Karaszewicz, Władysław Anders, Mieczysław Boruta-Spiechowicz (pierwszy rząd, od lewej), Zygmunt Bohusz-Szyszko, płk Leopold Okulicki (drugi rząd). Polskie Siły Zbrojne w ZSRR 1942
Tadeusz Romer, Władysław Sikorski, Władysław Anders i Tadeusz Klimecki podczas podróży inspekcyjnej Naczelnego Wodza na Bliskim Wschodzie 1943
Tadeusz Klimecki i Władysław Anders 1943
Władysław Anders i Kazimierz Sosnkowski 1944
Władysław Anders i George Patton 1944
Władysław Anders podczas inspekcji Gimnazjum polskiego w Casarano we Włoszech, 2 czerwca 1946
Płyta nagrobna pod Monte Cassino

Władysław Albert Anders (ur. 11 sierpnia 1892 w Błoniu, zm. 12 maja 1970 w Londynie[1]) – polski wojskowy i polityk. Generał dywizji Polskich Sił Zbrojnych, dowódca Armii Polskiej w ZSRR oraz 2 Korpusu Polskiego. Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych, następca prezydenta RP na uchodźstwie w latach 1950–1954, w 1954 mianowany przez władze emigracyjne generałem broni. Od 1954 członek Rady Trzech[2].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Lata I wojny światowej i II Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Władysław Anders urodził się 11 sierpnia 1892 w Błoniu, znajdującym się wówczas na terenie zaboru rosyjskiego. Pochodził ze spolonizowanej niemieckiej rodziny zakorzenionej silnie w tradycji i wierze protestanckiej, tak więc został ochrzczony w Kościele Ewangelicko-Augsburskim w Chodczu (powiat Włocławek). Konwersji na wiarę katolicką gen. Anders dokonał 27 czerwca 1942 w miejscowości Jangi-Jul pod Taszkientem w Uzbekistanie (ówcześnie część ZSRR) w czasie uroczystości, której przewodniczył abp gen. Józef Gawlina[3]. Jego ojciec, Albert Anders (1864–1942)[4][5], był agronomem i pracował jako administrator majątków ziemskich. Matką była Elżbieta z domu Tauchert (1868–1930)[6]. Miał trzech braci, będących jak on zawodowymi żołnierzami Wojska Polskiego: Tadeusza, Karola i Jerzego Edwarda. Oboje rodzice byli wyznania ewangelickiego, pochodzili z Niemców bałtyckich z Inflant[7][8].

Uczęszczał do warszawskiego gimnazjum realnego. We wrześniu 1910 zgłosił się do służby jako tzw. Вольноопределяющийся (dobrowolny ochotnik). Szkoła średnia (w rosyjskiej armii nie wymagano matury), dobry stan zdrowia i zdany egzamin pozwalały skrócić służbę do roku, mieszkać poza koszarami (za własne pieniądze) i – po zdaniu egzaminu – awansować na chorążego (praporszczyka) rezerwy. Tak właśnie postąpił młody Anders, którego los rzucił do kowieńskiego 3 Noworosyjskiego Pułku Dragonów Jej Cesarskiej Mości Wielkiej Księżny Heleny Władimirowny. W 1912 odbył trzymiesięczne ćwiczenia rezerwy w 19. pułku huzarów w Rydze. Studiował sześć semestrów na Politechnice w Rydze. Podczas studiów (1911–1914)[9] został członkiem Korporacji Akademickiej Arkonia[10]. Był miłośnikiem kawalerii i koni, czego dowodem był udział w wielu międzynarodowych zawodach jeździeckich.

Anders był uczestnikiem I wojny światowej. Jako porucznik dowodził szwadronem 3 Noworosyjskiego Pułku Dragonów i został 3-krotnie ranny. Na początku 1917 roku był już sztabskapitaniem[11]. W 1917 ukończył skrócony kurs Akademii Sztabu Generalnego w Petersburgu[9] i awansował na stopień kapitana. Rewolucja lutowa 1917 i obalenie caratu zastały go w Rumunii, gdzie pełnił służbę jako szef sztabu 7 Dywizji Strzelców[9].

Następnie brał udział w formowaniu oddziałów I Korpusu Polskiego, którym dowodził gen. Józef Dowbor-Muśnicki. Po kapitulacji korpusu przed Niemcami wrócił do kraju i wstąpił do Wojska Polskiego. Szef sztabu Armii Wielkopolskiej w powstaniu wielkopolskim. W wojnie polsko-bolszewickiej dowódca 15 pułku Ułanów Poznańskich. Został ranny podczas walk nad Berezyną[12].

W październiku 1921 rozpoczął studia na Wyższej Szkole Wojennej (fr. École Superieure de Guerre) w Paryżu, a następnie odbył staż liniowy we Francji[12]. 1 lutego 1924 został przydzielony do 15 pułku z równoczesnym odkomenderowaniem do Biura Ścisłej Rady Wojennej w Warszawie[13]. Z dniem 15 lipca tego roku został przydzielony do Generalnego Inspektora Kawalerii na stanowisko I oficera sztabu[14]. Pod kierunkiem gen. Tadeusza Rozwadowskiego pogłębił znajomość kawalerii jako broni szybkiej. Szczególne uznanie gen. Rozwadowskiego zyskał po wielkich manewrach kawaleryjskich na Wołyniu w 1925.[15] Od listopada 1925 był komendantem Warszawy.

Anders był członkiem Towarzystwa Hodowli Konia Arabskiego w Polsce[16]. W latach 20. był członkiem władz Wojskowego Klubu Samochodowego i Motocyklowego[17][18]. W czasie przewrotu majowego 1926 był szefem sztabu dowódcy obrony Warszawy, wyznaczonego przez władze legalne genrała Tadeusza Rozwadowskiego[19].

13 października 1926 Prezydent RP Ignacy Mościcki mianował go dowódcą 2 Samodzielnej Brygady Kawalerii[20]. Następnie był dowódcą Nowogródzkiej Brygady Kawalerii i jednocześnie dowódcą Garnizonu Baranowicze[12]. W 1932 przewodził polskiej ekipie jeździeckiej, która podczas zawodów hippicznych o Puchar Narodów w Nicei zdobyła 4 pierwsze nagrody.

Lata II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Podczas kampanii wrześniowej Anders początkowo dowodził Nowogródzką Brygadą Kawalerii w bitwie pod Mławą. W czasie odwrotu spod Mławy nie wykonał rozkazu osłony ruchu 20 Dywizji Piechoty, co było jedną z przyczyn jej rozbicia. Następnie kilkakrotnie Naczelne Dowództwo zmieniało przydział jego brygady. W związku z tymi zmienianymi rozkazami nie są jasne powody, dla których jednostka, mimo otrzymanego rozkazu, nie wzięła udziału w bitwie nad Bzurą. W czasie przebijania się Armia „Poznań” i „Pomorze” przez Puszczę Kampinoską do Warszawy Anders odmówił gen. Tadeuszowi Kutrzebie wykonania rozkazu obrony skraju Puszczy, motywując to przewidywanymi zbyt dużymi stratami swojej brygady.

Od 12 września 1939 Anders dowodził Grupą Operacyjną Kawalerii swojego imienia. Stoczył ciężkie walki przeciwko Niemcom w okolicach Mińska Mazowieckiego i Tomaszowa Lubelskiego (w ramach drugiej bitwy tomaszowskiej). W tej ostatniej bitwie, po osiągnięciu poważnego sukcesu, jakim było zdobycie 22 września Krasnobrodu, wraz z Nowogródzką Brygadą Kawalerii opuścił zdobyte miasto i dotarł do Majdanu Sopockiego, skąd po krótkim odpoczynku udał się w kierunku Lwowa, wychodząc samowolnie z bitwy i nie powiadamiając o tym dowództwa Frontu Północnego. W wyniku tego udało mu się przebić na południe. Wobec zaciskającego się pierścienia niemiecko-sowieckiego generał Anders zdecydował rozformować Grupę Kawalerii na mniejsze grupy, które miały przedostać się na Węgry. Przebijając się w jednej z takich grup, 29 września w okolicach Sambora generał Anders został dwukrotnie postrzelony przez Ukraińców, po czym dostał się do niewoli sowieckiej.

Początkowo Andersa przetrzymywano w lwowskim szpitalu przy ul. Kurkowej 33. W grudniu 1939 odmówił przyjęcia instrukcji gen. Kazimierza Sosnkowskiego w sprawie powołania do życia ZWZ, przywiezionej z Paryża przez emisariusza Tomasza Jana Strowskiego[21]. Przebywał następnie w więzieniu Brygidki we Lwowie. 29 lutego 1940 NKWD wywiozło go do Moskwy i osadziło w centralnym więzieniu NKWD na Łubiance, a potem w więzieniu śledczym Butyrki. Na jesieni 1940 przeniesiono go z powrotem na Łubiankę, gdzie jego sytuacja polepszyła się (otrzymywał chociażby lepsze wyżywienie). Pod koniec listopada 1940 postanowił zeznawać (jego informacje niewiele znaczyły, ale później wyrzucał sobie, że się ugiął)[22]. Podczas 22-miesięcznego pobytu w więzieniu wielokrotnie go przesłuchiwano i bezskutecznie namawiano (jeszcze w lwowskim szpitalu) do wstąpienia do Armii Czerwonej.

Anders został zwolniony po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej i podpisaniu układu Sikorski-Majski. Wsiewołod Mierkułow uważał, że z Andersem jako byłym oficerem armii rosyjskiej rozprawić się nie będzie trudno[23]. W tym czasie Anders był zdecydowanym zwolennikiem porozumienia między rządem RP na uchodźstwie a ZSRR (w liście do generała Sikorskiego pisał o akcji sprzeciwu kierowanej przez generała Sosnkowskiego: „Podobna akcja dziś graniczy bodaj ze zdradą.”[24]). Od 4 sierpnia 1941 Anders rozpoczął tworzyć Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR, których stał się dowódcą. W porozumieniu z władzami radzieckimi próbował przerzucać do kraju podległych mu oficerów (np. ppłk Józefa Spychalskiego), co spowodowało stanowczy zakaz ze strony gen. Sikorskiego podejmowania przez Andersa jakichkolwiek działań zmierzających do nawiązania kontaktów z podziemiem w kraju i prób kierowania nim[25]. Anders uważał, że wobec postawy władz radzieckich nie ma co czekać z ewakuacją żołnierzy polskich z ZSRR i zaczął stawiać Naczelnego Wodza gen. Sikorskiego przed faktami dokonanymi. Ewakuację części oddziałów ustalił podczas bezpośredniej rozmowy ze Stalinem w marcu 1942 roku bez wiedzy Sikorskiego[26].

Latem 1942 wojsko i cywilów (uratowanych z więzień i łagrów) w liczbie ponad 20 tys. ewakuował do Iranu, a następnie – jako dowódca Armii Polskiej na Wschodzie – poprowadził przez Irak i Palestynę. Stworzony przez niego 2 Korpus Polski przedostał się stamtąd do Włoch i uczestniczył w kampanii włoskiej – jego najważniejszymi starciami były bitwa o Monte Cassino i bitwa o Ankonę.

W lutym 1943 Anders znalazł się w ostrym konflikcie z generałem Sikorskim w związku z prowadzoną przez niego polityką wobec ZSRR. Generał Sikorski napisał do niego „Ofiaruje mi Pan Generał rzetelne poparcie. Nie poparcia od Was oczekuję, ale pełnienia obowiązku żołnierskiego.” „Zwracam się więc do Generała z apelem, by odrzucił Pan wszystkich intrygantów od siebie i wojska. Intrygantów, którym się (…) zdawało, że mogą mnie obalić wraz z koncepcją jedności narodowej nawrócić do tak fatalnych dla Polski kombinacji przedwojennych[24]). Jako efekt tego listu Anders napisał list do prezydenta Raczkiewicza opowiadając się za odwołaniem Sikorskiego przez prezydenta rządu i określając go następująco: „Mówi o powstaniu w Polsce! Po to, żeby Niemcy mieli pretekst do represji, mówi o współpracy z Sowietami! […] Dzisiaj z całym zaufaniem, miłością patrzymy na Ciebie i wierzymy, że znajdziesz należyte dla sprawy polskiej rozwiązanie […] Jest ogólne mniemanie, że dla sprawy polskiej rząd powinien z trzaskiem ustąpić i ułatwić przez to pracę ludziom nowym”[27]. W połowie roku starał się załagodzić relacje z Naczelnym Wodzem pisząc m. in do Sikorskiego, że wszelkie informacje o spiskach przeciwko niemu to kłamstwo, a Naczelnemu Wodzowi podczas zapowiadanej wizytacji na Bliskim Wschodzie w oddziałach dowodzonych przez Andersa „włos z głowy nie spadnie”[26].

Andersa oskarżano o udział w domniemanym zamachu na gen. Sikorskiego na Gibraltarze (m. in. wdowa po gen. Sikorskim Helena Sikorska, zastępca dowódcy 1. Korpusu Polskiego gen. Gustawa Paszkiewicza i były adiutant – rotmistrz Jerzego Klimkowskiego)[26][28]. Po śmierci Sikorskiego Anders był kandydatem sił antypiłsudczykowskich na Naczelnego Wodza[29]. W czasie kryzysu politycznego po śmierci gen. Sikorskiego sprzeciwił się planom powołania na stanowisko premiera Stanisława Mikołajczyka. W liście do prezydenta Raczkiewicza stwierdził: „Wierzymy (…), że nastąpi nareszcie rozdział dowodzenia wojskiem od kierownictwa polityką (…). Melduję jednocześnie, że aż do zdecydowania tego inaczej przez Pana Prezydenta będę wykonywał wyłącznie jego rozkazy.” Oświadczenie to wzbudziło ostrą reakcję Ministra Obrony Narodowej gen. Mariana Kukiela, który napisał do prezydenta Raczkiewicza, by ten zwrócił uwagę Andersowi „na niedopuszczalność wkraczania w atrybucje Głowy Państwa, wyłamywanie się z ram hierarchii państwowej i subordynacji wojskowej i zakłócanie powszechnej żałoby w tak ciężkiej chwili.”[30]. W „Orle Białym”, piśmie Armii Polskiej na Wschodzie, którą dowodził Anders, nie zamieszczono żadnych informacji biograficznych o nowym premierze Mikołajczyku ani żadnych informacji dotyczących śmierci Naczelnego Wodza gen. Sikorskiego. Wzbudziło to wzburzenie Ministra Obrony Narodowej gen. Kukiela, który w piśmie do nowego Naczelnego Wodza gen. Kazimierza Sosnkowskiego prosił „by zechciał powściągnąć te wyskoki politycznego wojskowego organu prasowego przez odpowiednie pouczenie Dowódcy Armii.”[31]. Do apogeum konfliktu doszło 13 lipca 1944, kiedy to Rada Ministrów uchwaliła jednogłośnie wniosek do Prezydenta, w którym stwierdzano: „Wobec powtarzających się coraz częściej wystąpień politycznych dowództwa Armii Polskiej we Włoszech, jaskrawie szkodliwych dla interesów Państwa Rada Ministrów zwraca się do Pana Prezydenta RP o spowodowanie Naczelnego Wodza do niezwłocznego zbadania wszystkich zarzutów podniesionych przeciwko generałowi Andersowi i wyciągnięcie wszystkich konsekwencji oraz do natychmiastowego zahamowania akcji politycznej dowództwa Armii Polskiej we Włoszech.” Podczas tego posiedzenia Rządu jego członek Jan Kwapiński domagał się odwołania gen. Andersa ze stanowiska i postawienia go przed sądem[32].

24 marca 1944 r. dowódca brytyjskiej 8 Armii gen. Oliver Leese zaproponował dowódcy 2 Korpusu Polskiego zdobywanie Monte Cassino. Dał mu tylko dziesięć minut[33]. Po krótkim zastanowieniu gen. Anders, bez konsultacji z polskimi władzami wojskowymi (co spowodowało gniewną reakcję Naczelnego Wodza gen. Sosnkowskiego – przeciwnika frontalnego ataku na umocnienia niemieckie[34]) przyjął propozycję.

Anders był zdecydowanym przeciwnikiem wywołania powstania w Warszawie w sierpniu 1944. 2 sierpnia szef sztabu Naczelnego Wodza – generał Stanisław Kopański zwrócił się do Andersa z propozycją, aby w II Korpusie przygotowano zmniejszoną kompanię komandosów w celu zrzucenia jej do walki o Warszawę. 2 dni później Anders odmówił spełnienia tej propozycji, motywując to brakiem odpowiednich ludzi. Napisał: „Osobiście uważam decyzję Armii Krajowej za nieszczęście”[35]. 23 sierpnia 1944 roku w liście skierowanym do generała Kukiela Anders pisał: „Żołnierze nie rozumieją celowości powstania w Warszawie. Nikt nie miał u nas złudzeń, żeby bolszewicy pomimo ciągłych zapowiedzi pomogli stolicy. W warunkach tych stolica, pomimo bezprzykładnych w historii bohaterstw, z góry jest skazana na zagładę. Wywołanie powstania uważamy za ciężką zbrodnię i pytamy się, kto ponosi za to odpowiedzialność.”[36]. 31 sierpnia stwierdził: „Wywołanie powstania w Warszawie w obecnej chwili było nie tylko głupotą, ale wyraźną zbrodnią.”[37]. Już po powstaniu 25 maja 1945 r. Anders w rozmowie z prezydentem Raczkiewiczem i premierem Franciszkiem Arciszewskim powiedział „Jestem na kolanach przed walczącą Warszawą, jednak sam fakt powstania w Warszawie uważam za zbrodnię. Dziś oczywiście nie jest jeszcze czas na wyjaśnienie tej sprawy, ale generał Komorowski i szereg innych osób stanie na pewno przed sądem za tak straszliwie lekkomyślne i niepotrzebne ofiary.”[38].

Według własnych wspomnień Anders podczas rozmowy z Churchillem w sierpniu 1944 r. stwierdził: „My w Warszawie mamy nasze żony, dzieci, ale wolelibyśmy, by raczej zginęły, aniżeliby miały żyć pod bolszewikami.”[39].

Anders ostro skrytykował ustalenia konferencji w Jałcie.

Wobec wzięcia do niewoli gen. Tadeusza Bora-Komorowskiego od 26 lutego do 27 maja 1945 pełnił obowiązki Naczelnego Wodza.

Lata powojenne[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu II wojny światowej Anders pozostał na emigracji, czynnie uczestnicząc w działaniach politycznych polskiego wychodźstwa. 26 września 1946 Prezydent RP Władysław Raczkiewicz mianował go Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych i Naczelnym Wodzem[40][41][42][43].

Oddziaływanie Andersa na kraj było postrzegane niejednoznacznie. W maju 1946 roku na kongresie polskich Żydów w Paryżu, zwołanym pod patronatem Światowej Federacji Żydów Polskich, jej prezydent Józef Tenenbaum stwierdził: „Głównym winowajcą mordów na Żydach w Polsce jest generał Anders”; to on „wysyła emisariuszy do Polski, aby wszczynali oni niepokoje przeciwko demokratycznemu rządowi, jednocześnie zachęcali do krwawych mordów przeciwko ostatnim ocalałym Żydom.”[44]. Na kongresie opozycyjnego Polskiego Stronnictwa Ludowego w 1946 roku jego przywódca Stanisław Mikołajczyk stwierdził, że Anders jest „moralnym sprawcą śmierci generała Sikorskiego”[26].

26 września 1946 Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, na podstawie ustawy z 1920 o obywatelstwie Państwa Polskiego, pozbawił Andersa obywatelstwa polskiego i stopnia generała w związku z „przyjęciem bez zgody właściwych władz polskich, urzędu publicznego w państwie obcym, a to podejmując się funkcji współorganizowania Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczeń, będącego formacją paramilitarną stanowiącą część armii brytyjskiej”. Na posiedzeniu TRJN po przedstawieniu listy 75 oficerów, którzy mieli być pozbawieni obywatelstwa głos zabrał ówczesny wicepremier Stanisław Mikołajczyk zwracając uwagę, że na liście nie ma gen. Andersa. „Tak się złożyło, że główny winowajca nie będzie objęty uchwałą, a inni dobrzy żołnierze poniosą konsekwencje” – powiedział Mikołajczyk. Uwaga Mikołajczyka została przyjęta w odrębnej uchwale[45]. W 1971 Rada Ministrów, na czele której stał premier Jaroszewicz, uchyliła decyzję TRJN, ale uchwała w tej sprawie nie została opublikowana. 28 lutego 1989 przewodniczący Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego Jan Dobraczyński zwrócił się, w związku ze zbliżającą się 50. rocznicą wybuchu II wojny światowej, do Przewodniczącego Rady Państwa Wojciecha Jaruzelskiego o przywrócenie obywatelstwa polskiego Andersowi. 15 marca 1989 rząd PRL premiera Mieczysława Rakowskiego uchylił uchwałę pozbawiającą Andersa obywatelstwa[45][46].

Osobista interwencja Andersa u aliantów uchroniła przed deportacją do ZSRR ukraińskich żołnierzy 14 Dywizji Grenadierów SS, obywateli polskich, internowanych we Włoszech po zakończeniu wojny[47].

16 maja 1954 Anders został mianowany przez Prezydenta RP na uchodźstwie Augusta Zaleskiego generałem broni. 4 sierpnia 1954 Anders wręczył Zaleskiemu list, w którym między innymi stwierdził, że „(…) po głębokim rozważeniu wytworzonej sytuacji, stwierdzam, że nie może Pan wykonywać obowiązków Prezydenta Rzeczypospolitej i – zgodnie z nakazem sumienia – oświadczam, że przestałem uważać Pana jako Prezydenta Rzeczypospolitej i Zwierzchnika Sił Zbrojnych. Oświadczenie niniejsze przekazuję do opublikowania w dniu jutrzejszym”[48]. Tego samego dnia Prezydent Zaleski zwolnił go z zajmowanych stanowisk i przeniósł w stan spoczynku[49]. W liście skierowanym tego samego dnia Prezydent RP Zaleski napisał: „przykro mi, że tak zasłużony żołnierz splamił się w obliczu pokoleń potomnych buntem wobec swoich legalnych władz, uzurpując sobie prawa, które tak z obowiązujących przepisów prawnych, jak i dobrych obyczajów politycznych do niego nie należą”[50]. Anders wszedł do Rady Trzech (uzyskując w niej dominującą pozycję), która chciała obalić prezydenta Zaleskiego. Zaleski zwolnił gen. Andersa z funkcji Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych. Postępowanie Andersa ostro krytykowali m. in ówczesny premier na uchodźstwie Stanisław Mackiewicz i redaktor Jerzy Giedroyc[34].

Od 14 października 1949 do śmierci Anders był przewodniczącym Głównej Komisji Skarbu Narodowego[51], choć w związku ze sporem z prezydentem na uchodźstwie Augustem Zaleskim Anders podporządkował Komisję Skarbu Radzie Trzech, na co Zaleski zareagował rozwiązaniem „starej” komisji i powołaniem nowej, w zawiązku z czym istniały de facto dwie Komisje[34]).

Anders uczestniczył w kampanii na rzecz uwolnienia Polaków przebywających w łagrach. W 1956 poprowadził w Londynie marsz 20 tysięcy polskich emigrantów. W 1963 roku wdowa po gen. Sikorskim wysłała publiczny list do Andersa, żądając, by nie pojawiał się on na uroczystościach ku czci jej męża. W liście do gen. Kukiela, odnosząc się do tego gestu, stwierdziła odnośnie Andersa: „(…) jawnym i zorganizowanym buntem wraz ze swą kliką dążył do zabójstwa swego Naczelnego Wodza. (…) Ten człowiek, którego mój śp. Mąż przywrócił do życia, był przecież główną przyczyną śmierci Jego, mojej śp. Córki i tylu wartościowych osób.”[26].

Do końca życia pozostał na emigracji. Ostatni dzień życia generał spędził u swoich znajomych, w domu płk. dypl. Kamila Czarneckiego i jego żony Ireny (przed laty generał wspierał edukację wojskową braci Kamila i Mariana Czarneckich po śmierci ich ojca Janusza, którego był przyjacielem)[52][53]. Zmarł dokładnie w 26. rocznicę bitwy pod Monte Cassino oraz w 50. urodziny swojej żony. Zgodnie ze swoją wolą gen. Anders został pochowany wśród swoich żołnierzy na Polskim Cmentarzu Wojennym na Monte Cassino, we Włoszech.

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Anders był dwukrotnie żonaty. Z pierwszego związku z Ireną Marią z domu Jordan-Krąkowską (1894–1981)[54] w 1919 urodziła się: córka Anna[55] (zm. 2006)[56], autorka wydanych pośmiertnie wspomnień Mój Ojciec generał Anders, oraz syn Jerzy (1927–1983)[57].

Podczas pobytu na Bliskim Wschodzie Anders związał się z aktorką Ireną Borucką (Iriną Jarosewycz, pseudonim Renata Bogdańska), ówczesną żoną Gwidona Boruckiego. Kiedy do Włoch przybyła z Polski żona, syn i wnuczka, Anders zdecydował się pozostać z Ireną Borucką. Ożenił się z nią w 1948, po tym, gdy oboje otrzymali rozwody[22].

Z drugą żoną – Ireną Anders – miał córkę Annę Marię (ur. 1950)[58]. Po śmierci druga żona, Irena Anders, została pochowana obok generała na cmentarzu pod Monte Cassino.

Dokonania[edytuj | edytuj kod]

Awanse[edytuj | edytuj kod]

  • chorąży rezerwy (ros. Пра́порщик, praporszczyk) jazdy carskiej uzyskany w wyniku zdanego egzaminu w 1911[59];
  • kornet kawalerii rosyjskiej (ros. корне́т, odpowiednik podporucznika) – stopień nadany w 1915[59];
  • rotmistrz kawalerii rosyjskiej (ros. ро́тмистр) – stopień nadany w 1916[59];
  • podpułkownik – 23 maja 1919 mianowany przez Komisariat Naczelnej Rady Ludowej[60];
  • major – 15 lipca 1920 zatwierdzony przez Naczelnego Wodza z dniem 1 kwietnia 1920[61];
  • podpułkownik – 15 lipca 1920 otrzymał zezwolenie Ministerstwa Spraw Wojskowych na używanie tytułu podpułkownika, rok później został zweryfikowany jako rzeczywisty podpułkownik ze starszeństwem z 1 czerwca 1919;
  • pułkownik – 1 grudnia 1924 ze starszeństwem z 15 sierpnia 1924 i 2 lokatą w korpusie oficerów kawalerii[62];
  • generał brygady – 1 stycznia 1934;
  • generał dywizji – 11 sierpnia 1941;
  • generał broni – 16 maja 1954, mianowany przez władze RP na uchodźstwie.

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Polskie
Zagraniczne

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Anders opublikował wspomnienia z lat 1939–1946 pod tytułem Bez ostatniego rozdziału (I wydanie Londyn 1949, II wydanie Londyn 1950, Londyn 1959, Warszawa 2007). Był autorem wstępu do opracowanej przez Józefa Mackiewicza dokumentalnej monografii zbrodni katyńskiejZbrodnia katyńska w świetle dokumentów (I wyd. Londyn 1948), wielokrotnie wznawianych na emigracji, w kraju w wydawnictwach podziemnych, wreszcie oficjalnie po 1989. Napisał również książkę Klęska Hitlera w Rosji 1941–1945 (I wydanie Londyn 1952, II wydanie Londyn 1972, III wydanie Londyn 1997).

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Władysława Andersa w krakowskim Parku Jordana

Postać generała Andersa pojawia się w filmach Do krwi ostatniej (1978) w reż. Jerzego Hoffmana (gdzie wcielił się w niego Marek Walczewski)[79] oraz Katastrofa w Gibraltarze (1984) w reż. Bohdana Poręby (zagrał go Arkadiusz Bazak)[80].

Po 1990 jego imię nadano ulicom i placom kilku polskich miast – m.in. w Krakowie, w Nowej Hucie znajduje się aleja jego imienia[81], a w Gnieźnie park. Jego imię noszą też jednostki Wojska Polskiego oraz liczne szkoły (m.in. Liceum Ogólnokształcące im. gen. Władysława Andersa w Lesku, XXI Liceum Ogólnokształcące oraz Technikum Budowlane nr 1 w Poznaniu) i kilka struktur organizacyjnych ZHP i ZHR.

W 2002 Narodowy Bank Polski wydał monety kolekcjonerskie z wizerunkiem Władysława Andersa.

Uchwałą z 20 grudnia 2006 Senat RP zdecydował o ustanowieniu roku 2007 Rokiem Władysława Andersa[82].

Władysław Anders upamiętniony został w ramach projektu „słynni Polacy XX w.” popiersiem, które stoi w parku im. Henryka Jordana w Krakowie (III.7) – odsłonięcie 18 maja 2007. Dla upamiętnienia generała został nazwany wóz bojowy „Anders” z 2010.

W 2013 przed rodzinnym domem Andersów (obecnie szkoła) w Krośniewicach został odsłonięty pomnik gen. Andersa, wykonany przez rzeźbiarza Roberta Sobocińskiego. Honorowym gościem uroczystości była córka generała, Anna Maria Anders[58]

Filmy dokumentalne
  • Generał Anders i jego armia (1987), scenariusz i reżyseria: Witold Zadrowski
  • Bo wolność krzyżami się mierzy … Generał Anders (1989), scenariusz i reżyseria: Krzysztof Szmagier
  • Generał Polskich nadziei … (Władysław Anders 1892–1970) (2007) – dwuczęściowy film dokumentalny, reżyseria: Hanna Kramarczuk i Leszek Wiśniewski, scenariusz: Jan Tarczyński (także pomysłodawca), Tadeusz Kondracki. W postać generała wcielili się Robert Jarociński i Jan Machulski.
  • Ułani Andersa 1939–1948 (2009), scenariusz i reżyseria: Janusz Sidor

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Władysław Anders, Sejm-Wielki.pl [dostęp 2018-12-31].
  2. Biografia Władysław Anders - postacie II wojny światowej, www.sww.w.szu.pl [dostęp 2018-12-31].
  3. 75. lat temu konwersja gen. Andersa na katolicyzm, „Wspólnota Andersa”, 27. czerwca 2017 [dostęp 15.12.2017-12-15)
  4. Albert Anders, geni_family_tree [dostęp 2018-03-13] (ang.).
  5. Albert Anders, Sejm-Wielki.pl [dostęp 2018-12-31].
  6. Elżbieta Anders, geni_family_tree [dostęp 2018-03-13] (ang.).
  7. Bogusz Szymański: Władysław Anders. gazeta.pl, 2010-10-28. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-11-06)].
  8. Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie.
  9. a b c Władysław Anders: Bez ostatniego rozdziału, s. 4.
  10. Księga Pamiątkowa Arkonii 1879–1979
  11. Офицеры РИА: Андерс Владислав-Альберт Фридрихович (ros.). [dostęp 2020-06-24].
  12. a b c Władysław Anders: Bez ostatniego rozdziału, s. 5.
  13. „Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych” ↓, Nr 11 z 10 lutego 1924 roku, s. 57.
  14. „Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych” ↓, Nr 71 z 26 lipca 1924 roku, s. 407.
  15. M. Patelski: Służba płk. dypl. Władysława Andersa w Generalnym Inspektoracie Kawalerii (1924–1926). W: Andrzej Szczepaniak (red.): Generał Władysław Anders – żołnierz czasu pokoju i wojny.
  16. Członkowie Towarzystwa Hodowli Konia Arabskiego w Polsce. lenczewski.com.pl. [dostęp 24 marca 2015].
  17. Dział urzędowy. Spis członków Wojskowego Klubu Samochodowego i Motocyklowego w dniu 15 marca 1926 r.. „Automobilista Wojskowy”, s. 3, nr 2 z 15 marca 1926. Wojskowy Klub Samochodowy i Motocyklowy. 
  18. Dział urzędowy. Władze klubowe. „Automobilista Wojskowy”, s. 4, nr 3 z 1 kwietnia 1926. Wojskowy Klub Samochodowy i Motocyklowy. 
  19. Stanisław Haller: Wypadki warszawskie od 12 do 15 maja 1926 r., Kraków 1926, s. 11.
  20. „Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych” ↓, Nr 46 z 25 października 1926 roku, s. 373.
  21. Jerzy Węgierski: Zdrajcy, załamani, zagadkowi (próba oceny zachowań wybranych oficerów konspiracji polskiej w Małopolsce Wschodniej, aresztowanych w latach 1939–1941), w: Piotr Chmielowiec (red.); Okupacja sowiecka ziem polskich 1939–1941, Rzeszów – Warszawa 2005, s. 21.
  22. a b Bartosz T. Wieliński: Niezłomny. W: „ale Historia”, nr 20/122, s. 6
  23. Paweł Wieczorkiewicz: Historia polityczna Polski 1935–1945, Warszawa 2005, s. 241–242.
  24. a b Eugeniusz Duraczyński: Między Londynem a Warszawą. Lipiec 1943 – lipiec 1944, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986, ​ISBN 83-06-01406-5​, s. 25 (OCLC 830222429)
  25. Andrzej Leon Sowa: Kto wydał wyrok na miasto. Plany operacyjne ZWZ-AK (1940–1944) i sposoby ich realizacji, Wydawnictwo Literackie 2016, ​ISBN 978-83-08-06095-7​, s. 150
  26. a b c d e Krzysztof Jóźwiak: Zaczyna mi pan wyrastać ponad głowę. W: „Rzeczpospolita – Rzecz o historii”, 10 marca 2017, str. J8
  27. Andrzej Leon Sowa: Kto wydał wyrok na miasto. Plany operacyjne ZWZ-AK (1940–1944) i sposoby ich realizacji, Wydawnictwo Literackie 2016, ​ISBN 978-83-08-06095-7​, s. 159.
  28. zobacz też Oskarżenia – Kontrowersje – Film „Generał – zamach na Gibraltarze” – zagadka śmierci gen. Sikorskiego.
  29. Jan Ciechanowski: Powstanie Warszawskie, Bellona, ​ISBN 978-83-7549-074-9​, s. 564
  30. Eugeniusz Duraczyński: Między Londynem a Warszawą. Lipiec 1943 – lipiec 1944, s. 60
  31. Eugeniusz Duraczyński: Między Londynem a Warszawą. Lipiec 1943 – lipiec 1944, s. 65
  32. Eugeniusz Duraczyński: Między Londynem a Warszawą. Lipiec 1943 – lipiec 1944, s. 147
  33. Harvey Sarner Zdobywcy Monte Cassino …, s. 182.
  34. a b c Paweł Ziętara: Rokosz generała Andersa. W: „Rzeczpospolita – PlusMinus”, 20/21 grudnia 2014, s. P26
  35. Andrzej Leon Sowa:Kto wydał wyrok na miasto. Plany operacyjne ZWZ-AK (1940–1944) i sposoby ich realizacji, s. 447
  36. Andrzej Leon Sowa: Kto wydał wyrok na miasto. Plany operacyjne ZWZ-AK (1940–1944) i sposoby ich realizacji, s. 677
  37. Jan Ciechanowski: Powstanie warszawskie, Pułtusk – Warszawa 2009, ​ISBN 978-83-7549-074-9​, s. 357.
  38. Andrzej Leon Sowa: Kto wydał wyrok na miasto. Plany operacyjne ZWZ-AK (1940–1944) i sposoby ich realizacji, s. 678
  39. Michał Zarzycki: Anders wobec Powstania. W: „Karta”, nr 42, s. 144
  40. Józef Smoliński Polskie władze państwowe i wojskowe na uchodźstwie, s. 102.
  41. Tadeusz Kryska-Karski i Stanisław Żurakowski Generałowie Polski niepodległej, s. 23 (autorzy podali datę 8 listopada 1946).
  42. Piotr Stawecki Słownik biograficzny generałów Wojska Polskiego 1918–1939, s. 69 (autor podał datę 8 listopada 1946).
  43. Jerzy Morawicz: Demobilizacja Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. W: Leonidas Kliszewicz (red.): Mobilizacja uchodźstwa do walki politycznej 1945–1990, Londyn 1995, s. 5, 9, 22.
  44. August Grabski: Żydzi skazani na komunę. W: „Gazeta Wyborcza”, 16/17 września 2006, s. 30
  45. a b „Rzeczpospolita”, 20 marca 1989
  46. Aleksander Kochański: Polska 1944–1991. Informator historyczny, Tom III, część 1, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2005, s. 861.
  47. Grzegorz Motyka: Od rzezi wołyńskiej do akcji Wisła, Kraków, Wydawnictwo Literackie 2011, ​ISBN 978-83-08-04576-3​, s. 269 (OCLC 751572861)
  48. IPMS sygn. A.44.49/24 1954 ↓, s. 218.
  49. Wojciech Markert Generał broni Władysław Anders, s. 84.
  50. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej, Nr 8, Londyn, 14 sierpnia 1954, s. 48, 51.
  51. Eugeniusz S. Kruszewski: Prawno-polityczne podstawy funkcjonowania władz Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie w latach 1939-1990. W: „Przegląd Polsko-Polonijny”, 2/2011, ISSN 2083-3121, s. 64
  52. Irena Delmar-Czarnecka: |Andersowie, „Tygodnik Powszechny”, 4, stycznia 2011 (dostęp 2017-06-23)
  53. Jolanta Ciosek: Bliżej ojczyzny, „Dziennik Polski”, 4. września 2010 (dostęp 2017-06-22)
  54. Irena Maria Anders (Jordan-Krąkowska). www.geni.com. [dostęp 2015-06-23].
  55. Historia. wladyslawanders.org. [dostęp 2016-01-15].
  56. Anna Nowakowska (Anders). www.geni.com. [dostęp 2015-06-23].
  57. Jerzy Anders. Sejm-Wielki.pl. [dostęp 2015-06-23].
  58. a b Anna Maria Anders – córka generała i pieśniarki, a nie karciarza i szansonistki. W: „Polska. Dziennik Łódzki”, wydanie A, 24–27 XII 2015, s. 36.
  59. a b c d e f Andrzej Nieuważny, Aleksiej Wasiliew: Gen. Anders w służbie cara (pol.). WIEM – Portal Wiedzy, 17 sierpnia 2009. [dostęp 26 marca 2018].
  60. „Tygodnik Urzędowy Naczelnej Rady Ludowej”, nr 16 z 04. czerwca 1919 r.
  61. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych”, nr 28 z 28. lipca 1920
  62. „Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych”, nr 131 z 17. grudnia 1924
  63. M.P. z 1996 r. nr 11, poz. 124
  64. Zbigniew Puchalski: Dzieje polskich znaków zaszczytnych, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2000, s. 196
  65. a b c Zbigniew Mierzwiński: Generałowie II Rzeczypospolitej, Warszawa: Polonia, 1990, s. 31.
  66. Krzysztof Filipow: Order Virtuti Militari 1792–1945, Bellona, Warszawa 1990, s. 141
  67. Dekret Wodza Naczelnego L. 3109 z 30 czerwca 1921 r. („Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych”, nr 28 z 1921 r., poz. 1121).
  68. M.P. z 1938 r. nr 258, poz. 592
  69. „Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych”, nr 123 z 20. listopada 1925
  70. Zarządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej. „„Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych””. Nr 9, s. 106, 19 marca 1934. 
  71. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y Odznaczenia. Generał Broni Władysław Anders. wsiz.rzeszow.pl. [dostęp 2014-07-21].
  72. Rozkaz Ministra Spraw Wojskowych L. 2035 z 1921 r. („Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych”, nr 40 z 1921, poz. 1854, s. 1570).
  73. Zbigniew Puchalski: Dzieje polskich znaków zaszczytnych, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2000, s. 196–209
  74. Stefan Melak: Gwiazda Wytrwałości, usqe ad finem, Warszawa 1997.
  75. „Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych”, nr 16 z 12. kwietnia 1926
  76. Rozkaz Ministra Spraw Wojskowych L. 1717 z 28 maja 1921 r. („Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych”, nr 29, 1921, poz. 1208).
  77. Andrzej Bąkowski: Generał Władysław Anders. palestra.pl. [dostęp 18 marca 2014].
  78. Jarosław Sozański: Tajemnice zakonu maltańskiego, Kom-Pakt, Warszawa 1993, s. 142
  79. Do krwi ostatniej, Film Polski
  80. Katastrofa w Gibraltarze, Film Polski
  81. Alfabetyczny wykaz ulic Miasta Krakowa. 2005-01-26 (akt.). [dostęp 2017-05-12].
  82. M.P. z 2006 r. nr 90, poz. 935

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Literatura, linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]