Wanda Wasilewska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy działaczki komunistycznej, pisarki i polityk. Zobacz też: Wanda Wasilewska (AK).
Wanda Wasilewska
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 21 stycznia 1905
Kraków, Austro-Węgry
Data i miejsce śmierci 29 lipca 1964
Kijów, USRR, ZSRR
Wiceprzewodnicząca PKWN
Okres od 21 lipca 1944
do 31 grudnia 1944
Przynależność polityczna Polska Partia Socjalistyczna, Wszechzwiązkowa Komunistyczna Partia (bolszewików), Polska Partia Robotnicza
Odznaczenia
Order Krzyża Grunwaldu I klasy Order Sztandaru Pracy I klasy Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski

Wanda Wasilewska (ur. 21 stycznia 1905 w Krakowie, zm. 29 lipca 1964 w Kijowie) – polska i radziecka działaczka socjalistyczna i komunistyczna, pisarka i polityk. Założycielka i przewodnicząca Związku Patriotów Polskich w Związku Radzieckim od czerwca 1943, współzałożycielka Ludowego Wojska Polskiego które walczyło na froncie wschodnim II wojny światowej, od lipca 1944 wiceprzewodnicząca Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Pułkownik Głównego Zarządu Politycznego Armii Czerwonej i uczestniczka „wielkiej wojny ojczyźnianej[1], członkini prezydium Centralnego Biura Komunistów Polski przy Komitecie Centralnym WKP (b) (1944)[2], przez sześć kadencji deputowana do Rady Najwyższej ZSRR, zastępca sekretarza Zarządu Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Radzieckiej w 1949[3]. W czasie II wojny światowej Wasilewska była główną doradcą Józefa Stalina w sprawach polskich[4].

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Była córką działacza niepodległościowego z Polskiej Partii Socjalistycznej Leona Wasilewskiego, bliskiego współpracownika Józefa Piłsudskiego i pierwszego ministra spraw zagranicznych odrodzonej Polski. Studiowała polonistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim, gdzie doktoryzowała się w 1927.

W okresie międzywojennym[edytuj | edytuj kod]

W czasie studiów w Krakowie (od 1923) działaczka Związku Niezależnej Młodzieży Socjalistycznej i Towarzystwa Uniwersytetów Robotniczych. Jako studentka śladem ojca wstąpiła do PPS. W młodości pracowała jako dziennikarka i nauczycielka. Od wiosny 1932 zaangażowana w działalność radykalnej frakcji młodzieżowej, dążącej do konfrontacji z sanacją i wspólnej akcji z komunistami.[5] Po przeprowadzce do Warszawy w 1934 zatrudniona w Dziale Wydawniczym Związku Nauczycielstwa Polskiego; pracę utraciła po aferze spowodowanej wydaniem „Płomyka” z marca 1936 w którym Wasilewska promowała radzieckie metody wychowania dzieci. Zaatakował ją wówczas w Sejmie premier Felicjan Sławoj Składkowski a ten numer pisemka został skonfiskowany. Jako redaktorka „Płomyka” i „Płomyczka” była oskarżana, m.in. przez Marię Dąbrowską, o przemycanie w pismach dla dzieci treści komunistycznych. Współpracowała z wieloma wydawnictwami lewicowymi, m.in. „Naprzodem”, „Robotnikiem”, „Dziennikiem Popularnym”, „Obliczem Dnia”. W kilku przypadkach ambasada ZSRR wypłacała Wasilewskiej honoraria za jej książki wydawane w Związku Radzieckim. Była członkiem Międzynarodowej Organizacji Pomocy Rewolucjonistom. W PPS była członkiem Rady Naczelnej w latach 1934–1937. Była zwolenniczką koncepcji jednolitofrontowych, walczyła z „odchyleniem prawicowo-oportunistycznym”. Podczas strajków murarzy w Krakowie na początku lat trzydziestych poznała działacza Mariana Bogatkę, którego z czasem poślubiła (Bogatko został w maju 1940 zamordowany przez NKWD)[6][7]. Poza PPS działała w Lidze Obrony Praw Człowieka i Obywatela (wraz z Teodorem Duraczem i Wacławem Barcikowskim). Była przez pewien czas drugim wiceprzewodniczącym tej organizacji[8]. W 1936 była jednym z organizatorów Kongresu Kultury we Lwowie, który przekształcił się w antysanacyjną demonstrację. Ze względu na koneksje ojca, władze sanacyjne nie uwięziły Wasilewskiej. Leon Wasilewski często używał swoich znajomości wstawiając się za córką, np. gdy w 1934 prosiła MSW o zgodę na wyjazd do ZSRR. Stopniowa radykalizacja poglądów Wasilewskiej doprowadziła w połowie lat 30. do jej bliskich związków z komunistami. W przyszłości będzie jednak nawiązywać do swoich korzeni wśród polskich socjalistów, nazywając siebie popeesówką i podkreślając wychowanie otrzymane od rodziców – lewicowych i patriotycznych aktywistów[9].

W późnych latach 1930. przywódcy Komunistycznej Partii Polski zostali fizycznie wyeliminowani w ramach stalinowskich czystek, a sama partia zlikwidowana przez Międzynarodówkę Komunistyczną. Wasilewska nigdy nie odniosła się jednoznacznie do losu działaczy, wśród których musiało być wielu jej znajomych czy współpracowników. Pisała później niejasno, że w sytuacji rozprzestrzeniania się faszyzmu i izolacji Związku Radzieckiego pewne posunięcia były wtedy konieczne[10].

Według późniejszej relacji Wasilewskiej, w przeddzień wybuchu wojny wspierała ona Związek Radzecki jako jedyną siłę zdolną, w jej przekonaniu, do powstrzymania faszyzmu. Uważała, że Pakt Ribbentrop-Mołotow był niezbędny dla odroczenia konfrontacji ZSRR z III Rzeszą[10].

Po wybuchu II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1939 wraz ze Stanisławem Dubois i innymi działaczami lewicy przedostała się do Kowla, który po agresji ZSRR na Polskę był okupowany przez Armię Czerwoną.

Wasilewska skomentowała to po latach: uciekałam w stronę Związku Radzieckiego, a Związek Radziecki przyszedł do mnie... Przyjęła obywatelstwo radzieckie i zamieszkała we Lwowie. Już we wrześniu 1939 została oficjalnie członkiem Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików).[9] W 1940 z okupowanej Warszawy sprowadziła na skutek radziecko-niemieckiej współpracy (wymieniono po kilka osób na ówczesnej granicy) m.in. swoją córkę Ewę Szymańską (matka Wandy nie zgodziła się na wyjazd). We Lwowie objęła faktyczne kierownictwo nad grupą polskich i ukraińskich komunistów. Zabiegała o zachowanie języka polskiego jako wykładowego na lwowskich uczelniach[11]. Zorganizowała pismo „Czerwony Sztandar”, zamieszczając tam swoje artykuły. 17 września 1940, w rocznicę radzieckiej inwazji, wstąpiła do Związku Radzieckich Pisarzy Ukrainy[12].

Miała osobisty dostęp do Józefa Stalina. Ich pierwszy bezpośredni kontakt w styczniu 1940[13] przerodził się w trwałą zażyłość. 28 czerwca 1940, kilka tygodni po zbrodni katyńskiej, Stalin przyjął Wasilewską na Kremlu. Wydarzenie to zainicjowało reorientację radzieckiej polityki względem Polaków jak i okres dominacji Wasilewskiej w sferze polityki polskiej w Związku Radzieckim, który będzie trwał do późnych etapów wojny.

Uczestniczyła aktywnie w kampanii do wyborów z października 1939 do Zgromadzeń Ludowych Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi, które zatwierdziły następnie aneksję wschodnich terenów II Rzeczypospolitej przez ZSRR. Na początku 1940 nominowana na członka Rady Najwyższej ZSRR z okręgu Lwów. We Lwowie została w 1940 dyrektorką Teatru Dramatycznego. W tym samym roku zaangażowała się w obchody 85. rocznicy śmierci Adama Mickiewicza. Była współautorką scenariusza wyprodukowanego w 1940 filmu radzieckiego pt. „Wiatr ze Wschodu” uzasadniającego inwazję ZSRR na Polskę. W styczniu 1941 została mianowana redaktorem naczelnym wydawanego we Lwowie miesięcznika literacko-społecznego Nowe Widnokręgi, organu Związku Pisarzy ZSRR[14].

Po ataku Niemiec na Związek Radziecki[edytuj | edytuj kod]

Wanda Wasilewska z mężem, ukraińskim literatem Ołeksandrem Kornijczukiem, w radzieckich mundurach (1942)

Po Ataku Niemiec na ZSRR, a przed zajęciem Lwowa przez Wehrmacht 30 czerwca 1941, ewakuowana do Moskwy, gdzie kontynuowała od lipca 1941 wydawanie pisma. Jako pułkownik Armii Czerwonej została jej korespondentem wojennym[15]. Członkini Wszechsłowiańskiego Komitetu Antyfaszystowskiego, utworzonego w sierpniu 1941 i kierowanego przez generała por. Aleksandra Gundurowa[16].

W styczniu 1943 Stalin wezwał Wasilewską do Moskwy stwierdzając: „sytuacja wygląda tak, że chyba dojdzie do decydującego konfliktu między emigracyjnym rządem polskim a ZSRR” i „w tej sytuacji Wanda mogłaby dużo zrobić”[17]. W tym samym miesiącu Wasilewska i Alfred Lampe skierowali list do Stalina w którym zwracali się z propozycją utworzenia „centralnego ośrodka do spraw polskich”. Po rozmowach ze Stalinem i Wiaczesławem Mołotowem w lutym 1943 zapadła decyzja o wydawaniu pisma dla Polaków w ZSRR „Wolna Polska” oraz o powołaniu organizacji – Związek Patriotów Polskich. ZPP był masową organizacją (ok. 100 000 członków), zajmującą się oprócz polityki opieką socjalną wśród społeczności polskich w ZSRR – Wasilewska mogła w nim realizować swoją pasję społecznika. Wasilewska współuczestniczyła w formowaniu polskiej 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki oraz 1 Armii Polskiej w ZSRR. Z jej inicjatywy powołano tam polskiego kapelana. Pisała, że sama nalegała na jak najszybsze włączenie dywizji do działań frontowych. Jednak po dużych stratach poniesionych przez Polaków w Bitwie pod Lenino, zatrwożona Wasilewska spowodowała czasowe wycofanie żołnierzy z frontu celem wzmocnienia jednostki i dalszego szkolenia. Utworzenie Ludowego Wojska Polskiego Wasilewska uważała później za swoje największe osiągnięcie[4]. Miała swój udział w uwolnieniu z łagrów wielu zesłanych tam Polaków, m.in. Andrzeja Witosa. Od stycznia 1944 członkini tajnego Centralnego Biura Komunistów Polski przy KC WKP(b). 20 lipca 1944 mianowano ją wiceprzewodniczącą Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, gdzie oficjalnie reprezentowała Polską Partię Robotniczą.

Opowiadała się (wraz z Bolesławem Bierutem, Władysławem Gomułką i innymi) za wcieleniem Lwowa do ZSRR. Dała temu wyraz podczas sporu z Zygmuntem Berlingiem, który podnosił wobec władz radzieckich polskie prawa do Lwowa (stanowczo kwestionowane przez Wasilewską, która w tej sprawie miała wyrobione zdanie od czasów przedwojennych)[4][18].

Podczas spotkania z polskimi historykami w 1964 Wasilewska powiedziała, że nie ubiegała się w czasie wojny o rolę przywódcy ale korzystała z możliwości jakie się nadarzyły. Inni polscy działacze takich możliwości nie mieli i zmuszeni byli do załatwiania spraw przez nią; dla niektórych musiało to nie być łatwe[19].

Po II wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

Po 1945 z różnych względów nie zdecydowała się wrócić do Polski. Wraz z trzecim mężem Ołeksandrem Kornijczukiem zamieszkała w Kijowie (przy ulicach: Obserwatornej, Artioma i Liebknechta). Przez sześć kadencji była deputowaną do Rady Najwyższej ZSRR. Po wojnie działała w ruchach pokojowych, z racji czego często wyjeżdżała za granicę. Sygnatariuszka apelu sztokholmskiego w 1950[20]. 22 listopada 1950 na II Kongresie Obrońców Pokoju w Warszawie została wybrana w skład Światowej Rady Pokoju[21].

Wielokrotnie bywała w Warszawie, gdzie wraz z mężem mieli znajomych i przyjaciół. Jej wizyty, podczas których konsultowali się z nią w sprawach politycznych Bierut i Jakub Berman, miały charakter oficjalny. Stały się one rzadsze i bardziej prywatne po polskim październiku, jako że Wasilewska związana była z frakcją stalinowską, a przy tym, według Andrzeja Werblana, Gomułka i Wasilewska byli politycznie niekompatybilni.[22].

Grób Wandy Wasilewskiej na Cmentarzu Bajkowym w Kijowie

Zmarła 29 lipca 1964 w Kijowie[23] na zawał serca, parę dni po pogrzebie Maksyma Rylskiego, w którym brała udział. Pochowano ją na kijowskim Cmentarzu Bajkowym. Ze strony polskiej w pogrzebie uczestniczyli Wincenty Kraśko, Jerzy Putrament oraz ambasador Edmund Pszczółkowski. Na koszt rządu Związku Radzieckiego wystawiono pisarce marmurowy nagrobek z polskim napisem, który można oglądać do dziś. Wyraziła życzenie, aby mąż nie spoczął w tym samym grobie i tak też się stało.

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Była jedną z trzech córek Leona Wasilewskiego i Wandy z Zieleniewskich, siostrami jej były Halszka Wasilewska (zm. 1961 na emigracji w Wielkiej Brytanii)[24] i Zofia Aldona Woźnicka.

Była trzykrotnie zamężna: pierwszy raz z robotnikiem kolejowym z Tuchowa i studentem matematyki Romanem Szymańskim (ślub wzięli w lutym 1925 w krakowskim kościele), z którym miała córkę Ewę (ur. 1928). Po śmierci Szymańskiego na tyfus związała się z Marianem Bogatką (zamordowanym w 1940). Ostatni związek małżeński zawarła z ukraińskim pisarzem Ołeksandrem Kornijczukiem.

Krążyły niepotwierdzone nigdy plotki o jej romansie z Józefem Stalinem. Większość historyków wyklucza uczuciową więź między Wasilewską a Stalinem.

Po osiedleniu się w Kijowie poświęciła się wychowywaniu swego wnuka Piotra (ur. 1950), syna Ewy Szymańskiej i działacza Komunistycznej Partii Hiszpanii. Razem z Wasilewską i Kornijczukiem w Kijowie zamieszkała Zofia Aldona Woźnicka oraz sprowadzona w 1945 z Warszawy matka Wanda (zm. 1978). Z Wasilewską związany był rodzinnie ukraińsko-radziecki pisarz Natan Rybak (był mężem siostry Ołeksandra Kornijczuka).

Po 1945, kontynuując działalność polityczną w Radzie Najwyższej i ruchach pokojowych, wycofywała się w życie prywatne. Wraz z mężem zakupili działkę w Plutach pod Kijowem, gdzie poświęcała czas uprawie owoców i warzyw, łowieniu ryb, spotkaniom z przyjaciółmi i wypoczynkowi po latach pracy partyjnej.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Wanda Wasilewska była prekursorką realizmu socjalistycznego w literaturze polskiej. Mimo iż jej twórczość nie jest dziś oceniana wysoko[25], ma na swoim koncie liczne powieści, a także trochę wierszy (które pisywała w młodości „do szuflady”). Najważniejsze książki to: Oblicze dnia (1934), Ojczyzna (1935), Pieśń nad Wodami (trylogia, 1940, 1950, 1952), Tęcza (1944), Po prostu miłość (1945). Wydawała też powieści dla młodzieży: Królewski syn (1933), Kryształowa kula Krzysztofa Kolumba (1934), Szlakiem przygód (1935), Legenda o Janie z Kolna (1936), Wierzby i bruk (1936), Pokój na poddaszu (1954 – w okresie PRL lektura w 5 klasie szkoły podstawowej) oraz książeczkę dla dzieci W pierwotnej puszczy (1946, utrzymana w duchu marksistowskim, alternatywna wobec biblijnej fabularyzowanej historii socjogenezy). Publikowała liczne opowiadania dla dzieci w czasopismach „Płomyk” i „Polska Zjednoczona”[26][27]. Jej twórczość tłumaczyły na język rosyjski Helena Usijewicz i Ewa Szymańska (córka), na ukraiński zaś Maria Pryhara[28].

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Tablica pamiątkowa w kijowskiej dzielnicy Peczersk

Po II wojnie światowej imieniem Wandy Wasilewskiej nazwano w Polsce Ludowej i w ZSRR ulice, place i szkoły; za czasów III RP nazwy te stopniowo, a w związku z ustawą dekomunizacyjną w całości uległy zmianie (m.in. w Warszawie, gdzie ulica Wandy Wasilewskiej obecnie nosi imię Barbary Sadowskiej). W latach 70. została patronką Wojskowego Instytutu Historycznego w Rembertowie. Jest również patronką ulicy w Kijowie[30].

Ocena współczesnych[edytuj | edytuj kod]

W Polsce Ludowej Wasilewska była obiektem oficjalnego kultu w zmieniających się (w zależności od bieżących potrzeb, innych np. za rządów Bieruta niż Gomułki) formach – jako ikona nowego porządku, postępu, czy bohaterstwa i poświęcenia. Swoją rolę grała do końca, chociaż, jak spekuluje badaczka Agnieszka Mrozik, dźwiganie brzemienia „żywego pomnika” doprowadziło do załamania się zdrowia pisarki, która w listach do matki przypisywała swoje dolegliwości „nerwom”.

Dla wielu Polaków Wasilewska była symbolem zdrady narodowej. Maria Dąbrowska nazwała ją w swych dziennikach liżydupą Stalina, Marian Hemar poświęcił jej jedną ze swych fraszek (Madame Wasilewska), gdzie zgryźliwie sportretował ją jako radzieckiego pachołka.

Krytycznie o Wasilewskiej wypowiadali się niektórzy polscy komuniści. Uprzedzenia zachował w stosunku do niej gen. Zygmunt Berling (oskarżając ją o chęć podporządkowania Polski ZSRR), ośmieszał w swoich pamiętnikach skonfliktowany z nią Włodzimierz Sokorski. Władysław Gomułka, który kultywował wizerunek polityczny odmienny od tego z którym kojarzona była Wasilewska, odmówił w 1967 organizacji uroczystości upamiętniających 30-lecie nauczycielskiego strajku z 1937, koordynowanego wówczas przez Wasilewską wraz z jej przyjaciółką Janiną Broniewską.[22][31] Gomułka spekulował, że Wasilewska musiała żałować później swojej decyzji niewłączenia się aktywnie w politykę komunistycznej Polski. Berman z kolei twierdził, że Wasilewska „budowała swoje relacje ze Stalinem na zasadzie partnerstwa” i że w traktowaniu powstałej między nimi zażyłości wykazała dużo odwagi cywilnej. Nikita Chruszczow nie ukrywał podziwu dla uczciwej i prostolinijnej działaczki, która według jego relacji potrafiła mówić Stalinowi prosto w twarz bardzo nieprzyjemne rzeczy i energicznie reprezentowała przed nim Polaków[4].

Aleksander Wat napisał: „(...) jestem absolutnie pewny, że ona była szczera (...) w Związku Radzieckim, w warunkach strachu i terroru postępowała bardzo przyzwoicie i zachowała bardzo twarde zasady moralne i Kinderstube. Pomagała, jak tylko mogła, przyjaciołom i kolegom, a w tamtym czasie mogła bardzo dużo”. Według Jana Kotta, wyratowała jego i dwie inne osoby od wywózki, wpadając na peron tuż przed odejściem pociągu w głąb Rosji[4].

Z Wasilewskiej szydził w powojennym emigracyjnym Londynie dawny kolega z Polskiej Partii Socjalistycznej Adam Ciołkosz, który podawał w wątpliwość jej radykalizm i pisał, że aż do wybuchu wojny była powiązana z PPS, a dopiero w momencie radzieckiej inwazji doznała nagłego zauroczenia komunizmem[32]. Wasilewska jednak już w liście do matki z listopada 1931 poruszała swoje rozczarowanie polityką ugody i kompromisu PPS i mówiła, że w coraz większym stopniu czuje się "bolszewikiem"[33][5].

W Polsce broniło jej małżeństwo Eleonory i Bronisława Syzdków, twierdząc, że Wasilewska nie miała większego wpływu na politykę Stalina wobec Polski, a w trakcie swej działalności w ZSRR wielu Polakom pomogła, wyciągając ich z więzienia, łagru czy gotowego już transportu na Sybir (Broniewska po latach wspominała, że ocalała jedynie dzięki przysłanej do Kazachstanu z polecenia Wasilewskiej kołdrze).

Przez współczesnych Wasilewska była widziana jako osoba autentycznie zaangażowana w pracę społeczną (wspomina o tym Marek Edelman w artykule Joanny Szczęsnej z 2001), skłonna do poświęceń i wyrzeczeń (po latach wspominano wożenie paczek dla więźniów politycznych w II RP), o wyjątkowym talencie do przemówień, donośnym głosie.

Krytycy Wasilewskiej przypisują jej polityczną naiwność, infantylizm, czy skrajną jednostronność w widzeniu rzeczywistości, wypominają jej skłonność do zbytków i luksusu (we wspomnieniach z 1964 narzekała, że w 1939 brakowało jej w Kowlu kawy; po 1945 – według niektórych – miała żyć w Kijowie w przepychu), a także polityczny cynizm ocierający się o butę (słynne zapytanie do wyciągniętego przez nią z łagru Andrzeja Witosa Ciekawe, jaka jest teraz pogoda w Komi?).

W ZSRR krążył wierszyk Korniejczuk i Wanda, nie rodzina a banda[34].

Bronisław Łagowski postrzega Wandę Wasilewską jako kluczową wśród Polaków osobowość II wojny światowej: jej wizja Polski, w znacznym stopniu w wyniku jej własnych wysiłków, została urzeczywistniona. Wasilewska, współtwórczyni powojennego polskiego rządu i powojennej Polski w korzystnych granicach, była według niego nie mniej zasłużona dla sprawy polskiej niż Władysław Sikorski, a być może – w sferze polityki realnej – bardziej[35].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Tadeusz Żenczykowski, Polska lubelska 1944, Warszawa 1990, s. 20.
  2. Czesław Grzelak, Henryk Stańczyk, Stefan Zwoliński, Armia Berlinga i Żymierskiego, Warszawa 2009, s. 42.
  3. Ks. Dominik Zamiatała, Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, w: Encyklopedia Białych Plam, t. XVII, Radom 2006, s. 179.
  4. a b c d e Bronisław Łagowski, Dlaczego Wanda Wasilewska nas nie chciała. Przegląd, kwiecień 13, 2009. Dlaczego Wanda.
  5. a b Agnieszka Mrozik, "Crossing Boundaries: The Case of Wanda Wasilewska and Polish Communism", s. 28. Crossing Boundaries
  6. Współcześni pisarze polscy i badacze literatury, IBL, tom IX, WSiP, W-wa 2004, s. 50.
  7. Aleksander Wat Mój Wiek Warszawa 1990.
  8. Piotr Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941-1944, Warszawa 2003, s. 93.
  9. a b Agnieszka Mrozik, "Crossing Boundaries: The Case of Wanda Wasilewska and Polish Communism", Aspasia, Berghahn Journals, 1 marca 2017, s. 25. Crossing Boundaries
  10. a b Agnieszka Mrozik, "Crossing Boundaries: The Case of Wanda Wasilewska and Polish Communism", Aspasia, Berghahn Journals, 1 marca 2017, s. 29. Crossing Boundaries
  11. Anna Sobór-Świderska, Jakub Berman. Biografia komunisty, Warszawa: IPN, 2009, s. 57, ISBN 978-83-7629-090-4, OCLC 836862492.
  12. Bohdan Urbankowski, Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina, t. I, Warszawa 1998, s. 123.
  13. Anna Sobór-Świderska, Jakub Berman. Biografia komunisty, Warszawa: IPN, 2009, s. 56, ISBN 978-83-7629-090-4, OCLC 836862492.
  14. Bohdan Urbankowski, Czerwona msza, czyli uśmiech Stalina, wyd. II poprawione i rozszerzone, Warszawa 1998, Wyd. Alfa, ​ISBN 83-7001-971-4​, s. 192.
  15. Jan Dziedzic: Moja lwowska wojna Warszawa, 2003.
  16. Roczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu t. LXXI, 1974 str. 54.
  17. Krystyna Kersten, Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948, Poznań: Kantor Wydawniczy SAWW, 1990, s. 17, ISBN 83-85066-09-8, OCLC 834533924.
  18. Tadeusz Marczak: Granica zachodnia w polskiej polityce zagranicznej w latach 1944–1950. PKWN a granice Wrocław: 1995.
  19. Agnieszka Mrozik, "Crossing Boundaries: The Case of Wanda Wasilewska and Polish Communism", Aspasia, Berghahn Journals, 1 marca 2017, s. 27. Crossing Boundaries
  20. Dziennik Polski, rok VI, nr 91 (1861), Kraków 1 kwietnia 1950, s. 2.
  21. Trybuna Robotnicza z 1950, nr 324 str. 3 [dostęp z dnia: 2016-08-03].
  22. a b Agnieszka Mrozik, "Crossing Boundaries: The Case of Wanda Wasilewska and Polish Communism", Aspasia, Berghahn Journals, 1 marca 2017, s. 46. Crossing Boundaries
  23. a b c d Zmarła Wanda Wasilewska. „Nowiny”, s. 1–2, nr 179 z 30 lipca 1964. 
  24. Halina Wasilewska – Kobiety w KAMPANII POLSKIEJ – Kampania Polska 1939, 1wrzesnia39.pl [dostęp 2017-11-27] (pol.).
  25. Kazimierz Koźniewski, Słownik swoich i obcych [czyli Alfabet Koźniewskiego], „Iskry”, Warszawa 1994, s. 252–253.
  26. Utwory dla młodzieży, www.zapomnianabiblioteka.pl [dostęp 2018-05-13] (pol.).
  27. Wanda Wasilewska, Utwory dla młodzieży, 1954.
  28. (wybór, wstęp i oprac. Eleonora Syzdek), Wanda Wasilewska we wspomnieniach, „Książka i Wiedza”, Warszawa 1982, s. 73.
  29. M.P. z 1947 r. nr 25, poz. 132.
  30. Ukraina: W Kijowie być może będzie ulica Jerzego Giedroycia, Gazeta.pl z 7 września 2006.
  31. Agnieszka Mrozik, "Crossing Boundaries: The Case of Wanda Wasilewska and Polish Communism", s. 45. Crossing Boundaries
  32. Agnieszka Mrozik, "Crossing Boundaries: The Case of Wanda Wasilewska and Polish Communism", s. 23–25, 27. Crossing Boundaries
  33. Agnieszka Mrozik, "Communist Women and the Spirit of Transgression: The Case of Wanda Wasilewska", s. 126–127. Communist Women
  34. Ванда Львовна Василевская na portalu hrono.ru (ros.).
  35. Bronisław Łagowski, Polityka wszystkich azymutów. Przegląd, czerwiec 25, 2018. Polityka.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Aleksander Wat Mój Wiek Warszawa 1990
  • Helena Zatorska Wanda Wasilewska, Warszawa 1977
  • Adam Ciołkosz, Wanda Wasilewska: dwa szkice biograficzne, Polonia Book Fund: Londyn 1977
  • Eleonora Salwa-Syzdek, Działalność Wandy Wasilewskiej w latach drugiej wojny światowej, Warszawa 1981
  • oprac. Eleonora Salwa-Syzdek, Wanda Wasilewska we wspomnieniach, Warszawa 1982
  • Eleonora Syzdek, W jednym życiu – tak wiele, Warszawa 1965
  • Zmarła Wanda Wasilewska. „Nowiny”, s. 1–2, nr 179 z 30 lipca 1964.