Wierzchlas (województwo zachodniopomorskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy wsi w województwie zachodniopomorskim. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Wierzchlas
Państwo  Polska
Województwo zachodniopomorskie
Powiat gryfiński
Gmina Mieszkowice
Sołectwo Wierzchlas
Wysokość 59 m n.p.m.
Liczba ludności (2010) 109
Strefa numeracyjna (+48) 91
Kod pocztowy 74-505
Tablice rejestracyjne ZGR
SIMC 0779383
Położenie na mapie gminy Mieszkowice
Mapa lokalizacyjna gminy Mieszkowice
Wierzchlas
Wierzchlas
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wierzchlas
Wierzchlas
Położenie na mapie województwa zachodniopomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa zachodniopomorskiego
Wierzchlas
Wierzchlas
Położenie na mapie powiatu gryfińskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu gryfińskiego
Wierzchlas
Wierzchlas
Ziemia52°49′38″N 14°29′55″E/52,827222 14,498611

Wierzchlas (do 1945 niem. Falkenwalde[1]) – wieś w Polsce położona w województwie zachodniopomorskim, w powiecie gryfińskim, w gminie Mieszkowice. Według danych z 2010 liczyła 109 mieszkańców.

Miejscowość znajdowała się od ok. 1250 na terytorium powstałej Nowej Marchii. Pierwsza wzmianka z 1333, od XIV w. do 1771 wieś należała do rodu von Sydow, który wybudował tu pałac w 1760 (obecnie nie istnieje); w późniejszych latach kilkukrotnie zmieniała właścicieli. Od 1945 leży w granicach Polski.

We wsi znajduje się barokowy kościół z 1730 z wieżą ryglową nadbudowaną nad nawą.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa na przestrzeni wieków: Valkinwold 1333; Valkenwold 1337

Układ przestrzenny[edytuj | edytuj kod]

Główne elementy układu przestrzennego wsi zostały zachowane, należą do nich czytelna forma owalnicowa, z nawsiem i typowymi elementami kompozycji tego placu, osiowy układ sieci drożnej oraz zespół folwarczny, który jako jedyny uległ częściowemu zatarciu. Wieś utrzymała czytelny podział na część chłopską (północną) i folwarczną (południowo-wschodnią) złożoną z podwórza gospodarczego i parku. Zabudowa wiejska zwarta, złożona z małych 2- lub 3-budynkowych zagród, o niewielkiej skali obiektów gospodarczych. Chałupy lokowane na froncie parceli, w układzie kalenicowym, murowane, nakryte dachami 2-spadowymi, wzniesione na przełomie XIX i XX w. Sporadycznie występują starsze, gospodarcze obiekty ryglowe. W centralnej części miejscowości posadowiony jest kościół z przyległym cmentarzem, całość ogrodzona murem kamienno-ceglanym z bramą wjazdową, działka obsadzona grochodrzewem i dębem. Po północnej stronie kościoła znajduje się niewielki staw. Do wsi przylega od strony wschodniej dawny park pałacowy. Na północ od terenów zabudowanych miejscowości znajduje się niewielki, polny cmentarz ewangelicki o czytelnym układzie (z aleją lipową, śladami nagrobków oraz licznymi krzewami).

Historia[edytuj | edytuj kod]

  • VIII-poł. X w. - w widłach Odry i dolnej Warty znajduje się odrębna jednostka terytorialna typu plemiennego, prawdopodobnie powiązana z plemieniem Lubuszan. Na północy od osadnictwa grupy cedyńskiej oddzielały ją puszcze mosińska (merica Massen) i smolnicka (merica Smolnitz). Mieszkańcy zajmowali się gospodarką rolniczo-hodowlaną.
  • 960–972 - książę Mieszko I opanowuje tereny nadodrzańskie, obejmujące obręb późniejszej kasztelani cedyńskiej, ziemię kiniecką i kostrzyńską
  • 1005 (lub 1007) - Polska traci zwierzchność nad Pomorzem, w tym również nad terytorium w widłach Odry i dolnej Warty
  • 1112-1116 - w wyniku wyprawy Bolesława Krzywoustego, Pomorze Zachodnie uznaje zwierzchność lenną Polski
  • Pocz. XIII w. - obszar na północ od linii Noteci-dolnej Warty i zachód od Gwdy w dorzeczu Myśli, Drawy, środkowej Iny, stanowi część składową Księstwa Pomorskiego; w niewyjaśnionych okolicznościach zostaje przejęty przez księcia wielkopolskiego Władysława Laskonogiego, a następnie jego bratanka, Władysława Odonica
  • 1250 - margrabiowie brandenburscy z dynastii Askańczyków rozpoczynają ekspansję na wschód od Odry; z zajmowanych kolejno obszarów powstaje następnie Nowa Marchia
  • 2 poł. XIII w. – zbudowano kościół
  • 1320-1323 – po wygaśnięciu dynastii askańskiej, Nowa Marchia przejściowo przechodzi we władanie książąt pomorskich
  • 1323 – władzę w Nowej Marchii obejmują Wittelsbachowie
  • 1333 – Henryk von Sydow (Heinricus de Sidow) otrzymuje lenno in villa Valkinwold od margrabiego Ludwika Starszego z 27 łanami ziemi i młynem nieopodal wsi
  • 1337 – wzmianka w księdze ziemskiej margrabiego brandenburskiego Ludwika Starszego pod nazwą Valkenwold, w ziemi mieszkowickiej: "Valkenwold habet XXVII mansos, quorum dos habet II† mansos, illi de Sidow pro seruicio VIII mansos, in pactu vnum chorum"[2] - wieś liczy 27 łanów (mansos), wolne od ciężarów podatkowych są 2⅛ łany parafialne (dos), lennikami zobowiązanym do służby konnej są Sydow posiadający 8 łanów, pakt (pactus, rodzaj podatku płacony rycerstwu przez chłopów) wynosi 1 wispel
Właściciele majątku Wierzchlas
Imię i nazwisko Lata
von Sydow 1333-1771
von Zinnow 1771-1775
Krüger 1775-1800
von Zinnow 1800-1803
von Bredow 1803-1804
von Witte 1804-1900
Friedrich-Wilhelm graf von Schlieffen 1900-1923
Ada von Schlieffen, wdowa 1923-45?
  • 1402-1454/55 – ziemie Nowej Marchii pod rządami zakonu krzyżackiego
  • 1433 – podczas wojny polsko-krzyżackiej, okoliczne tereny zostają zdobyte i splądrowane przez Husytów
  • 1535-1571 - za rządów Jana kostrzyńskiego Nowa Marchia staje się niezależnym państwem w ramach Świętego Cesarstwa Rzymskiego
  • 1538 – margrabia Jan kostrzyński oficjalnie wprowadza na terenie Nowej Marchii luteranizm jako religię obowiązującą
  • 1693 – przyłączono do Wierzchlasu folwark Goszkówek należący do von Sydowów
  • 1701 - powstanie Królestwa Prus
  • 1718 – odebrano miejscowym chłopom 17 łanów ziemi
  • 1730 – budowa nowego kościoła
  • 1760 - rodzina von Sydow zbudowała pałac
  • 1771 - właścicielem wsi zostaje łowczy von Zinnow
  • 1775 – właścicielem wsi zostaje radczyni wojenna Krüger
  • 1800 – właścicielem wsi zostaje starosta Carl Ludwig Alexander von Zinnow (1774-1808)
  • 1803 – właścicielem wsi zostaje von Bredow
  • 1804 – właścicielem wsi zostaje kupiec i senator Ernst Wilhelm von Witte (1783-1821); w późniejszym czasie rodzina von Witte rozbudowuje pałac
  • 1806-1807 – Nowa Marchia pod okupacją wojsk napoleońskich; na mocy traktatu w Tylży w dniu 12.07.1807 wojska francuskie opuszczają terytorium państwa pruskiego z wyjątkiem niektórych ważniejszych twierdz, pod warunkiem spłaty bądź zabezpieczenia nałożonej na Prusy kontrybucji wojennej
  • 1807-1811 – reformy gospodarcze Steina- Hardenberga dotyczące zniesienia poddaństwa chłopów w Prusach (najpierw w królewszczyznach, następnie w dobrach prywatnych); w zamian za uwłaszczenie dziedzic otrzymywał od chłopa odszkodowanie pieniężne, w postaci robocizny w określonym czasie lub części ziemi, przy czym to nie mogło przekroczyć połowy gospodarstwa chłopskiego
  • 1815-1818 - reformy administracyjne Prus zmieniają strukturę Nowej Marchii; wieś należy do powiatu Chojna, w rejencji frankfurckiej, w prowincji brandenburskiej
Przyległości Wierzchlasu w XIX / XX w.
Niemiecka nazwa Obiekt Położenie Polska nazwa
Gräfendorf wieś i folwark 2,5 km na wsch. Goszkówek
Neu Falkenwalde folwark 3 km na płd.-wsch. Wierzchlasek
Wilhelminenhof folwark 2 km na wsch. Jamno
  • 1816 - obowiązek uwłaszczenia chłopów w Prusach ograniczono do gospodarstw sprzężajnych, tj. posiadających co najmniej dwa zwierzęta pociągowe (konie lub woły)
  • 1850 - uwłaszczenie chłopów w Prusach rozszerzono na wszystkie gospodarstwa chłopskie, aczkolwiek do tego czasu wielu chłopów zostało przez panów usuniętych z ziemi lub zbankrutowało
  • 1871-1918 – Nowa Marchia w ramach zjednoczonej Drugiej Rzeszy Niemieckiej
  • 26.09.1900 - Ada Lonny Dora von Witte (ur. w Klein-Mehszow 25.09.1879, zm. w Poczdamie 19.09.1945) wychodzi za mąż w Berlinie za Friedricha-Wilhelma grafa von Schlieffen (ur. w Kotzenau 17.08.1868, zm. w Wierzchlasie 09.03.1923), który staje się właścicielem majątku
  • 03.02.1945 – zajęcie wsi przez 5 Armię 1 Frontu Białoruskiego, wieś nie zostaje zniszczona
  • 1945-1960 - pałac powoli zostaje rozbierany przez miejscową ludność, co prowadzi do całkowitego jego zniszczenia
  • 1945-1946 - do wsi przybywają przesiedleńcy, głównie z Ukrainy
  • 4.04.1963 – poświęcenie kościoła pw. Matki Boskiej Częstochowskiej
  • 1975-1998 - miejscowość należy administracyjnie do województwa szczecińskiego

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Liczba ludności w ostatnich 3 wiekach[2][3][4][5][6][7]:

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

  • Dzieci uczęszczają do Szkoły Podstawowej im. Mieszka I w Mieszkowicach
  • Młodzież uczęszcza do gimnazjum w Mieszkowicach

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

  • Ludność trudni się głównie rolnictwem
  • Zakład stolarski

Organizacje i instytucje[edytuj | edytuj kod]

Sołectwo Wierzchlas – ogół mieszkańców wsi Wierzchlas stanowi Samorząd Mieszkańców Sołectwa; obszar 374,14 ha.

Związki wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. Matki Boskiej Częstochowskiej w Wierzchlesie należy do parafii rzymskokatolickiej pw. Przemienienia Pańskiego w Mieszkowicach.

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół pw. Matki Boskiej Częstochowskiej - zbudowany w 1730, do 1945 ewangelicki; wpisany do rejestru zabytków pod nr 284 z 18 czerwca 1958.
  • Park dworski – powierzchnia ok. 15 ha, z bogatym drzewostanem z XVIII w. Kompozycja ma charakter krajobrazowy, jego układ jest obecnie zaniedbany, bez pielęgnacji, z samosiewami. Układ kompozycyjny oparty na osiach widokowych krzyżujących się w miejscu dawnego pałacu, uzupełnieniem tego układu jest stanowiący część parku cmentarz rodowy o zatartym układzie, nieregularny, z ruinami grobowca właścicieli majątku. Wpisany do rejestru zabytków pod nr 244 z dnia 22.10.1957, nr decyzji KL. V. -0/303/5.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. M.P. z 1947 r. nr 111, poz. 719
  2. a b Ludwig Gollmert: Das Neumärkische Landbuch Markgraf Ludwigs des Älteren vom Jahre 1337. Nach einer neu aufgefundenen Handschrift des vierzehnten Jahrhunderts. Frankfurt am Oder: 1862, s. 11.
  3. Wieś i majątek wraz z Goszkówkiem. Friedrich Wilhelm August Bratring: Statistisch-topographische Beschreibung der gesammten Mark Brandenburg: Für Statistiker, Geschäftsmänner, bes. für Kameralisten. Die Neumark. Berlin: Friedrich Maurer, 1809, s. 114.
  4. Wieś, bez majątku. Neues topographisch-statistisch-geographisches Wörterbuch des preussischen Staats. Alexander August Mützell, Leopold Krug (red.). T. 1. Karl August Kümmel, 1821, s. 360.
  5. Wieś i majątek. Güthlein: Topographische Uebersicht des Appellationsgerichts-Departements Frankfurt a/O: Zusammengestellt von Güthlein. Gustav Harnecker & Co., 1856, s. 60.
  6. Wieś 111 mieszk., majątek 154 mieszk. Gemeindeverzeichnis Deutschland 1900. [dostęp 2011-06-12].
  7. Deutsche Verwaltungsgeschichte von der Reichseinigung 1871 bis zur Wiedervereinigung 1990 von Dr. Michael Rademacher M.A.. [dostęp 2011-06-12].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Architektura Sakralna Pomorza Zachodniego. [dostęp 2011-05-13].
  2. Jerzy Kosacki, Bogdan Kucharski: Pomorze Zachodnie i Środkowe. Przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka MUZA SA, 2001, s. 337. ISBN 83-7200-583-4.
  3. Kreis Königsberg/Neumark. Erinnerungen an einen ostbrandenburgischen Landkreis. Berlin/Bonn: Westkreuz-Verlag GmbH, 1996, s. 322-323.
  4. Zmiana studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy Mieszkowice. [dostęp 2011-05-28].