Wikipedystka:Offeliaa/brudnopis3

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Centaury
Κενταυρος
stwory mityczne
Ilustracja
Ilustracja z Metamorfoz Owidiusza.
Virgil Solis, Aesacus and Hesperia
Występowanie mitologia grecka
Polujące centaury, malowidło na amforze czarnofigurowej, Staatliche Antikensammlungen, Monachium
Centaur, rzymska mozaika, II wiek n.e., Stare Muzeum, Berlin


Centaury, centaurydy, centaurowie (gr. Κενταυρος, Κενταυροι, Kentauros, Kentauroi, łac. Centaurus, Centauri) – w mitologii greckiej potwory, pół ludzie, pół konie. Górna część ich ciała (tułów, głowa, ręce) była podobna do ciała człowieka, natomiast dolna miała kształt konia.

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Istnieje kilka wersji dotyczących pochodzenia centaurów. Według jednej z nich lapicki król Iksjon zakochał się w Herze i próbował ją zgwałcić. Ta poskarżyła się Zeusowi, który aby sprawdzić wiarygodność słów żony, stworzył Chmurę Nefele, widziadło przypominające Herę i położył ją obok Iksjona. Z tego związku narodził się Kentauros, który łącząc się z klaczami magnezyjskimi dał początek centaurom.

Według innej wersji Kentauros był synem Apolla i nimfy Stilbe, córki najady Kreuzy i Penejosa, boga rzeki tesalskiej, płynącej od podnóża góry Pindos. Stilbe urodziła bliźniaków Kentaurosa, przodka centaurów i Lapitusa, przodka Lapitów.

Istniej też wersja, wg. której powstały ze związku Iksjona z jego klaczą, a także, mówiąca o tym, że Zeus zamienił się w konia i spłodził centaury z żoną Iksjona Dia.

Kolejna wersja mówi, że centaury urodziły się bezpośrednio z Chumry, za wyjątkiem Chirona i Folosa.

Lokalizacja[edytuj | edytuj kod]

Centaury związane są głównie z Tesalią. Zamieszkiwały zalesione masywy górskie Pindos, Pelionu i Ossy. Największą rzeką Tesalii jest Penejos, uchodząca do Morza Egejskiego, co wskazuje na ich związek z bogiem tej rzeki. Magnezja, z której miały wywodzić się słynne klacze, leży we wschodniej części Tesalii.

W mitologi mowa jest też o plemieniu centaurów zamieszkujących Peloponez, głównie region Elidy położonej w północno-zachodniej części i Arkadię, położoną na środkowym Peloponezie.

Usposobienie[edytuj | edytuj kod]

Centaury były barbarzyńskimi plemionami o gwałtownym usposobieniu. Mieszali w jaskiniach górskich i żywili się surowym mięsem, upolowanych zwierząt. Dzięki budowie ciała odznaczali się dużą siłą i przędnością, doskonale też posługiwali się łukiem. Jako broni używały też gałęzie drzew i skały. Mieli szczególny pociąg do wina, którym łatwo się upijali. Drugą słabością były kobiety, często je porywali i gwałcili. Szczególną niechęcią darzyły Lapitów, których protoplastą był także Iksjon. Ich odwieczną rywalizację wykorzystywali Grecy zawierając sojusz to z jednymi, to z drugimi. Walka centaurów z Lapidami nazywana była centauromachią. Jedynie dwa z nich: Folos i Chejron, zwany też Chironem, odznaczały się dobrocią i wyjątkową mądrością.

Mitologiczne centaury[edytuj | edytuj kod]

  • Anchios
  • Argejos
  • Chejron lub Chiron
  • Deksamenosa
  • Elatos
  • Eurytion – centaur arkadyjski
  • Eurytion – centaur tesalski
  • Folos
  • Hylajos
  • Nessos
  • Oreos
  • Pylenor
  • Rojkos

Historyczne źródła[edytuj | edytuj kod]

Sztuka[edytuj | edytuj kod]

Jednym z najstarszych wizerunków centaura jest Centaur z Vulci, rzeźba z początku VI w. pne. Jest to przykład sztuki etruskiej z wpływem starożytnej sztuki greckiej, zwłaszcza peloponeskiej. Sceny z centauromachii odkryte zostały w świątyni Zeusa w Olimpii, datowanej na ok. 468-456 pne. Kompozycja ułożona z licznych figur nadnaturalnej wielkości przedstawia scenę walki Lapitów z centaurami. Wizerunki walczących centaurów znajdują się też na metopach Partenonu, w Tezejonie (V w. pne) oraz w malarstwie ściennym w Pompejach[1][2].

Iktinos, budowniczy ateńskiego Partenonu, umieścił także, pełną dzikiego i brutalnego okrucieństwa, walkę centaurów z Lapidami na fryzie świątyni Apolla w Bassai (V w.). Centaury ogarnięte szaleństwem walki wczepiają się w ciała swoich przeciwników, oddając ich całkowicie na pastwę rozbudzonych instynktów.

Inny wizerunek, przedstawiający dwóch ludzi od pasa połączonych z korpusem końskim, odnaleziony został także znajduje się na gemmie pochodzącej z Herajon w Argos. Tańczą stojąc jeden naprzeciw drugiego. Podobna para znajduje się na kreteńskiej pieczęci ozdobnej.

W sztuce nowożytnej temat podejmowano w rzeźbie (m.in.: Michał Anioł, A. Rodin) i w malarstwie (P.P. Rubens, F. Solimena, A. Böcklin, L. Corinth i in.). Ulisses Aldrovandi, włoski humanista, lekarz i przyrodnik okresu odrodzenia, umieścił w swoim dziele "Monstrorum historia cum Paralipomenis historiae omnium animalium", zawierającym wizerunki potworów z legend i mitów, obraz centaura z jedną parą końskich nóg i tułowiem ludzkim[3].

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Apollonius Rhodius, Argonautica[8]
  • Wergiliusz, Eneida[9]



Innymi słowy odwieczni wrogowie Lapitów, centaury, magnezyjscy sojusznicy helleńskich kapłanów Apollina, pomogły im przejąć tesalską wyrocznię kruka wraz z herosem i wszystkimi rekwizytami, przepędzając kolegium kapłanek księżyca i likwidując kult bogini.

Fałszywa Hera, zwana później Nefele, urodziła Iksjonowi nieślubne dziecko, Centaura, który po dorośnięciu miał podobno spłodzić ůz magnezyj- skimi kobyłami centaurów; najsłynniejszym z nich był uczony Chejron


Magnezyjskie centaury , i Tesalijezyków z Jolkos bodajże wiązał sojusz egzogamiczny, stąd relacja seholiasty Apolońiusza

 z Rodos o tym, że żona Peleusa była w istocie córką Chejrona.


Centaury poniosły dotkliwą porażkę. Tezeusz przepędził ich z terenów łowieckich na górze Pelion, które należały do nich od starożytnyćh czasów, do krainy Ajtyków w pobliżu góry Pindos. Niełatwo jednak było pokonać centaury wiodące spór z Pejritoosem o królestwo Iksjona. Wzmocniwszy swe siły wtargnęły znowu na terytorium Lapitów. Metodą zaskoczenia natarły na główńy trzon armii wroga i wycięły Lapitów, a kiedy niedobitkowie uciekli do Foloe w Elidzie, mściwe centaury wypędziły ich stamtąd, Foloe zaś zamieniły w swą bandycką twierdzę. W końcu,Lapici osiedlili się w Malei


Zarówno centaury, jak i Lapitowie twierdzili, że ich prótoplastą był Iksjon, heros dębu. Jedni i drudzy czcili konie (zob. 63a i d). Były to barbarzyńskie plemiona górskie w północnej Grecji, a ich odwieczną rywalizację wykorzystywali Grecy zawierając sojusz to z jednymi, to znów z drugimi

Podejmował go tutaj centaur Folos, syn Sylena i jednej z nimf jesionu.

. Centaury rozbiegły się na wszystkie strony. Niektóre udały się z Eurytionem do Foloj, inne z Nessosem nad rzekę Euenos, jeszcze inne na Sycylię, gdzie wytępiły je syreny. Resztę przyjął Posejdon w Eleuzis, i ukrył na górze.

Według niektórych wersji Chejron został przypadkowo zraniony strzałą, która przebiła jego lewą stopę, kiedy wraz z Folosem i młodym Achillesem podejmowali Heraklesa na górze Pelion. Po dziewięciu dniach Zeus umieścił wizerunek Chejrona między gwviazdami jako Centaura. Inni jednak utrzymu- ją, że Centaurem jest Folos, którego Zeus uczcił w ten sposób, ponieważ prześcigał wszystkich lud#i w sztuce wieszczenia z wnętrzności zwierząt. Łucznik w Zodiaku to również centaur; jest to niejaki Krotos, który mieszkał na górze Pelion i był ulubieńcem swych sióstr przyrodnich, muz.lo


Obecność centaurów w Malei bierze się z miejscowej tradycji, według której Sylen, ojciec Folosa, tam się urodził (Pauzaniasz, III.25.2). Centaury często przedstawiano jako półkozły, a nie półkonie. Ich obecność w Eleuzis, gdzie ukrył je Posejdon w górze, wskazuje na to, że w świętych zaślubinach ludzi wtajemniczonych w misteria z bogińią brali udział tancerze na drewnianych konikach

Imię Ajgimiosa - jeśli oznacza ono "odgrywający rolę kozła" - świadczyłoby o tym, że w wigilię Święta Majowego zawierał małżeństwo z królową plemienną i że w wojnie przeciw Lapitom z północnej Tesalii Dorowie walczyli u boku centaurów, dziedzicznych wrogów Lapitów, które, podobnie jak satyry, we wczesnych dziełach sztuki przedstawiane są jako ludzie-kozły


. "Argo" popłynęła teraz wzdłuż wybrzeży omijając wyspę Filyrę, na której niegdyś Kronos przespał się z Filyrą, córką Okeanosa, a Rea zaskoczyła ich w krytycznej chwili. Kronos zamienił się wówczas w rumaka i uciekł, a Filyra urodziła później dziecko, półczłowieka, półkonia = był to Chejron, uczony wielce centaur. Filyra, nienawidząc potwora, którego musiała karmić, modliła się, by odebrano jej ludzką postać. Prośbie jej stało się zadość i została zamieniona w lipę. Niektórzy jednak utrzymują, że działo się to wszystko w Tesalu lub Tracji, a nie na wyspie Filyrze




w mitologii greckiej pół ludzie, pół konie. Były to mityczne istoty o mieszanej budowie[10]. Górna część ich ciała (tułów, głowa, ręce) była podobna do ciała człowieka, natomiast dolna miała kształt konia[10][11]. Uchodziły za potomstwo Kentaurosa i klaczy magnezyjskich lub Iksjona i widziadła (chmury) Nefele, której Zeus nadał postać Hery[10][12].

Tworzyły prymitywne plemię. Zamieszkiwały góry i lasy Tesalii oraz Arkadię[11]. Obyczaje miały dzikie, to jest żywiły się surowym mięsem upolowanych zwierząt, kilkakrotnie usiłowały porwać lub zgwałcić kobiety, łatwo się upijały[10][13]. Przebywając na dworze króla Lapitów Pejritoosa, jako jego weselni goście z powodu nadmiaru wypitego przez nich wina wszczęli bójkę. Walkę z nimi podjęli znani mityczni herosi: Herakles, Nestor i Tezeusz. Walka centaurów z Lapitami znana była jako centauromachia[14].

Wizerunki centaurów można odnaleźć na metopach Partenonu, w Tezejonie oraz w malarstwie ściennym w Pompejach. Współcześnie centaury występują w dziełach z gatunku fantasy, np. w cyklach Opowieści z Narnii, Harry Potter, Baśniobór czy Percy Jackson i bogowie olimpijscy.


W kulturze[edytuj | edytuj kod]

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Z literatury[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

  1. centaury, centaurowie. Encyklopedia PWN. [dostęp 2018-01-06].
  2. Michał W. Ałpatow: Historia sztuki. Warszawa: Arkady, 1968, seria: Starożytność. ISBN 83-213-3192-0.
  3. Vlissis Aldrovandi, Monstrorum historia. Książki w Google Play. [dostęp 2018-01-07].
  4. Homer, Odyssey >> Book 21 (ang.). Theoi Project. [dostęp 2018-01-07].
  5. Homer, Iliad >> Book 11 (ang.). Theoi Project. [dostęp 2018-01-07].
  6. Hesiod, Shield of Heracles (ang.). Theoi Project. [dostęp 2018-01-07].
  7. Apollodorus, The Library >> Book 1 (ang.). Theoi Project. [dostęp 2018-01-07].
  8. Apollonius Rhodius, Argonautica >> Book 1 (ang.). Theoi Project. [dostęp 2018-01-07].
  9. Virgil, Aeneid >> Book 5 (ang.). Theoi Project. [dostęp 2018-01-07].
  10. a b c d Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008, s. 59. ISBN 83-04-04673-3.
  11. a b Vojtech Zamarovský: Bohovia a hrdinovia antických bájí. Bratislava: Perfekt a.s., 1998, s. 232. ISBN 80-8046-098-1. (słow.); polskie wydanie: Bogowie i herosi mitologii greckiej i rzymskiej (Encyklopedia mitologii antycznej, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej).
  12. Pierre Grimal, op.cit., s. 160. ​ISBN 83-04-04673-3​.
  13. Bohaterowie. W: Jan Parandowski: Mitologia. Wierzenia i podania Greków i Rzymian. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1989, s. 144. ISBN 83-210-0677-9.
  14. Jorge Luis Borges, Zofia Chądzyńska (tłum.): Księga istot zmyślonych. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 29. ISBN 83-7255-740-3.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

!


Ajsakos (gr. Αἴσακος, łac. Aesacus) – w mitologii greckiej syn króla Troi Priama i Arisbe, córki wieszczka Meropsa[1].

Matka Ajskaosa była pierwszą żoną Priama. Zaraz po jego urodzeniu rozwiódł się i wydał ją za mąż za Hyrtakosa. Chłopiec otrzymał po dziadku dar jasnowidzenia i Merops szkolił go w interpretacji snów. Gdy Hekabe, drugiej żonie ojca, przyśnił się sen o płonącej żagwi, od której spłonie Troja, kazał Priamowi zabić dziecko narodzone przez Trojankę z królewskiego rodu[2].

Ajskaos wysławił się wielką miłością do Asterope, córki boga rzecznego Kebrena. Po śmierci żony, którą ukąsił wąż, usiłował wielokrotnie popełnić samobójstwo, skacząc do morza ze skały. Tetyda ulitowała się nad nim i zamieniła go w nurkującego ptaka[2][3].

Według innej wersji, Ajsakos obdarzył uczuciem nimfę Hesperię, również córkę Kebrena, która uciekając przed nim nadepnęła na węża i zmarła. Zrozpaczony rzucił się ze skały[4].

W kulturze[edytuj | edytuj kod]

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Jules-Élie Delaunay, The death of the Nymph Hesperia

Ilustracje[edytuj | edytuj kod]

Wizerunek Ajsakosa w ilustracjach Matamorfoz Owidiusza:

Malarstwo[edytuj | edytuj kod]

  • The death of the Nymph Hesperia, Jules-Élie Delaunay (1859)[8]
  1. Carlos Parada: Priam (ang.). Greek Mythology Link. [dostęp 2018-01-02].
  2. a b Robert Graves: Mity greckie. Warszawa: PIW, 1992. ISBN 83-06-02284-X.
  3. Pierre Grimal: Słownik mitologii greckiej i rzymskiej. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008, s. 184. ISBN 83-04-04673-3.
  4. a b c Aaron J. Atsma: [www.theoi.com/Text/LycophronAlexandra1.html Asterope Hesperia] (ang.). Theoi Project. [dostęp 2018-01-03].{{Cytuj stronę}} Nieprawidłowe pola: "url".
  5. Aesacus und Hesperia (niem.). Herzog Anton Ulrich-Museum. [dostęp 2018-01-03].
  6. Aesacus and Hespia (ang.). Fine Arts Museums of San Francisco. [dostęp 2018-01-02].
  7. Aesacus and Hesperie (ang.). The British Museum. [dostęp 2018-01-02].
  8. Carlos Parada: Iconography » NYMPHS (ang.). Greek Mythology Link. [dostęp 2018-01-03].

Kategoria:Królewicze w mitologii greckiej Kategoria:Wojna trojańska