Wyrandy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł 53°42'52"N 20°40'18"E
- błąd 38 m
WD 53°44'N, 20°39'E
- błąd 20731 m
Odległość 851 m
Wyrandy
wieś
Państwo  Polska
Województwo  warmińsko-mazurskie
Powiat olsztyński
Gmina Purda
Liczba ludności (2009) 202[1]
Strefa numeracyjna 89
Kod pocztowy 11-030
Tablice rejestracyjne NOL
SIMC 0486907
Położenie na mapie gminy Purda
Mapa lokalizacyjna gminy Purda
Wyrandy
Wyrandy
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wyrandy
Wyrandy
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Wyrandy
Wyrandy
Położenie na mapie powiatu olsztyńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu olsztyńskiego
Wyrandy
Wyrandy
Ziemia53°42′52″N 20°40′18″E/53,714444 20,671667

Wyrandy (niem. Worainden (1755), Wiranden (1785–1939)) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, w gminie Purda. Wieś znajduje się w historycznym regionie Warmia, na trasie Olsztyn-Purda, 3 km od Purdy i 3 km od Marcinkowa. Od miasta wojewódzkiego, Olsztyna, oddalona jest o 18 km.

Wieś leży niedaleko Pajtuńskiego Młyna w malowniczym terenie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwotnie był to teren puszczański, którego część nazwana Absmedie („las osikowy”) została nadana przez kapitułę warmińską 8 września 1359 r. jako majątek lenny na prawie chełmińskim liczący 130 łanów (2182,7 ha) czterem Prusom, braciom zwanym Karyothen. Na tym obszarze założyli oni majątki mniejsze Trękus i Trękusek, a z początkiem XVI w. wyodrębniły się dalsze – Kaborno i Wyrandy. Długi okres wolnizny (18 lat)wskazuje, że osadnictwo zaczynało się "na surowym korzeniu" i wymagało uprzedniego karczunku puszczy. W przywileju lokacyjnym wyznaczono obowiązek lenny w postaci wystawiania 4 służb konnych w zbroi. Bracia mieli prawo połowu ryb w Jeziorze Linowskim i budowy młyna *wybudowany na południowo-wschodnim brzegu Jeziora Linowskiego, na początku XIX w. młyn przestał funkcjonować). Najstarszy z braci o imieniu Nadraw otrzymał pas rycerski. Na tym terenie bracia założyli kilka wsi szlacheckich – Trękus, Trękusek, Kaborno i Wyrandy. Z tymi ostatnimi wiąże się z początku nazwa Worain o pochodzeniu pruskim (od wors - stary albo wer - woda, strumień), która stopniowo przechodzi w Worainen, Worainden, a w końcu Wiranden.

Przynajmniej od początku XVI w. majątek należał do rodziny szlacheckiej Gnatowskich, którzy pisali się von Worain i mieli też Prejłowo i Wipsowo. Z rodziny tej pochodzili dwaj kanonicy warmińscy urodzeni w Wyrandach, stąd też piszący się de Worein, von Worein albo w spolszczeniu Woreński, Woraiński: Samson (ok. 1515-1586) i Jan (ok. 1562-1606).

W latach 1573 i 1578 na Wyrandach rezydował Krzysztof Woreński. Majątek liczył wówczas 35 łanów (587,65 ha). W 1655 r. jest tu już jednak szlachcic Zagórny herbu Rogala z żoną, synem i córką oraz poddanymi w liczbie 27 osób. Był to prawdopodobnie Ludwik Zagórny, wymieniony w 1667 r. Inna gałąź tego rodu posiadała pobliskie Pajtuny i stamtąd też pochodził kanonik warmiński Andrzej Zagórny (ok. 1640-1690). W 1656 r. majątek liczył 30 łanów (503,7 ha). W 1697 r. zmarł Ludwik Zagórny. Miał 2 synów, którzy ukończyli gimnazjum jezuickie w Reszlu. Jan zmarł w 1735 r. jako proboszcz w Klewkach, natomiast Ludwik był żonaty z Anna Ludwiką Ogińską, która zmarła w 1737 r. Ich syn wraz z żoną Katarzyną, pochodzącą z Legin, jeszcze w 1723 r rezydowali na Wyrandach, gdzie urodziła się ich córka Joanna Eleonora. Później przenieśli się do majątku żony w Leginach, gdzie w 1724 r. urodził się ich syn Antoni, późniejszy absolwent kolegium jezuickiego w Reszlu.

Nieco później Zagórni wyjechali do Warszawy. Po ich wyprowadzce Wyrandy były sprzedawane chłopom po 100 guldenów za 1 łan. Zgłosiło się 14 nabywców. Według spisu majątkowego sporządzonego po zaborze Warmii przez Prusy, w 1773 r. Wyrandy były wsią, w której istniało na 30 łanach 12 zagród chłopskich, a ponadto 16 zagrodników. Chłop Ludwik Miazgowski posiadał też karczmę. Ponieważ na chłopów tych przeszły uprawnienia przysługujące poprzednim właścicielom szlacheckim, każdy z nich miał prawo pędzenia wódki. Pierwotna gorzelnia szlachecka oraz zabudowania folwarczne znalazły się na działce jednego z nabywców, Alojzego Ruchy. Dwór znalazł się na działce Sokołowskiego, naprzeciwko późniejszego pola, będącego uposażeniem nauczyciela. Właściciele byli ludźmi zamożnymi. Jakiś dział posiadała tu w 1789 r. rodzina szlachecka Opęchowskich z Zebrunia.

W 1785 r. wieś nazywano szlachecką, było w niej 25 chałup, w 1836 r 26 chałup i 130 mieszkańców. Chłopi posiadali też grunty leśne i pozyskiwali smołę oraz węgiel drzewny. Po separacji gruntów w 1848 r. ustaliło się 10 zagród chłopskich, 7 zagrodników z ogrodami, 1 ogrodnik, 1 karczma należąca do właściciela Trękuska. Szkołę założono w 1870 r., ale własny budynek uzyskała w 1874 r. W 1875 r. założono bibliotekę polską, aby przeciwstawić się germanizacji poprzez szkołę, w której nauczano wyłącznie po niemiecku.

W 1911 r. uczęszczało do szkoły 53 dzieci. W 1925 r. wieś liczyła 245 mieszkańców. W 1927 r zbudowano nową szkołę. W 1935 r. było tu 237 katolików (Polaków) przynależnych do parafii w Purdzie, 4 osoby należały do Związku Polaków w Niemczech.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

W Wyrandach zachowane są 3 kapliczki przydrożne z XIX wieku. Pod koniec XX wieku w centrum wsi znajdował się mosiężny, bogato zdobiony dzwon.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Wykaz miejscowości | Marcinkowo. marcinkowo.com.pl według danych Urzędu Gminy Purda, 2009-06-30. [dostęp 2009-12-24].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]