Wysoczyzna Żelechowska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wysoczyzna Żelechowska
Ilustracja
Mapa regionu
Megaregion Pozaalpejska Europa Środkowa
Prowincja Niż Środkowoeuropejski
Podprowincja Niziny Środkowopolskie
Makroregion Nizina Południowopodlaska
Mezoregion Wysoczyzna Żelechowska
Zajmowane
jednostki
administracyjne
Polska
- woj. mazowieckie
- woj. lubelskie

Wysoczyzna Żelechowska (318.95) – kraina naturalna we wschodniej Polsce, stanowiąca południowo-zachodni mezoregion Niziny Południowopodlaskiej. Wznosi się między Równiną Garwolińską na zachodzie a Łukowską na wschodzie oraz Doliną Środkowej Wisły i Pradoliną Wieprza na południu a Obniżeniem Węgrowskim na północy. Powierzchnia 1844 km².

Rzeźba terenu[edytuj | edytuj kod]

Mezoregion obejmuje zdenudowaną, równinną i falistą wysoczyznę ze wzniesieniami morenowymi i wydmami. Na północy, koło Stoczka Łukowskiego, moreny czołowe zlodowacenia warciańskiego (stadiału Warty zlodowacenia środkowopolskiego) osiągają ponad 204 m n.p.m. Podczas recesji lądolodu zlodowacenia warty powstały doliny rzek, które głęboko rozcięły pokłady glin starszych zlodowaceń. Obecnie najmniejsze wysokości wynoszą ok. 130 m n.p.m. – w dolinie Wilgi. Pierwotnie głębokie, obecnie tylko szerokie doliny, w głębi zostały wypełnione osadami fluwioglacjalnymi zlodowacenia warty, następnie interglacjału eemskiego, piaskami nagromadzonymi podczas zlodowacenia wisły i torfami z holocenu. Wzdłuż linii DomaniceJedlankaKrzywdaAdamówSerokomlaKock Wysoczyzna graniczy z Równiną Łukowską. Ten wschodni skraj mezoregionu to strefa sandru powstałego podczas recesji lądolodu zlodowacenia warciańskiego. Część piasków równiny sandrowej została uformowana w wydmy. Koło Huty-Dąbrowy maksymalna wysokość wynosi 207 m n.p.m.

Sieć rzeczna[edytuj | edytuj kod]

Północno-wschodnim skrajem Wysoczyzny Żelechowskiej przebiega dział wodny między bezpośrednimi dopływami Wisły a dopływami Tyśmienicy i Bugu. W strefie sandru zaczynają się: Mała Bystrzyca, Grabówka, Czarna, Okrzejka, Wilga i, poprzez wschodnią strugę początkową, Świder. Na południo-wschód, do Tyśmienicy, płynie mała rzeka Czarna. Z południowego skłonu krainy krótkie cieki (np. Świnka) zbiera Wieprz. W północno-wschodniej części mezoregionu, w pobliżu kulminacji terenu, biorą początek największe rzeki rozcinające wysoczyznę: dopływy Wisły Świder i Wilga. Druga z rzek koło Huty-Dąbrowy bifurkuje z Małą Bystrzycą. W granicach krainy dłuższym odcinkiem niż Świder płynie Okrzejka, a zwłaszcza Wilga. Między dorzeczami tych dwóch rzek mieści się zlewnia Promnika. Równoleżnikowe doliny bezpośrednich dopływów Wisły odprowadzają wody z przeważającej powierzchni regionu, kierując się w stronę zachodnią.

Zagospodarowanie[edytuj | edytuj kod]

Wysoczyzna Żelechowska jest krainą rolniczą urozmaiconą niewielkimi płatami lasu. Znajduje się w niej około dwudziestu kompleksów przeważnie niedużych stawów rybnych. W pobliżu Seroczyna ustanowiono rezerwaty przyrody Kulak i Dąbrowy Seroczyńskie. Należą one do znajdującej się w obrębie mezoregionu części Łukowskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu.

Największe miejscowości to miasta: Ryki – najludniejsze oraz dwa najstarsze – centralnie położony Żelechów i leżący nad Świdrem Stoczek Łukowski. Przez obszar częściowo przebiegają trzy linie kolejowe: Łuków—Dęblin (przez stację Okrzeja), Łuków—Pilawa (przez Stoczek Łukowski) i linia kolejowa Warszawa—Lublin (przez stację Sobolew) oraz droga krajowa Warszawa—Lublin (przez Ryki).

Punkty widokowe[edytuj | edytuj kod]

Kopiec Sienkiewicza w Okrzei

Kopiec Henryka Sienkiewicza w Okrzei – 15 m wysokości względnej.

Przynależność administracyjna[edytuj | edytuj kod]

W I Rzeczypospolitej (do 1795 r.) najbliższe okolice Żelechowa i południowa część Wysoczyzny, z aż po Okrzeję i rzekę Czarną stanowiła większą część ziemi stężyckiej, skraj północno-wschodni, z Wilczyskami, należał do ziemi łukowskiej, natomiast zlewnia Świdra była częścią Ziemi Czerskiej. Granicę Małopolski i Mazowsza, a także diecezji krakowskiej i poznańskiej wyznaczała częściowo rzeka Promnik, nad którą leży Łaskarzew.

Od 1999 r. mezoregion podzielony jest głównie między trzy powiaty, na części o zbliżonej powierzchni. Część północno-wschodnia należy do powiatu łukowskiego, południowa do powiatu ryckiego województwa lubelskiego. Natomiast zachodnia, aż po leżący na styku z Równiną Garwolińską Łaskarzew – do powiatu garwolińskiego województwa mazowieckiego. Jedynie fragment Wysoczyzny wysunięty na północ znajduje się w powiecie siedleckim.

Na Wysoczyźnie Żelechowskiej położone są następujące wsie gminne: pow. garwoliński – Trojanów, Sobolew, Górzno i Miastków Kościelny (miejscowość przy granicy Obniżenia Węgrowskiego); pow. siedlecki – Wodynie; pow. łukowski – Wola Mysłowska i Adamów; pow. rycki – Nowodwór i Kłoczew.

Dolina rzeki Wilgi koło Żelechowa
Dolina rzeki Wilgi koło Żelechowa

Bibliografia

Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody [w trakcie uzupełniania]. http://rop.mos.gov.pl, dostęp 2009.01.28.

Dombrowski A., Głowacki Z., Rogowiec M, Kuć D.: Charakterystyka przyrodnicza mezoregionów. W: Przyroda województwa siedleckiego. Pr. zbior. pod red. H. Kota. Urząd Wojewódzki w Siedlcach. Wydział Ochrony Środowiska, Siedlce 1995.

Harasimiuk M., Terpiłowski S. (redaktorzy nauk.): Zlodowacenie warty w Polsce. Wydawnictwo UMCS, Lublin 2004, ​ISBN 83-227-2269-9​.

Kondracki J.: Geografia Polski. Mezoregiony fizycznogeograficzne. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1994, ​ISBN 83-01-11422-3​.

Mapa topograficzna Polski 1 : 100 000, wydanie turystyczne. Ark. M-34-7/8: Góra Kalwaria. Oddział Topograficzny Sztabu Generalnego WP, PPWK, WZKart, Warszawa 1997, ​ISBN 83-7135-084-8​.

Mapa topograficzna Polski 1 : 100 000, wydanie turystyczne. Ark. M-34-9/10: Łuków. Oddział Topograficzny Sztabu Generalnego WP, PPWK, WZKart, Warszawa 1997, ​ISBN 83-7135-136-4​.

Mileska M. I. (red. nauk.): Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski. PWN, Warszawa 1983, ​ISBN 83-01-03481-5​.

Żarski M., Nita M., Winter H.: Nowe stanowiska interglacjalne w rejonie dolin Wilgi i Okrzejki na Wysoczyźnie Żelechowskiej (Polska południowo-wschodnia). "Przegląd Geologiczny" 2005, vol. 53, nr 2.