Wersja ortograficzna: Załuż

Załuż

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Artykuł 49°31'47"N 22°17'59"E
- błąd 39 m
WD 49°31'59.9"N, 22°18'0.0"E, 49°31'50.81"N, 22°18'1.91"E
- błąd 14 m
Odległość 424 m
Załuż
wieś
Ilustracja
Główna arteria Załuża. Po lewej kościół Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Załużu
Państwo  Polska
Województwo  podkarpackie
Powiat sanocki
Gmina Sanok
Liczba ludności (2020-12-31) 333[1][2]
Strefa numeracyjna 13
Kod pocztowy 38-500[3]
Tablice rejestracyjne RSA
SIMC 0359830[4]
Położenie na mapie gminy wiejskiej Sanok
Mapa konturowa gminy wiejskiej Sanok, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Załuż”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Załuż”
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa konturowa województwa podkarpackiego, na dole znajduje się punkt z opisem „Załuż”
Położenie na mapie powiatu sanockiego
Mapa konturowa powiatu sanockiego, blisko centrum na prawo u góry znajduje się punkt z opisem „Załuż”
Ziemia49°31′47″N 22°17′59″E/49,529722 22,299722

Załużwieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie sanockim, w gminie Sanok[4]. Leży nad Sanem.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Załuż jest położony na prawym brzegu rzeki San (południowa część wsi)[5][6]. Od strony północnej graniczy z wsią Wujskie, od wschodu z wsią Manasterzec, a od zachodu z wsią Bykowce[5][6]. Wzniesienie dzielące Bykowce z Załużem nosi nazwę Bukowina[6].

Przez Załuż przepływa potok o znanych mu nazwach Załużanka i Młynówki, w latach 30. celowo nie określany przez ludność[6].

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krośnieńskiego.

Części wsi

Pod koniec XIX wieku na północy Zaluża istniał przysiółek Dolina[5]. W części za Sanem powstał przysiółek Kocaby[6]. W jego zakresie wyodrębniono także krańce Łazy i Dańców (Dańki) Kąt[7]. W stronę południową od stacji kolejowej powstała część Dworzyska, zamieszkiwana przez służbę dworską[8]. Istniały też części: Pańskie Łąki, zalesiona góra o nazwie Paproć (wys. 514 m n.p.m., z częściami Tańcowisko, Motycznik) oraz dalej Ostra Góra (wys. 447 m. n.p.m.) idąc w stronę Sobienia[8]. W północno-wschodniej części Załuża powstały Górki (wzniesienie wys. 509 m n.p.m.) oraz Doliny[8].

Integralne części wsi Załuż[9][4]
SIMC Nazwa Rodzaj
0359847 Borysówka część wsi
0359853 Dolinki część wsi
0359860 Kocaby część wsi
0359876 Łazy część wsi
0359882 Łąki część wsi

Historia[edytuj | edytuj kod]

Z 1433 istnieje pierwsza wzmianka o istniejącej wsi Załuż informująca, że Sidora pan pod przymusem wyprawił na wojnę. W pobliżu ruiny zamku Sobień nadanego w 1389 przez Władysława Jagiełłę rycerskiemu rodowi Kmitów. W 1417 na zamku odbyły się zaślubiny Władysława Jagiełły z Elżbietą Granowską[10]. W 1479 rozgraniczono Załuż od Hołuczkowa i usypano kopce graniczne, a w 1494 r. rozgraniczono go od zamku Sobień.

W XV wieku Załuż wielokrotnie był wymieniany jako wieś szlachecka w dobrach Kmitów należąca do zamku Sobieńskiego. Po 1580 Załuż przejęli Stadniccy z dawnymi dobrami Kmitów. W 1672 podczas najazdu tatarskiego w tej wsi ocalały trzy domy. W 1731 właścicielami Załuża byli Ossolińscy, a w XIX wieku Krasiccy oraz Wiktorowie herbu Brochwicz.

Od drugiej połowy XIX wieku i na przełomie XIX/XX wieku właścicielem posiadłości tabularnej Załuż był Adam Wiktor[11][12][13][14][15][16][17]. W 1905 posiadał we wsi obszar 126,7 ha[18]. Po śmierci Adama Wiktora dobra przejął jego syn, Paweł Wiktor[19], w 1911 posiadający tam 595 ha[20]. W latach około 1914-1918 majątek posiadali spadkobiercy Adama Wiktora[21][22]. Według stanu z 1895 posiadłość tabularna była podzielona na dwa korpusy: jeden Adama Wiktora (1224 morgów), a drugi należący do trzech współwłaścicieli[5].

We wsi istnieje dwór wraz z parkiem. W tej okolicy stoi kaplica grobowa Wiktorów[23]. Z inicjatywy Adama Wiktora w 1880 wybudowano budynek szkoły[24]. Pod koniec XIX we wsi funkcjonowały: stacja drogi żelaznej przemysko-łupkowskiej (powstała na wschód od Bukowiny[25]), urząd pocztowy i telefoniczny, szkoła ludowa[5]. W 1911 powstało w Załużu koło Towarzystwa Szkoły Ludowej i szkoła polska dla dzieci polskich[26]. Następnie założono Czytelnię TSL i Drużyna Bartoszowa[26].

W część północnej (obok szkoły) istniał dawny cmentarz[27]. Cerkiew greckokatolicka została wybudowana w 1820[8]. Powstała na ww. górze Bukowina[8]. Istniała także plebania[8]. Cerkiew spalono[8].

W Załużu stwierdzono pokłady ropy naftowej[28]. W latach około 1900-1905 dokonano wywiercenia szybu naftowego o głębokości ok. 600 m[28]. W latach 30. odkryto pokłady pirytu[28].

W przeszłości większość ludności wsi stanowili Polacy[8]. Po spaleniu się fabryki w Wujskiem (około 1820) wielu z nich wyemigrowało, a pozostali ulegli zruszczeniu[8]. Według stanu z 1895 wieś liczyła 103 domów i 622 mieszkańców (w tym 552 wyznania greckokatolickiego, 91 rzymskokatolickiego i 13 izraelickiego)[5]. Pod koniec XIX wieku we wsi istniała parafia greckokatolicka, należąca do dekanatu olchowieckiego i posiadająca cerkiew murowaną[5]. Wówczas mieszkańcy obrządku rzymskokatolickiego korzystali z parafii w Lisku w odległości 4 km[5]. W 1931 wybudowano Kościół Matki Bożej Nieustającej Pomocy[29].

W 1936 we wsi zamieszkiwali Polacy (136) Rusini i Ukraińcy (ok. 900) oraz Żydzi (29)[6]. U kresu istnienia niepodległej II Rzeczypospolitej we wsi funkcjonował TSL, Związek Strzelecki, koło gospodyń wiejskich, kółko rolnicze, Związek Szlachty Zagrodowej (Polacy), Łuk, Proswita, straż pożarna (Rusini i Ukraińcy)[30].

Po wybuchu II wojny światowej w październiku 1939 Załuż został włączony do sowieckiej strefy okupacyjnej w obwodzie drohobyckim. 29 lipca 1944 Załuż został zdobyty przez wojska radzieckie[31]. W Załużu znajdują się ruiny sowieckich żelbetowych schronów bojowych z lat 1940-1941. Obiekty te wchodziły w skład samodzielnego punku oporu Załuż, chroniącego przeprawy kolejowej na Sanie.

Po ataku Niemiec na ZSRR z 22 czerwca 1941 w bunkrach usytuowanych na linii Olchowce-Bykowce-Załuż bronili się radzieccy żołnierze[32]. W bunkrze położonym naprzeciw przystanka kolejowego w Załużu przebywała załoga wraz z rodziną dowódcy[32]. Wobec ich odmowy poddania się Niemcy wysadzili tenże bunkier w powietrze[32]. W powojennym piśmiennictwie podawano, że obroną tego punktu dowodził oficer określany jako kpt. Rikadze[33] bądź Rykadze[34], natomiast według najnowszych badań historyka Tomasza Zająca był to st. lejtn. Gieorgij Kotrikadze[35]. 12 października 1969 tablicę wmurowaną w betonowy przyczółek bunkra odsłonił płk Józef Tkaczow[33].

W Załużu od strony Bykowiec (zachodniej) znajduje się cmentarz wojenny, na którym pochowani są żołnierze słowackiej rychlej skupiny, z grupy dowodzonej przez Wolfganga Corettiego, którzy zginęli[36] w tym miejscu podczas forsowania linii Mołotowa w czerwcu 1941[37]. Prace ekshumacyjne planowano w 2000[38]. W 2005 na cmentarzu spoczęli również żołnierze czechosłowackiej brygady desantowej ekshumowani z cmentarza w Woli Sękowej. Cmentarz został odnowiony środkami władz słowackich.

W Załużu urodzili się Benedykt Majkowski, Mieczysław Dzięgałło, Wiesław Nahurski, Ryszard Pacławski. W sierpniu 1904 nauczycielem w miejscowej szkole 1-klasowej został mianowany Czesław Śmietana[39], który został kierownikiem szkoły[26].

Na obszarze Załuża odnaleziono monetę rzymską cesarza Hadriana[40].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Raport o stanie gminy za rok 2020. s. 7.
  2. Strona gminy, liczba ludności
  3. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1585 [dostęp 2020-12-22] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  4. a b c GUS. Rejestr TERYT
  5. a b c d e f g h Załuż, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIV: Worowo – Żyżyn, Warszawa 1895, s. 359.
  6. a b c d e f Archiwum 1936, 1938 ↓, s. 1.
  7. Archiwum 1936, 1938 ↓, s. 1-2.
  8. a b c d e f g h i Archiwum 1936, 1938 ↓, s. 1a.
  9. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  10. Elżbieta Kolano. Kątki zakątki. „Nowiny Rzeszowskie”. Nr 173, s. 5, 31 lipca – 1 sierpnia 1976. 
  11. Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w królestwie Galicyi i Lodomeryi jakoteż w wielkim księstwie Krakowskiem i księstwie Bukowińskiem, pod względem politycznej i sądowej organizacyi kraju wraz z dokładnem oznaczeniem parafii, poczt i właścicieli tabularnych, ułożony porządkiem abecadłowym. Lwów: Karol Wild, 1855, s. 255.
  12. Skorowidz wszystkich miejscowości położonych w Królestwie Galicyi i Lodomeryi wraz z Wielkiem Księstwem Krakowskiem. Lwów: 1868, s. 259.
  13. Konrad Orzechowski: Przewodnik statystyczno topograficzny i skorowidz obejmujący wszystkie miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi W.X. Krakowskiem i X. Bukowinie, według najświeższych skazówek urzędowych. Kraków: 1872, s. 96.
  14. Jan Bigo: Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, Wielk. Księstwie Krakowskiem i Księs. Bukowińskiem z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytoryalnych kraju. Złoczów: 1886, s. 225.
  15. Tadeusz Pilat: Skorowidz dóbr tabularnych w Galicyi z Wielkiem Ks. Krakowskiem. Lwów: 1890, s. 246.
  16. Jan Bigo: Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, Wielkim Księstwie Krakowskiem i Księs. Bukowińskiem z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytoryalnych kraju. Lwów: 1897, s. 222.
  17. Jan Bigo: Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, Wielkim Księstwie Krakowskiem i Księstwie Bukowińskiem z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytoryalnych kraju. Lwów: 1904, s. 208.
  18. Alojzy Zielecki, Życie gospodarcze, W epoce autonomii galicyjskiej, w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995. s. 405.
  19. Skorowidz dóbr tabularnych w Galicyi z W. Ks. Krakowskiem. Kraków: 1905, s. 176, 180. Zmiany (39).
  20. Skorowidz powiatu sanockiego wydany na podstawie dat zebranych w roku 1911. Sanok: 1911, s. 24.
  21. Jan Bigo: Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, Wielkiem Księstwie Krakowskiem i Księstwie Bukowińskiem z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytoryalnych kraju. Lwów: 1914, s. 186.
  22. Jan Bigo: Najnowszy skorowidz wszystkich miejscowości z przysiółkami w Królestwie Galicyi, Wielkiem Księstwie Krakowskiem i Księstwie Bukowińskiem z uwzględnieniem wszystkich dotąd zaszłych zmian terytoryalnych kraju. Lwów: 1918, s. 186.
  23. Bartosz Podubny: Gminny program opieki nad zabytkami gminy Sanok na lata 2015–2018. edziennik.rzeszow.uw.gov.pl. s. 38. [dostęp 2020-10-21].
  24. Wojciech Sołtys. Oświata ludowa w sanockiem w okresie zaborów. „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku”. Nr 31, s. 80, 1993. 
  25. Archiwum 1939 ↓, s. 1a.
  26. a b c Listy z kraju. Załuż. „Kurjer Lwowski”. Nr 22, s. 8, 24 stycznia 1914. 
  27. Archiwum 1936, 1938 ↓, s. 2a.
  28. a b c Archiwum 1936, 1938 ↓, s. 6.
  29. Ewa Śnieżyńska-Stolot, Franciszek Stolot: Katalog zabytków sztuki w Polsce. T. I: Województwo krośnieńskie (zeszyt 2: Lesko, Sanok, Ustrzyki Dolne i okolice). Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 1982, s. 157. ISBN 83-221-0158-9.
  30. Archiwum 1936, 1938 ↓, s. 4, 6, 6a.
  31. ВОВ-60 – Сводки. [dostęp 2009-08-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-08-10)].
  32. a b c Miejsca pamięci narodowej. Obóz w Olchowcach. „Nowiny”. Nr 79, s. 3, 22 kwietnia 1982. 
  33. a b Z obchodów dnia Wojska Polskiego. Wiec i odsłonięcie tablicy pamiątkowej w Załużu. „Nowiny Rzeszowskie”. Nr 270, s. 1, 13 października 1969. 
  34. Witold Szymczyk. W 35 rocznicę najazdu hitlerowskiego na ZSRR. Latem czterdziestego pierwszego. „Nowiny Rzeszowskie”. Nr 141, s. 3, 22 czerwca 1976. 
  35. Tomasz Zając: Działania wojenne w 1941 r. na terenie 08. Przemyskiego Działania wojenne w 1941 r. na terenie Przemyskiego Rejonu Umocnionego. Operacja Barbarossa na linii Sanu. Rzeszów: Uniwersytet Rzeszowski, 2018, s. 275.
  36. "Prislusni slovenskej Armady - porucnik Jan Kostelnicak, deslatnik Stefan Fabri, deslatnik Karol Pencjak, strelnik Stefan Benacka, Stefan Donoval, Jozef Dzubak, Stefan Galbavy, Jozef Koska, Ludovit Makovicky, Milan Revallo, Stefan Suja-Fanga, Stefan Sajanek, Jan Vavrek, Frantisek Zan [w:] Jozef Tiso na návšteve slovenského vojska v Zaluži pri Sanoku (1941), Słowacka Kronika Filmowa
  37. Pavel Mičianik: Slováci proti Molotovovej línii I
  38. Joanna Kozimor. Ekshumacja żołnierskich szczątków w Załużu. „Pamięć” dla pamięci.... „Tygodnik Sanocki”. Nr 3 (428), s. 3, 21 stycznia 2000. 
  39. Z kraj. Rady Szkolnej. „Kurjer Lwowski”. Nr 234, s. 7, 24 sierpnia 1904. 
  40. Andrzej Kunisz. Znaleziska monet rzymskich z Małopolski. str. 252.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]