Zagórni herbu Rogala

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Herb Rogala rodziny Zagórnych
Krystyna Zagórna i Stanisław Lachowicz.jpg
Na Chwalebny i Zacny Akt Ślubu Jakuba Zagórnego i Zuzanny Konopniczanki, Lublin 1634 r.
Zagórni na Wyrandach, [W:] Krystyna Porębska, Adeliger Gutsbesitz des Ermlands im 16. bis 18 Jahrhundert, Furth 1999, s.155

Zagórni – polski ród szlachecki pieczętujący się herbem Rogala. Dewiza rodu to Amor et pietas.

Etymologia nazwiska[edytuj | edytuj kod]

Zagórny, Zagórna, Zagórni to polskie nazwisko topograficzne, pochodzące od miejsca, w którym mieszkał „mieszkający za górą”; górą w tym wypadku mogło być wzniesienie, pagórek, wzgórze. Miało to wskazywać miejsce charakterystyczne zamieszkiwania danej osoby[1].

Zagórnych w Polsce jest ok. trzystu, z czego ok. 30–40 ma korzenie szlacheckie związane z rodem[potrzebny przypis]. Nazwisko Zagórny nosili również chłopi i mieszczanie na Śląsku, stąd też sporo osób o tym nazwisku zamieszkuje właśnie tereny Zagórza, Będzina, Siemianowic Śląskich, etc.[2]

Historia rodu[edytuj | edytuj kod]

Pierwotnie ród pochodził z Mazowsza i Lubelszczyzny. Herb otrzymał prawdopodobnie na przełomie XIII/XIV w., choć niektóre informacje wskazują na starsze pochodzenie[3], Jedną z takich wzmianek jest wstęp do informacji o Panu młodym Jakubie Zagórnym [Szlachetny kleynot dzielnością zawzięty, który jest dawnych czasów wielce znamienity, Dom Zagórnych ich mościów onem ozdobiony, cnotą, męstwem i sławą Przodków zasłużony][4]. W 1. połowie XVII w. dwie gałęzie rodu przeniosły się pod Olsztyn i nabyły majątki w Wyrandach (Werandach), Marcinkowie oraz na innych terenach gminy Purdy. Inna gałąź posiadała pobliskie Pajtuny[5]. Zagórni w 2. połowie XVII w. przenieśli się w znacznej części do Warszawy, skąd niektórzy przywędrowali na przełomie XVIII/XIX w. w okolice Tarnopola, chcąc w tamtych okolicach nabyć ziemię. Na przełomie XIX/XX w. część przybyła pod Lwów, gdzie osiadła.

Świetność rodu przypada na okres 2. połowy XVI w. – 1. połowy XVIII w. Pod koniec XVIII w. ród zubożał. Na skutek represji ze strony władz austriackich czy rosyjskich, a także przez to, że ród nie posiadał na własność ziemi, został on wykluczony ze spisu szlachty. Zagórni bywali wtedy jedynie dzierżawcami majątku u zamożniejszej szlachty, niekiedy byli też zarządcami majątku – dworku i folwarku.

Zagórni są opisani w herbarzu Tadeusza Gajla, Nowy Herbarz Polski, Latarnia, 2016, s. 636 oraz można natrafić na informację odnośnie do Zofii Zagórnej (szlachcianki) [brak informacji o herbie], w herbarzu Bonieckiego – Boniecki, Herbarz polski, T. 1, s. 146.

Przedstawiciele rodu[edytuj | edytuj kod]

Najstarszym znanym przedstawicielem jest Jędrzej Zagórny[6]. Informacja o nim pochodzi z 1622 r. Jednakże pierwsza szersza informacja dotyczy Jakuba Zagórnego (dziedzica na Wyrandach w powiecie Olszteńskim [Olsztyńskim]). Wiadomo, że rodzicami Jakuba Zagórnego byli Helżbieta(Elżbieta) Zagórna i Piotr Zagórny[7](nie mylić z Piotrem, mężem Katarzyny Gertrudy Zagórnej), którzy nabyli posiadłości w powiecie Olsztyńskim w roku 1631, jednak później przekazali je synowi.

Inna gałąź rodu znana jest z testamentu Pana Leżeńskiego, który wymienia Katarzynę Gertrudę Zagórną(córka burgrabiego orneckiego Jana Łączyńskiego)[8], wdowę po Piotrze Zagórnym, staroście barczewskim[9] . Ten testament pochodzi z 1703 r., co pozwala mniej więcej ustalić także lata życia Zagórnych. Opiekunami prawnymi dzieci Piotra Zagórnego i Katarzyny Gertrudy Zagórnej byli: kanonik Wawrzyniec Nycz i szlachcic Jan Grzymała[10].

W roku 1634 Jakub Zagórny wziął ślub z Zuzanną Konopniczanką[3], córką rajcy lubelskiego Andrzeja Konopnica i Helżbiety (Elżbiety). Przygotowania do ślubu trwały już w 1633 r.[11] Rodzina Konopniców aspirowała do uzyskania tytułu szlacheckiego, czego dowodem jest fakt, że wszystkie swoje córki Andrzej Konopnic wydał za szlachciców. Rodzina Konopniców posiadała również dworek (mimo obowiązującego zakazu)[12]. Jej ślubu z Jakubem Zagórnym nie można rozpatrywać w kategoriach mezaliansu, gdyż obie rodziny się na to zgodziły, odnosząc obopólne korzyści. Rodzina Zagórnych otrzymała w ten sposób całą i bardzo kunsztowną kamienicę w Lublinie, a Konopnicom przekazała 12 tys. złotych polskich, zapewniła dożywocie na Wyrandach i zapisała pontnuski młyn. Ślub odbył się z miłości, nie wynikał zaś z korzyści, jakie za tym szły, zwłaszcza, że Zagórni byli posiadaczami kilku wiosek i posiadali spore sumy.

W 1655 r. w Wyrandach i Marcinkowie był szlachcic Zagórny herbu Rogala z żoną, synem i córką oraz poddanymi w liczbie 27 osób. Spośród rodziny Zagórnych był tam Ludwik Zagórny (starszy), wymieniony w 1667 r. Inna gałąź tego rodu posiadała pobliskie Pajtuny i stamtąd też pochodził kanonik warmiński Andrzej Zagórny (ok. 1640–1690). W 1656 r. majątek liczył 30 łanów (503,7 ha). W 1697 r. zmarł Ludwik Zagórny. Miał dwóch synów, którzy ukończyli gimnazjum jezuickie w Reszlu – Jana i Ludwika. Jan zmarł w 1735 r. jako proboszcz w Klewkach, a Ludwik (młodszy) był żonaty z Anna Ludwiką Ogińską, która zmarła w 1737 r. Zagórni wówczas stanowili szlachtę średnią, gdzie spośród kilku gałęzi rodu każda rodzina miała kilka wsi. Syn Ludwika Zagórnego (młodszego) wraz z żoną Katarzyną, pochodzącą z Legin, jeszcze w 1723 r. rezydowali na Wyrandach, gdzie urodziła się ich córka Joanna Eleonora. Później przenieśli się do majątku żony w Leginach, gdzie w 1724 r. urodził się ich syn Antoni, późniejszy absolwent kolegium jezuickiego w Reszlu.

Nieco później Zagórni wyjechali do Warszawy[13][14].

Wśród przedstawicieli rodu są dwaj Andrzeje Zagórni, duchowni. Pajtuny posiadał kanonik warmiński Andrzej Zagórny (ok. 1585–1634). Andrzej Zagórny z bocznej linii (herbu Rogala) był m.in. prepozytem kieleckim (od 1608), kanonikiem warmińskim i proboszczem w Leszczynach[15]. Brał udział w poszukiwaniu księgozbioru Kopernika[16]. Miał wyższe wykształcenie – doktorat z teologii oraz doktorat obojga praw. W Kielcach ufundował remont wież kościelnych w parafii pod wezwaniem św. Marcina, na co przekazał 600 florentów. Oddał również „na fabrykę” kościoła 2000 złotych. Należał do „Bractwa Różańcowego" od roku 1626, pełniąc funkcję prepozyta kolegiaty i kanonika warmińskiego. W 1628 roku przeznaczył osobną sumę na prowadzenie katechizacji wśród dzieci w każdą niedzielę i święto[17]. Został pochowany w katedrze we Fromborku obok grobu Kopernika[18].

Drugi Andrzej Zagórny (ur. ok. 1640 w Pajtunach, zm. 2 maja 1690 we Fromborku)[19] uczęszczał do kolegium reszelskiego od 25 czerwca 1656. Stypendium otrzymał 23 września 1661 z polecenia Jana i Jerzego v. Oelsenów jako szlachcic warmiński. Ukończył studia zdobyciem tytułu doktora obojga praw. Piastował urzędy: proboszcza w Olsztynie w 1670 i Radostowie k. Reszla w 1674, kanonika w Dobrym Mieście w 1680 i Fromborku 24 stycznia 1686[20].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1880, t. XIII s. 261
  2. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1880, t. XIII s. 709
  3. a b Anna Nowicka-Struska, Harmonie, upominki i zacne akty. Siedemnastowieczne epitalamia lubelskie [W:] Sarmackie Theatrum. Między Tekstami [red. A. Sitkowa, M. Jarczykowa] t. 6, wyd. Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2012
  4. Na Chwalebny i Zacny Akt Ślubu Jakuba Zagórnego i Zuzanny. Lublin 1634 r. [dostępny W:]dział: starodruki, syg. 2285, Ossolineum, Wrocław
  5. Gmina Purda [dostęp 22 sierpnia 2014 roku]
  6. Januszowicz B., zbiory Biblioteki UJ, starodruki XVIIw., Kraków 1622
  7. Jan Riabinin, Lublin w księgach wójtowsko-ławniczych XVII-XVIII w., Zasoby Biblioteki Głównej UMCS, Lublin 1928, s.34-35
  8. Gmina Purdy, Pajtuny, Historia, [dostęp: 20 października 2016 r.], [Internet:] http://www.purda.pl/cms/21233/pajtuny
  9. Irena Makarczyk, Kazimierz Benedykt Leżeński sufragan warmiński(1695-1703)i jego testament [W:] Komunikaty Warmińsko Mazurskie,nr 3, Muzeum Historii Polski, Warszawa, 2004 s. 340-348*Leżeński w testamencie wypowiada się bardzo życzliwie o Katarzynie Gertrudzie Zagórnej, która zajęła się jego majątkiem powiększając jego dobra. Leżeński zapożyczył się również na spore sumy u Zagórnych, o czym wzmiankuje w testamencie.
  10. Oryginał: AAW O, AB, A 23, k. 248r— 250v.
  11. Adv., 17, f. 491 v.—492 Biblioteka Marii-Curie Skłodowskiej w Lublinie. Zasoby Biblioteki Głównej UMCS Identyfikator zasobu: oai:87.246.207.98:888 Lublin w księgach wójtowsko-ławniczych XVII–XVIII w.
  12. Anna Nowicka-Struska, Harmonie, upominki i zacne akty. Siedemnastowieczne epitalamia lubelskie [W:] Sarmackie Theatrum. Między Tekstami [red. A. Sitkowa, M. Jarczykowa] t. 6, wyd. Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2012, s. 89-90
  13. Gmina Purdy, Sołectwo Marcinkowo[dostęp: 18 września 2014 r.] [Internet:] http://old.purda.pl/soectwa/marcinkowo.html
  14. Encyklopedia Warmii i Mazur, Wyrandy[dostęp: wrzesień 2014 r.] [Internet:] http://encyklopedia.warmia.mazury.pl/index.php/Wyrandy
  15. Pieniążek-Samek M., Kielce XVII–XVIII wielki słownik biograficzny,Kielce 2003, s.179-180
  16. Andrzej Kwaśniewski, Księgozbiory Prywatne Zachowane w Bibliotece Kapituły Kieleckiej (XV–XVIII w.) [W:] Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej, [red. Andrzej Obrębski] R. 62, UJ, Kraków 2012, s. 85-87, 92-93
  17. por. ADK,Akta kapituły katedralnej kieleckiej,sygn. Kap. K-5: Acta Capituli Minoris 1693-1736, k.100-104; T. Wróbel, 800-lecie fundacji...,s. 219.
  18. dr Jerzy Sikorski, Miejsce pochówku Mikołaja Kopernika w katedrze fromborskiej – tradycja i rzeczywistość, [dostęp: 15 listopada 2015 r.][Internet:]http://www.jerzysikorski.pl/miejsce-poch%C3%B3wku-miko%C5%82aja-kopernika-w-katedrze-fromborskiej-%E2%80%93-tradycja-i-rzeczywisto%C5%9B%C4%87
  19. Marian Pawlak, Dzieje fundacji Jana Preucka w XVII-XVIIIw.[W:] Acta Universitatis Nicolai Copernici. Historia 20, Warszawa 1985, s.62
  20. A.K. 23 IX 1661; Alb. Gym. R. XV 56; A. Eichhorn, Die Prälaten des ermländischen DOmcapHels, ZGAE III 630