Zofia Baltarowicz-Dzielińska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zofia Baltarowicz-Dzielińska
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 1894-05-2323 maja 1894
Jaryczów Stary
Data i miejsce śmierci 1970-08-1010 sierpnia 1970
Kraków
Alma Mater Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie
Dziedzina sztuki rzeźba
Odznaczenia
Krzyż Walecznych (1920-1941)
Grobowiec Zofii Baltarowicz-Dzielińskiej, Cmentarz Rakowicki, ul. Prandoty, Kraków.
Zofia Baltarowicz-Dzielińska "Popiersie Hugo Kołłątaja", Park Jordana, Kraków.
Zofia Baltarowicz-Dzielińska "Popiersie Hugo Kołłątaja", Park Jordana, Kraków.

Zofia Baltarowicz-Dzielińska[1] (ur. 23 maja 1894 w Jaryczowie Starym, zm. 10 sierpnia 1970 w Krakowie) – polska rzeźbiarka, pierwsza studentka na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie[2].

Dzieciństwo[edytuj | edytuj kod]

Pasję do rzeźbienia Zofia odkryła bardzo wcześnie. Kiedy miała około 4-5 lat do jej rodzinnego domu przybył szklarz, który miał uszczelnić okna przed zimą. Dziewczynka z zaciekawieniem przyglądała się pracy szklarza. Kiedy ten zobaczył zaciekawioną Zosię, wręczył jej bryłę kitu z poleceniem, aby „wyrabiała ładne figurki”[3]. Kiedy zabrakło kitu, używała żółtej gliny wydobywanej z rowu za ogrodem domu w Jaryczowie Starym.

Pasję artystyczną Zofii popierał ojciec Jan Baltarowicz, długoletni wójt w miejscowości Jaryczów Stary oraz pszczelarz z zamiłowania. Zdecydowanie przeciwna temu była matka, Zofia Stefania z Weeberów, córka powstańca z 1863 r. Alfreda Weebera i Ignacji z Zakrzewskich Weeberowej[4].

Czułam jednak żal do mojej matki bezmierny. Wszystkie moje rówieśnice (…) przerabiały gimnazjum – mnie tego odmawiano – Dlaczego? Kazia, który ani nie miał zamiłowania do nauki ani zdolności posyłano do gimnazjum. Przez 9 lat repetując każdą klasę dwu albo i trzykrotnie – przerobił z trudem 4 klasy gimnazjum niższego – Mnie która zawsze każdy egzamin zdawała z postępem bardzo dobrym – odmawiano poważnych studiów – Matka motywowała swoje zacięte stanowisko w tej sprawie obawą „emancypacji”... Myśląc nad tym wszystkim doszłam do wniosku że moja matka jest głupia – Odtąd jedynie liczyłam się ze zdaniem mego ojca… chociaż jego głos nie zawsze się liczył w naszym domu...[5]

Nauka[edytuj | edytuj kod]

W latach 1908–1912 pobierała pierwsze prywatne lekcje rysunku i malarstwa u artystki malarki, absolwentki prywatnej Akademii Sztuk Pięknych Juliena w Paryżu, Zofii Brühl-Gołąbowej, która mieszkała razem z mężem, lekarzem okręgowym, w Jaryczowie Nowym. Jeszcze przed maturą, od 1912 r. uczęszczała do prywatnej Szkoły Sztuk Pięknych artysty malarza prof. Stanisława Batowskiego we Lwowie. Naukę przerwała I wojna światowa, ale już 13 VII 1915 r. zapisała się na kursy rzeźby do prof. artysty rzeźbiarza Zygmunta Kurczyńskiego, ucznia Konstantego Laszczki, a potem Augusta Rodina. W pracowni Kurczyńskiego poznała swojego przyszłego męża, artystę malarza Kazimierza Dzielińskiego. U Kurczyńskiego uczyła się rzeźby przez rok. Równocześnie w latach 1915‒1916 uczęszczała na historię sztuki do prof. Jana Bołoz-Antoniewicza i filozofię ścisłą do prof. Kazimierza Twardowskiego na Uniwersytecie Lwowskim. Następnie udało się jej wyjechać na studia do Wiednia. W latach 1916‒1917 studiowała rzeźbę w Verein Kunstschule für Frauen na Stuberingu u Karla Kauffungena, profesora wiedeńskiej Akademii Sztuk Pięknych, niedostępnej wówczas dla kobiet, oraz rysunek u prof. Rothmayera. Kontynuowała w Wiedniu również naukę historii sztuki na Uniwersytecie Wiedeńskim u prof. Maxa Dworaka i Józefa Strzygowskiego, a także filozofię ścisłą u prof. Adolfa Stöhra. Na żądanie matki musiała przerwać studia. Wróciła do domu w kwietniu 1917 r. W jednym ze swoich życiorysów napisała, że oprócz obawy przed zbliżającym się frontem jako kolejny powód matka podała zły stan swego zdrowia. Jedynym wyjściem, jakie zostawało Zofii w zaistniałej sytuacji, aby nadal rozwijać swój talent, były studia na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Już w wieku 14-nastu lat wiedziała, że chce tam studiować rzeźbę. Nie przeszkadzała jej w tym świadomość, że dostęp do akademii był zabroniony dla kobiet.

Akademia Sztuk Pięknych w Krakowie[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1917 roku wsiadła do pociągu i przyjechała do Krakowa. Zameldowała się w Hotelu Drezdeńskim przy Rynku Głównym w Krakowie. Rano, swoje pierwsze kroki skierowała do Kościoła Mariackiego, a potem na plac Jana Matejki do budynku Akademii Sztuk Pięknych. Na portierni zapytała o Jacka Malczewskiego. Portier oznajmił, że akademia jest nieczynna z powodu wakacji. Zdesperowana Zofia poprosiła o prywatny adres malarza, który mieszkał wtedy przy Krupniczej 8. Malczewski, który nie był przychylny przyjmowaniu kobiet na akademię, po obejrzeniu prac Zofii skierował ją do Konstantego Laszczki z poleceniem, aby ten przyjął Zofię do swojej pracowni. Laszczka również dostrzegł talent w szkicach Zofii, jednak bał się podjęcia decyzji, dlatego odesłał Zofię do ówczesnego rektora Józefa Mehoffera. Po zapoznaniu się z pracami Zofii Mehoffer zdecydował, że zostanie przyjęta do pracowni rzeźby na okres próbny, w czasie którego będzie musiała wykonać rzeźbę. Na podstawie przygotowanej pracy rzeźbiarskiej grono pedagogów podjęło wspólną decyzję o przyjęciu Zofii na akademię. 27 października w protokole zapisano:

W końcu Rektor podaje, że wiele kobiet zgłasza się z prośbą o przyjęcie tychże na naukę do tutejszego Zakładu. Ponieważ uczęszczanie na Kursa kobietom w myśl regulaminu oraz zapadłej uchwały Grona Profesorów w przedmiocie tej sprawy jest niedozwolone, należy zgłaszającym się odmówić zezwolenia na uczęszczanie. Pozostawia się jednakże Profesorom dowolność przypuszczania kobiet i zezwalania na prywatne uczęszczanie na naukę w swoich kursach. Gremium na powyższe przedstawienia jednogłośnie zgadza się w całości[6].

W czasie rozpoczęcia swoich studiów Zofia była jedyną kobietą na 80 studiujących wtedy mężczyzn.

Oficjalna decyzja o przyjęciu kobiet na Akademię Sztuk Pięknych w Krakowie zapadła na posiedzeniu grona profesorów 14 grudnia 1918 roku[7]. Jeszcze przed oficjalnym pozwoleniem prof. Wojciech Weiss przyjął do swojej pracowni koleżankę Zofii ze Lwowa (którą poznała na lekcjach u prof. St. Batowskiego), Izabellę Polakiewicz, a potem Zofię Rudzką[8].

Zofia studiowała na akademii do 1920 roku, potem przerwała naukę i wróciła w rodzinne strony. Tam wyszła za mąż za Kazimierza Dzielińskiego oraz urodziła córkę Danutę Dzielińską (2 grudnia 1920 r. we Lwowie). Wróciła do Krakowa w 1945 roku. W wieku 52 lat (w 1946 r.) zapisała się ponownie na akademię[9] w celu zdobycia świadectwa ukończenia Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Udało jej się to w 1948 roku[10]. Dzięki temu mogła zostać członkinią Związku Polskich Artystów Plastyków, co gwarantowało jej większe możliwości w życiu artystycznym.

Mimo trudności finansowych do końca życia Zofia Baltarowicz-Dzielińska rzeźbiła, nie rezygnując ze swojej pasji. Zmarła 10 sierpnia 1970 roku w Krakowie. Została pochowana na cmentarzu Rakowickim[11], gdzie obecnie (w tym samym grobie) spoczywa jej córka, również rzeźbiarka i absolwentka ASP w Krakowie Danuta Dzielińska.

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Dokumenty źródłowe[edytuj | edytuj kod]

  • Archiwum Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie[13]
  • Pracownia Dokumentacji Plastyki Współczesnej, Instytut Sztuki PAN, Warszawa[14]
  • Zbiory Specjalne, Instytut Sztuki PAN, Warszawa[15]
  • Archiwum TPSP w Krakowie (Pałac Sztuki)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Iwona Demko: Zofia Baltarowicz-Dzielińska. Pierwsza studentka Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, Wydawnictwo Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie, 2018
  • Martyna Nowicka, Koleżanka Baltarowicz to człowiek... O pierwszej studentce krakowskiej ASP, krakow.wyborcza.pl, 22 września 2017.
  • Iwona Demko: Zofia Baltarowicz-Dzielińska – pierwsza studentka na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, „Sztuka i Dokumentacja”, nr 19 (jesień-zima 2018), ISSN 2080-413X, e-ISSN 2545-0050, s. 27–32[16]
  • Biogram. herstorie.pl

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Zofia Baltarowicz-Dzielińska – pierwsza studentka na ASP w Krakowie - Blog - Wirtualne Muzea Małopolski, muzea.malopolska.pl [dostęp 2019-03-22].
  2. Machejek Władysław (1920-1991) Red, Życie Literackie. 1970, nr 40 = nr 975, Krakowskie Wydawnictwo Prasowe RSW "Prasa", 1970 [dostęp 2019-03-23].
  3. Iwona Demko, Zofia Baltarowicz-Dzielińska. Pierwsza studentka na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie., „Wiadomości ASP”, Akademia Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie, październik 2017, ISSN 1505-0661.
  4. Wiadomości ASP” 2017, 79, 112–117, http://www.wiadomosciasp.pl/2017/12/15/210/
  5. Iwona Demko, Ta, która przetarła szlak pierwszym kobietom w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych – rzeźbiarka Zofia Baltarowicz-Dzielińska, „Jak? Czasopismo bardzo kulturalne”, 2018, s. 5-7.
  6. Protokół posiedzenia grona profesorów z dnia 27 października 1917, archiwum ASP w Krakowie.
  7. Protokół z posiedzenia grona profesorów z dnia 14 grudnia 1918, archiwum ASP w Krakowie.
  8. Jak Zofia Baltarowicz-Dzielińska zdobyła dla kobiet Akademię Sztuk Pięknych, „Wrocławski Tygodnik Katolików” IX (1961), nr 30 (410), s. 5, archiwum TPSP w Krakowie.
  9. Indeks nr 80/st.k..46/47, Pracownia Dokumentacji Plastyki Współczesnej, Instytut Sztuki PAN w Warszawie.
  10. Świadectwo z dnia 19 sierpnia 1948 r., L. 783/48, nr 344, archiwum ASP w Krakowie.
  11. W części cmentarza przy ul. Prandoty. Kw. LXXIX, rząd 7, gr. 30.
  12. Iwona Demko, Zofia Balatrowicz-Dzielińska. Pierwsza studentka Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, Kraków 2018, s. 123-124, ISBN 978-83-66054-35-6.
  13. Archiwum ASP
  14. Dokumentacja Plastyki Współczesnej
  15. Zbiory Specjalne
  16. „Sztuka i Dokumentacja”. nr 19, jesień–zima 2018, s. 27–32