Zygmunt Miłkowski (pisarz)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy pisarza. Zobacz też: inne osoby tego nazwiska.
Zygmunt Miłkowski
Teodor Tomasz Jeż
Ilustracja
Teodor Tomasz Jeż , ok. 1895 r.
Data i miejsce urodzenia 23 marca 1824
Saraceja, gubernia podolska, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 11 stycznia 1915
Lozanna, Szwajcaria
Zawód, zajęcie pisarz, polityk
Odznaczenia
Krzyż Niepodległości z Mieczami

Zygmunt Fortunat Miłkowski, pseudonim Teodor Tomasz Jeż (ur. 23 marca 1824 w Saracei[1], zm. 11 stycznia 1915 w Lozannie) – polski pisarz, publicysta i polityk niepodległościowy, powstańczy pułkownik. Jeden z najpłodniejszych pisarzy polskich (liczbą powieści ustępował tylko Kraszewskiemu).

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Zygmunt Miłkowski był synem oficera napoleońskiego. Ukończył Liceum Richelieu'ego w Odessie. Po ukończeniu uniwersytetu w Kijowie wziął udział w latach 1848–1849 w powstaniu węgierskim podczas Wiosny Ludów w Legionie Polskim, w którym dosłużył się stopnia porucznika. Po upadku powstania był przez rok internowany w Turcji. W 1850 wyemigrował do Anglii, gdzie pracował jako robotnik w fabryce i został członkiem Towarzystwa Demokratycznego Polskiego.

W latach 1851–1858 agent Komitetu Centralnego Demokracji Europejskiej na Bałkanach. Podczas wojny krymskiej próbował sformować legion polski przy boku Turcji. W latach 1855–1857 przebywał w Konstantynopolu. Od 1858 w Anglii. Od 1860 w Galicji, 1861 w Rumunii. W 1863 po wybuchu powstania styczniowego utworzył oddział z którym miał wkroczyć z terytorium Bułgarii poprzez Besarabię na Ukrainę. Po bitwie pod Kostangalią aresztowany przez Rumunów, więziony przez Austriaków we Lwowie. W latach 1864–1866 mieszkał w Belgradzie, a w latach 1866–1872 w Brukseli.

W 1872 osiadł w Szwajcarii. Początkowo przebywał w Lozannie, gdzie przy Avenue de Morges prowadził "zakład edukacyjny" z internatem dla młodzieży polskiej. Placówka upadła ze względów finansowych i w 1878 r. państwo Miłkowscy przenieśli się do Genewy, gdzie pisarz stał się jedną z czołowych postaci polskiego środowiska emigracyjnego. Spotykał się tam m. in. w 1886 r. z Józefem I. Kraszewskim, na którego pogrzebie przemawiał w roku następnym[2].

W tym samym 1887 r. był jednym z założycieli Ligi Polskiej, a następnie członkiem jej sukcesorki Ligi Narodowej, z której wywodzi się Narodowa Demokracja. Prezes Komisji Nadzorczej Skarbu Narodowego, członek Zarządu Związku Wychodźstwa Polskiego i Rady Zarządzającej Muzeum Narodowym Polskim w Rapperswillu w Szwajcarii. Od 1869 członek zagraniczny Towarzystwa Naukowego Serbskiego. Był redaktorem paryskiego dwutygodnika Wolne Polskie Słowo[3]. W 1900 odbył podróż do Stanów Zjednoczonych. Otrzymał tytuł członka honorowego Towarzystwa Szkoły Ludowej[4].

Miłkowski wrócił do Lozanny w 1911 (lub 1913). Tam zmarł i został pochowany na cmentarzu Bois-de-Vaux. W jego pogrzebie uczestniczyli m. in. Ignacy Jan Paderewski i Henryk Sienkiewicz[2].

Postanowieniem prezydenta RP Ignacego Mościckiego z 9 października 1933 został odznaczony pośmiertnie Krzyżem Niepodległości z Mieczami za pracę w dziele odzyskania niepodległości[5].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Jako powieściopisarz debiutował utworem Wasyl Hołub, opublikowanym w 1858 w „Dzienniku Literackim”.

W powieściach Miłkowskiego objawiło się jego zainteresowanie obyczajem i kulturą chłopską, zwłaszcza z terenu Ukrainy, którą dokumentował etnograficznie, ale też nie ukrywał swojego pozytywnego do niej stosunku. Doceniał zarówno jej walory estetyczne, jak i etyczne. Ukazywał konflikty między szlachtą a chłopstwem, w których obciążał winą raczej szlachtę. Wskazywał jednak na możliwość ułożenia dobrych stosunków między ziemiaństwem a poddanymi. Jego zdaniem równowaga społeczna powinna być oparta na korzystnym dla dworu i wsi poddziale pracy oraz wzajemnych korzyściach i szacunku.

Mimo wspólnych wątków światopoglądowych powieści Miłkowskiego nie były monotematyczne. W Handzi Zahornickiej osią konstrukcyjną była budowa cerkwi oraz wędrówka bohaterów w celu poznania zasad budownictwa sakralnego. Wasyl Hałuba dotyczył wojny rosyjsko-tureckiej z 1828 oraz powstania listopadowego. Historia o pra-pra-pra... wnuku łączyła w sobie cechy powieści chłopskiej, historycznej, romansu edukacyjnego, sagi rodzinnej i publicystyki społecznej.

W wydanych pośmiertnie pamiętnikach Od kolebki przez życie opisał swoją działalność jako emisariusza, działacza niepodległościowego, człowieka o zdecydowanych zapatrywaniach światopoglądowych, przeciwnika konserwatyzmu społecznego.

Powieści[edytuj | edytuj kod]

Autor kilkudziesięciu powieści, w tym historycznych:

  • Wasyl Hołub (1858)
  • Handzia Zahornicka (1859)[6]
  • Historia o pra-pra-pra... wnuku i pra-pra-pra... dziadku (t. I-II, 1863)[7][8][9][10]
  • Hryhor Serdeczny[11]
  • Szandor Kowacz[12]
  • Ci i tamci[13][14][15]
  • Asan
  • Uskoki[16]
  • Narzeczona Harambaszy[17]
  • Niezaradni (1884)[18]
  • Ofiary 1874[19][20]
  • Dachijszczyzna[21]
  • Rotułowicze[22]
  • W zaraniu[23]
  • Dersław z Rytwian (1871)
  • Za króla Olbrachta[24]
  • Nauczycielka
  • Emancypowana
  • Pamiętniki starającego się[25]
  • Nad rzekami Babilonu

Inne dzieła[edytuj | edytuj kod]

  • Rzecz o obronie czynnej i skarbie narodowym (1887)[26] - broszura polityczna
  • Sylwety emigracyjne - biografie działaczy emigracyjnych
  • Od kolebki przez życie (wyd. 1936–1937) - pamiętniki

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Saraceja w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. X: Rukszenice – Sochaczew. Warszawa 1889.
  2. a b Zieliński Jan: Nasza Szwajcaria. Przewodnik śladami Polaków, Oficyna Wydawnicza „Rytm”, Muzeum Polskie w Rapperswilu, Warszawa 1999, s. 79, 117, ​ISBN 83-87893-21-8
  3. Stefan Żeromski, Dzienniki. Wybór. opracował Jerzy Kądziela, 1980, s. 374.
  4. Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Szkoły Ludowej za rok 1912. Kraków: 1913, s. LXXIII.
  5. M.P. z 1933 r. nr 235, poz. 255.
  6. Zygmunt Miłkowski, Handzia Zahornicka : powieść, polona.pl [dostęp 2019-03-01].
  7. Zygmunt Miłkowski, Historya o pra-pra-pra wnuku i o pra-pra-pra dziadku : powieść we 2 częściach. Cz. 1 t. 1, polona.pl [dostęp 2019-03-01].
  8. Zygmunt Miłkowski, Historya o pra-pra-pra wnuku i o pra-pra-pra dziadku : powieść we 2 częściach. Cz. 2 t. 1, polona.pl [dostęp 2019-03-01].
  9. Zygmunt Miłkowski, Historya o pra-pra-pra wnuku i o pra-pra-pra dziadku : powieść we 2 częściach. Cz. 1 t. 2, polona.pl [dostęp 2019-03-01].
  10. Zygmunt Miłkowski, Historya o pra-pra-pra wnuku i o pra-pra-pra dziadku : powieść we 2 częściach. Cz. 2 t. 2, polona.pl [dostęp 2019-03-01].
  11. Zygmunt Miłkowski, Hryhor serdeczny : powieść, polona.pl [dostęp 2019-03-01].
  12. Zygmunt Miłkowski, Szandor Kowacz : szkic, polona.pl [dostęp 2019-03-01].
  13. Ci i tamci : powieść z czasów kampanii węgierskiej. T. 1, polona.pl [dostęp 2019-03-01].
  14. Ci i tamci : powieść z czasów kampanii węgierskiej. T. 2, polona.pl [dostęp 2019-03-01].
  15. Ci i tamci : powieść z czasów kampanii węgierskiej. T. 3, polona.pl [dostęp 2019-03-01].
  16. Zygmunt Miłkowski, Uskoki : powieść z dziejów Słowiańszczyzny południowej, wyd. 1881, polona.pl [dostęp 2019-03-05].
  17. Zygmunt Miłkowski, Narzeczona Harambaszy : powieść z dziejów słowiańszczyzny południowej, wyd. 1882, polona.pl [dostęp 2019-03-05].
  18. Zygmunt Miłkowski, Niezaradni : powieść, wyd. 1949, Tekst oparty na 1 wyd. z r. 1884., polona.pl [dostęp 2019-03-05].
  19. Zygmunt Miłkowski, Ofiary : powieść. T. 1, polona.pl [dostęp 2019-03-05].
  20. Zygmunt Miłkowski, Ofiary : powieść. T. 2, polona.pl [dostęp 2019-03-05].
  21. Zygmunt Miłkowski, Dachijszczyzna : powieść z dziejów serbskich, wyd. 1883, polona.pl [dostęp 2019-03-05].
  22. Zygmunt Miłkowski, Rotułowicze : powieść z dziejów serbskich, polona.pl [dostęp 2019-03-05].
  23. Zygmunt Miłkowski, W zaraniu : powieść, wyd. 1889, Odb.: Kurjer Lwowski, polona.pl [dostęp 2019-03-05].
  24. Zygmunt Miłkowski, Za króla Olbrachta : powieść historyczna, wyd. 1930, polona.pl [dostęp 2019-03-05].
  25. Zygmunt Miłkowski, Pamiętniki starającego się ; Komysznik, polona.pl [dostęp 2019-03-05].
  26. Zygmunt Miłkowski, Rzecz o obronie czynnej i skarbie narodowym, polona.pl [dostęp 2019-03-05].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Alina Witkowska, Ryszard Przybylski: Romantyzm. Wyd. VIII – 3 dodruk. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 507–509, 612, 666, seria: Wielka Historia Literatury Polskiej. ISBN 978-83-01-13848-6.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]