Zygmunt Miłkowski (pisarz)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy pisarza. Zobacz też: inne osoby o tym nazwisku.
Zygmunt Miłkowski
Teodor Tomasz Jeż
Ilustracja
Teodor Tomasz Jeż , ok. 1895 r.
Data i miejsce urodzenia 23 marca 1824
Saraceja, gubernia podolska, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 11 stycznia 1915
Lozanna, Szwajcaria
Zawód, zajęcie pisarz, polityk
Odznaczenia
Krzyż Niepodległości z Mieczami

Zygmunt Fortunat Miłkowski, pseudonim Teodor Tomasz Jeż, także Władysław Bonar, Z.F.M., Fortunat Metko, (ur. 23 marca 1824 w Saracei[1] na Podolu, zm. 11 stycznia 1915 w Lozannie) – jeden z najpłodniejszych pisarzy polskich, publicysta i polityk niepodległościowy, powstańczy pułkownik.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Był uczniem szkół w Niemirowie, gdzie w 1838 roku zawiązał nielegalną konspirację uczniowską[2]. Ukończył Liceum Richelieu'ego w Odessie (1846) a następnie studiował matematykę na uniwersytetu w Kijowie (1847-1848)[2]. Zorganizował tam tajną organizację patriotyczną wśród polskich studentów tamtejszego uniwersytetu. Po wybuchu Wiosny Ludów przedostał się na Węgry. Uczestniczył w powstaniu węgierskim walcząc w Legionie Polskim dowodzonym przez gen. Józefa Wysockiego. Mianowany porucznikiem, wziął udział w oblężeniu Aradu a następnie w ofensywie wiosennej 1849. Następnie walczył pod Temesvarem i wraz z całą formacją przeszedł na terytorium Turcji[2]. Znajdując się w obozie w Szumli wstąpił do Towarzystwa Demokratycznego Polskiego[2]. Od 1850 przebywał na emigracji w Anglii, gdzie pracował jako robotnik w warsztacie obić papierowych. Należał do londyńskiej sekcji TDP i był autorem artykułów dot. Ukrainy w "Demokracie Polskim". Po nieudanej próbie zamieszkania w Paryżu i wydaleniu go przez policję z Francji jako emisariusz Centralizacji TDP został wysłany na Ukrainę, Przez Marsylię, Stambuł i Jassy przedostał się do przygranicznego regionu Ukrainy Pobereża a następnie do Kijowa, gdzie zawiązał tajny komitet. Niestety policja niebawem wpadła na jego trop i spiskowców bądź rozstrzelano bądź zesłano na Sybir[2]. Samemu Miłkowskiemu udało się uciec do Mołdawii.

W latach 1851–1858 był agentem Komitetu Centralnego Demokracji Europejskiej na Bałkanach. Początkowo działał na terenie Rumunii, następnie od 1855 przebywał w Stambule. W tym czasie utrzymywał się z pracy na rzecz jednej z francuskich firm handlowych a także prowadząc jadłodajnię w Stambule. Podczas wojny krymskiej próbował wraz z gen. Józefem Wysockim sformować legion polski przy boku Turcji. W latach 1858-1860 członek Centralizacji TDP. W tym czasie przebywał w Paryżu i Londynie, gdzie współpracował z "Przeglądem Rzeczy Polskich" oraz nawiązał stosunki z Aleksandrem Hercenem i Giuseppe Mazzinim[2]. Uważał wówczas, że wobec odbudowy w Polsce życia politycznego emigracja nie powinna narzucać krajowi swego przywództwa. Ponieważ jego pogląd nie zyskał poparcia w marcu 1859 zrezygnował z członkostwa w Centralizacji i wszedł do komitetu Seweryna Elżanowskiego.

W latach 1859-1863 mieszkał pod nazwiskiem Fortunat Melko w Michalenach w Mołdawii. Stworzył tam ośrodek prac konspiracyjnych, pośrednicząc pomiędzy Paryżem a konspiracją kijowską a także zostając w 1862 z ramienia warszawskiego Komitetu Centralnego Narodowego naczelnikiem wojskowym na Ukrainę. Po przedwczesnym wybuchu powstania zrezygnował pod naciskiem "białych" z tej funkcji na rzecz gen. Józefa Wysockiego, który mianował go naczelnikiem sił zbrojnych na Podolu. Ponieważ jednak powstanie na tym terenie nie wybuchło, mianowany pułkownikiem zorganizował na terenie Bułgarii oddział wojskowy. Wraz z nim wkroczył do Rumunii, gdzie w bitwie pod Kostangalią rozbił kilkakrotnie silniejszy oddział rumuński. Jednak nie udało mu się przedostać na Podole i ostatecznie złożył broń przed Rumunami. Wydalony z tego kraju, znalazł się we Lwowie, skąd w lutym 1864 wysłano go na placówkę w do Belgradu. W stolicy Serbii mieszkał w latach 1864-1866 w trudnych warunkach materialnych.

Następnie mieszkał w latach 1866–1872 w Brukseli. Uczestniczył w pracach Zjednoczenia Emigracji Polskiej, gdzie był m.in. członkiem Komitetu (1868-1869) i redagował wychodzącą w Paryżu "Niepodległość" (1867). Zwalczał wówczas Ludwika Mierosławskiego i jego zwolenników twierdząc że rozbijają oni patriotyczną część opinii publicznej. Od 1871 był także członkiem Komitetu Centralnego Ligi Pokoju i Wolności. W 1872 osiadł w Szwajcarii. Początkowo przebywał w Lozannie (1872-1879), gdzie przy Avenue de Morges prowadził „zakład edukacyjny” z internatem dla młodzieży polskiej. Placówka upadła ze względów finansowych. Po nieudanej próbie przeniesienia się do Paryża (1880-1882) pozostał w Szwajcarii, mieszkając kolejno w Genewie (1882-1899), Zurychu (1899-1910), Wetzikonie pod Zurychem (1910-1913) i ponowienie w Lozannie (1913-1915)[2]. W tym czasie kilkakrotnie odbył krótkie podróże do Galicji, m.in. na lwowską wystawę krajową (1894). Utrzymywał się z publikacji swoich utworów a także z korespondencji umieszczanych pod pseudonimem Teodor Tomasz Jeż w czasopismach wszystkich 3 zaborów. Był jedną z czołowych postaci polskiego środowiska emigracyjnego. Członek Zarządu Związku Wychodźstwa Polskiego i Rady Zarządzającej Muzeum Narodowym Polskim w Rapperswilu w Szwajcarii. Obracał się głównie w kręgach liberalnej i demokratycznej emigracji, utrzymując także mimo iż nie podzielał ich poglądów politycznych ożywione stosunki z socjalistami, głównie z kręgu Bolesława Limanowskiego. Spotykał się także m. in. w 1886 r. z Józefem I. Kraszewskim, na którego pogrzebie przemawiał w roku następnym[3]. Od 1869 członek zagraniczny Towarzystwa Naukowego Serbskiego. W latach 1890-1912 był kontrolerem Muzeum Narodowego w Raperswilu. W 1910 wsparł swym autorytetem akcję Stefana Żeromskiego, Zygmunta Wasilewskiego, Stanisława Szpotańskiego dzięki czemu usunięto za nadużycia finansowe kustosza Włodzimierza Rużyckiego. Zaprotestował też skutecznie przeciwko przeniesieniu Biblioteki Raperswilskiej do kraju pod zaborami. Od 1913 członek honorowy Towarzystwa Szkoły Ludowej[4].

W tym okresie nadal czynnie działał na rzecz odzyskania niepodległości Polski. W 1887 opublikował najgłośniejszy swój tekst polityczny broszurę Rzecz o obronie czynnej i skarbie narodowym (Paryż 1887)[5]. Miłkowski poddał w niej bezwzględnej krytyce politykę którą określił jako obronę bierną. a która jego zdaniem zrodziła się z panicznego strachu, jaki opanował serca i umysły Polaków po klęsce powstania styczniowego. On właśnie stał się przyczyną pojawienia się „adwokatów bojaźni” czyli zwolenników ugody z zaborcami, którzy chcieli bronić polskość tylko przez pracę organiczną, prowadzoną „w granicach prawem przepisanych”. Za tą postawą poszły „wywody przeciwko liberum conspiro” oraz wezwania do przeciwdziałania nastrojom powstańczym. To wszystko zdaniem Miłkowskiego doprowadziło ideę „obrony biernej” do „poniżenia ostatecznego”. Tym bardziej, że ze strony zaborców taka postawa Polaków nie przyniosła zakładanych przez ugodowców celów. W odpowiedzi na nią Prusy zadekretowały gromadne z ziemi polskiej Polaków wygnanie, Moskwa zaostrza ukazy mające na celu doszczętne żywiołu polskiego zgniecenie, Austria coraz to łaskawiej i gruntowniej rujnuje Polskę ekonomicznie i intelektualnie[5]. Zdaniem autora "Rzeczy o obronie czynnej ..." wszyscy zaborcy mają w stosunku do Polaków ten sam cel: „przerobienie” ich na (w zależności od zaboru) na Rosjan, Prusaków lub Austriaków. Różnica jest tylko w sposobie tego „przerabiania”: Ta polityka zaborców wynika z faktu, że polskość kojarzy się zaborcom z ideą wolności która jest przeciwna naturze państw które Polskę rozebrały. Dlatego Polacy chcąc przetrwać powinni powrócić do „obrony czynnej". Miłkowski definiował ją jako zespół działań zarówno legalnych jak i nielegalnych których celem miało być wzmocnienie materialnych i duchowych sił narodu - tak aby móc się w sprzyjających okolicznościach wybić się na niepodległość. Jak pisał obrona czynna nie polega na powstaniu, ale nakazuje nie odżegnywać się od onego i mieć je na widoku. Chodzi o powstanie nie „romantyczne”, ale racjonalne, zastosowane do szans przewidywać się dających i przysposabiane na wzór i podobieństwo tego, jak sztab główny pruski sposobi się do możliwych i przypuszczalnych wypadków, zarysowujących się na politycznym horyzoncie Europy[5]. Aby jednak właściwie przygotować się do tego momentu potrzebna jest koordynacja działań i wytworzenie ośrodka centralnego „instytucję narodową" niezależną od zaborców i która tą walką czynną pokieruje. Potrzebne jest także zgromadzenie odpowiednich środków na przyszłą walkę zbrojną - stąd wezwanie autora broszury do utworzenia specjalnego Skarbu Narodowego który przez powszechne opodatkowanie Polaków będzie te środki gromadził[6].

Miłkowski czynnie zaangażował się w urzeczywistnienie zawartych w Rzeczy o obronie czynnej ... przemyśleń. Przede wszystkim był obok Ludwika Michalskiego, Maksymiliana Hertela i Aleksandra Hirschberga założycielem powstałej na zamku Hilfikon koło Zurychu w sierpniu 1887 tajnej Ligi Polskiej[7]. Został też wówczas redaktorem paryskiego dwutygodnika Wolne Polskie Słowo[8] organu Ligi finansowanemu przez Ludwika Michalskiego. Program LP zakładał odbudowanie Polski jako demokratycznej republiki i nawiązywał do Manifestu TDP w 1836. Podkreślano w nim konieczność współpracy z innymi narodami mieszkającymi na terenie dawnej Rzeczypospolitej oraz równouprawnienia i asymilacji Żydów. Sam Miłkowski widział rozwiązanie sporów z Ukraińcami na drodze dobrowolnej federacji[9]. Był członkiem pierwszej Centralizacji LP i uczestniczył w jej czterech pierwszych zjazdach[10]. Po przejęciu w 1839 władzy w Lidze przez zwolenników rodzącego się nacjonalizmu na czele z Zygmuntem Balickim, Romanem Dmowskim i Janem Ludwikiem Popławskim i powołaniu przez nich w miejsce Ligi Polskiej - Ligi Narodowej w 1894 rozwiązał formalnie Ligę Polską i podporządkował się ich decyzji na zjeździe w 1895. Mimo swoich liberalno-demokratycznych poglądów oraz faktu, że został odsunięty od kierowania LN był początkowo lojalny wobec jej nowego kierownictwa. Współpracował z endecką prasą oraz popierał jej antyrewolucyjną postawę w 1905, a także do 1906 zgadzał się na wypłacania LN subwencji ze Skarbu Narodowego[2]. Dopiero gdy Liga Narodowa weszła na tory współpracy z państwem rosyjskim, w 1908 odciął się od niej. Nawiązał wówczas kontakt z "Krytyką" redagowaną przez Wilhelma Feldmana. Mimo swego krytycznego wówczas stosunku do endecji nie wsparł jednak rodzącej się irredenty polskiej na czele z Józefem Piłsudskim. Dopiero w 1914 roku wsparł ruch strzelecki wysyłając członkom tych organizacji swe "błogosławieństwo wojskowe". Drugą instytucją realizującą koncepcje Zygmunta Miłkowskiego stał się powołany ostatecznie w 1891 legalnie działający Skarb Narodowy, w którym do śmierci pełnił funkcję prezesa Komisji Nadzorczej[11]. Instytucji tej zwalczanej zarówno przez konserwatystów jak i część socjalistów udało się do 1911 zgromadzić z dobrowolnych datków ponad 300 000 franków. Jednym z najhojniejszych zapisów na jej rzecz była darowizna Ludwika Michalskiego (30 000 franków). Sam Miłkowski w 1900 odbył podróż po Stanach Zjednoczonych AP agitując na rzecz Skarbu, był także przyjęty przez prezydenta Williama McKinleya[2]. W latach 1906-1908 agitował na rzecz Skarbu w wydawanym w Paryżu piśmie "Dla Ojczyzny"[2].

Wybuch I wojny światowej przyjął z radością, uważając, że przyniesie ona Polsce wymarzoną niepodległość. Nie wsparł jednak akcji tworzenia Legionów Polskich, gdyż swe nadzieje wiązał ze zwycięstwem Ententy. W tym okresie nie wiązał się z żadną z istniejących polskich orientacji politycznych. Zmarł w Lozannie, gdzie został pochowany na cmentarzu Bois-de-Vaux. Jego pogrzeb stał się manifestacją jednoczącą wszystkie polskie środowiska polityczne, uczestniczyli w nim m.in. Ignacy Jan Paderewski i Henryk Sienkiewicz[3]. W wydanych pośmiertnie pamiętnikach Od kolebki przez życie opisał swoją działalność jako emisariusza, działacza niepodległościowego, człowieka o zdecydowanych zapatrywaniach światopoglądowych, przeciwnika konserwatyzmu społecznego[12].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Zygmunt Miłkowski należy do najpłodniejszych polskich pisarzy, poza utworami publicystycznymi pozostawił 80 powieści (ich liczbą ustępował tylko Kraszewskiemu). Jako powieściopisarz debiutował utworem Wasyl Hołub, opublikowanym w 1858 w „Dzienniku Literackim”. W powieściach Miłkowskiego objawiło się jego zainteresowanie obyczajem i kulturą chłopską, zwłaszcza z terenu Ukrainy, którą dokumentował etnograficznie, ale też nie ukrywał swojego pozytywnego do niej stosunku. Doceniał zarówno jej walory estetyczne, jak i etyczne. Ukazywał konflikty między szlachtą a chłopstwem, w których obciążał winą raczej szlachtę. Wskazywał jednak na możliwość ułożenia dobrych stosunków między ziemiaństwem a poddanymi. Jego zdaniem równowaga społeczna powinna być oparta na korzystnym dla dworu i wsi poddziale pracy oraz wzajemnych korzyściach i szacunku. Mimo wspólnych wątków światopoglądowych powieści Miłkowskiego nie były monotematyczne. W Handzi Zahornickiej osią konstrukcyjną była budowa cerkwi oraz wędrówka bohaterów w celu poznania zasad budownictwa sakralnego. Wasyl Hałuba dotyczył wojny rosyjsko-tureckiej z 1828 oraz powstania listopadowego. Historia o pra-pra-pra... wnuku łączyła w sobie cechy powieści chłopskiej, historycznej, romansu edukacyjnego, sagi rodzinnej i publicystyki społecznej.

Powieści[edytuj | edytuj kod]

Publicystyka polityczna[edytuj | edytuj kod]

  • Udział Polaków w wojnie wschodniej, Paryż 1858
  • Pamiętniki włóczęgi, Lwów 1858
  • L. Mierosławski oszkicowany, Paryż 1869
  • W Galicji i na Wschodzie, Paryż 1880
  • Odpowiedzi na adresy młodzieży polskiej, Kraków 1883
  • Rzecz o obronie czynnej i skarbie narodowym, Paryż 1887 POLONA - wersja elektroniczna
  • Wspomnienia o J. I. Kraszewskim, Warszawa 1888
  • Opowiadanie z wędrówki po koloniach polskich w Ameryce Północnej, Paryż 1901
  • Skarb Narodowy Polski. Nieco o Lidze Narodowej, Lwów 1905
  • Nie zawadzi historii nieco, Warszawa 1912
  • Sylwety emigracyjne, Lwów 1904 Wikiźródła - wersja elektroniczna

Odznaczony[edytuj | edytuj kod]

Postanowieniem prezydenta RP Ignacego Mościckiego z 9 października 1933 został odznaczony pośmiertnie Krzyżem Niepodległości z Mieczami za pracę w dziele odzyskania niepodległości[13].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w rodzinie oficjalisty i dzierżawcy majątków ziemskich. Był synem oficera napoleońskiego Józefa Miłkowskiego i Balbiny z Brudzewskich. Od 1861 jego żoną była Zofia z Wróblewskich (1840- 1906). Mieli dzieci: syna oficera francuskiego i polskiego Józefa Miłkowskiego (1870-1920) oraz córki Antoninę (1871-?), żonę Franciszka Rawity-Gawrońskiego, artystkę-rzeźbiarkę Hannę z męża Pojawską (1872-1931), Helenę (1872-1931) żonę Stanisława Tarczyńskiego (1878-1926) oraz Marię (1878-1907) żonę Stanisława Weila (1875-1944)[2][14][15].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Saraceja w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. X: Rukszenice – Sochaczew. Warszawa 1889.
  2. a b c d e f g h i j k Stefan Kieniewicz, Marian Malicki, Miłkowski Zygmunt Fortunat (1824-1915), Polski Słownik Biograficzny, t. 21, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976, s. 263-268,
  3. a b Zieliński Jan: Nasza Szwajcaria. Przewodnik śladami Polaków, Oficyna Wydawnicza „Rytm”, Muzeum Polskie w Rapperswilu, Warszawa 1999, s. 79, 117, ​ISBN 83-87893-21-8
  4. Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Szkoły Ludowej za rok 1912. Kraków: 1913, s. LXXIII.
  5. a b c Zygmunt Miłkowski, Rzecz o obronie czynnej i skarbie narodowym, Paryż 1887,
  6. Szersze omówienie pracy Miłkowskiego zob. Krzysztof Karol Daszyk, Irredentystyczne Vademecum. O Zygmunta Miłkowskiego Rzeczy o obronie czynnej i o Skarbie Narodowym, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego", Prace Historyczne 142, z. 3 (2015), s. 459–477 Repozytorium Uniwersytetu Jagiellońskiego - wersja elektroniczna
  7. Stanisław Kozicki, Historia Ligi Narodowej (okres 1887–1907), Londyn 1964, s. 51–52
  8. Stefan Żeromski, Dzienniki. Wybór. opracował Jerzy Kądziela, 1980, s. 374.
  9. Zygmunt Miłkowski, Sprawa ruska, Paryż 1879
  10. Protokół posiedzeń zjazdu lokalnego członków Rady Tajnej Ligi Narodowej w Genewie dnia 10, 11, 12, 21, 27 i 29 czerwca 1895 [w:] Liga Narodowa 1887–1906. Sprawozdania, odezwy, dokumenty, oprac. Mateusz Werner, Kraków 2015, s. 37-42
  11. Władysław Pobóg-Malinowski: Narodowa Demokracja 1887-1918, fakty i dokumenty. Londyn: 1998, s. 32.
  12. Od kolebki przez życie, t 1-3, Kraków 1936-1937, - pamiętniki te wydał mąż jego wnuczki Adam Lewak, we fragmentach część z nich było drukowana wcześniej w prasie polskiej
  13. M.P. z 1933 r. nr 235, poz. 255.
  14. Zygmunt Fortunat «Teodor Tomasz Jeż» Miłkowski - M.J. Minakowski, Genealogia potomków Sejmu Wielkiego - online [17.5.2020]
  15. Rodzina Weilów - Skęczniew woj . Wielkopolskie - online [22.05.2020]

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Stefan Kieniewicz, Marian Malicki, Miłkowski Zygmunt Fortunat (1824-1915), Polski Słownik Biograficzny, t. 21, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976, s. 263-268,
  • Alina Witkowska, Ryszard Przybylski: Romantyzm. Wyd. VIII – 3 dodruk. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2009, s. 507–509, 612, 666, seria: Wielka Historia Literatury Polskiej. ISBN 978-83-01-13848-6.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]